Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Rynek 14 w Lublinie

 

Kamienica Rynek 14 jest budynkiem narożnym, złożonym z dwóch części. Pierwsze informacje na jej temat pochodzą z 1471 roku.

 

Spis treści

[RozwińZwiń]

Lokalizacja

Kamienica Rynek 14 jest budynkiem narożnym usytuowanym na południowej pierzei Rynku Starego Miasta. Od strony wschodniej sąsiaduje z kamienicą Rynek 15.

 

Dawny numer policyjny: brak
Numer hipoteczny: 12
Numer przed 1939: Rynek 14 / Jezuicka 12
Numer po 1944: Rynek 14
Numer obecny: Rynek 14

 

Rynek 14Rynek 14 na mapie Lublina z 1928 roku

Rynek 14Rynek 14 na panoramie Lublina z lat 30-tych XX wieku

 

Funkcje

Obecnie [2012 – red.] na parterze kamienicy znajduje się restauracja „Hiszpańska Tancerka” oraz sklep z upominkami „Proszę Słonia”.

Historia

Najwcześniejsze wzmianki źródłowe dotyczące kamienicy pochodzą z 1471 roku. Wówczas budynek, już murowany, należał najprawdopodobniej do Jana Forhinsta, wrocławskiego kupca, który w tym samym roku sprzedał go Janowi Kreydlarowi, pełniącemu funkcję rajcy lubelskiego. Początek wieku XVI przyniósł kolejną zmianę właścicieli. Zostali nimi Sadurkowie, a drogą koligacji także Jan Domarath, ożeniony z córką Andrzeja Sadurki, Anną. Wkrótce Domarath i jego żona odkupili część kamienicy od siostry Anny, Agnieszki Sadurczanki. Po śmierci Jana kamienica została w 1554 roku podzielona na dwie części pomiędzy spadkobiercami z rodziny Sadurków i Domarathów. Nowi właściciele rozdzielili między siebie kamienicę, dzierżawiąc niektóre jej części między innymi Andrzejowi Ciołkowi, Wawrzyńcowi Nieborowskiemu, czy Andrzejowi Bizieckiemu. W 1571 roku część kamienicy kupił od Stanisława Ciołka Sebastian Stano. Za czasów posiadania obiektu przez Sebastiana Stano oraz jego potomków kamienica dwukrotnie płonęła. Najpierw w 1575 roku, drugi raz w 1596. Pożary poważnie nadwyrężyły stan budynku. Po śmierci Sebastiana Stano kamienica została podzielona pomiędzy wdowę po nim, Reginę oraz dzieci: Stanisława i Katarzynę. W 1589 roku doszło do konfliktu pomiędzy Reginą, zamężną już powtórnie z Janem Kupcowiczem, a opiekunami małoletnich spadkobierców. Stanisław Kiełczowski i znany lubelski poeta Sebastian Klonowic mieli bezprawnie wydzierżawić część kamienicy. Wkrótce Stanisław Kiełczowski pełniący funkcję burmistrza lubelskiego udowodnił swoje prawo do posiadania ¼ kamienicy. Po osiągnięciu pełnoletniości Katarzyna została wydana za mąż za Mikołaja Pelikana Klimuntowicza i przejęła wraz z mężem należny jej majątek. Liczba właścicieli jednego budynku sukcesywnie wzrastała. Nowy właściciel spłacił część długów Reginy Stanowej, nabywając w ten sposób prawo posiadania kolejnej części kamienicy. Po jego śmierci w 1605 roku spadek przeszedł w posiadanie dzieci, Michała i Jana Klimuntowiczów. Kamienica wciąż pozostawała w rękach kilku właścicieli, jednak jeszcze przez ponad pół wieku rodzina Klimuntowiczów posiadała mniejszą lub większą jej część. W drugiej połowie XVII wieku można mówić o umownym podziale dawnej kamienicy Klimuntowiczowskiej na dwie części tzw. Rudolfowską oraz Gizyuszowską od nazwisk zięciów Klimuntowiczowych córek. W 1700 roku część Rudolfowska została przejęta przez Jakuba i Eleonorę Bobrykiewiczów. Część Gizyuszowska zmieniła właściciela dopiero dziewiętnaście lat później, kiedy to Anna Gizyuszowa przekazała ją Tomaszowi Stryjkowskiemu. Aż do końca XVIII wieku właściciele obu części kamienic zmieniali się niezwykle często. Wśród nich najwyraźniej zapisała się w historii kamienicy rodzina Tłuszczewskich, którzy nabywszy część Gizyuszowską w 1724 roku, posiadali ją do połowy wieku. Rozdrobnienie własności nie sprzyjało przeprowadzaniu regularnych remontów, dlatego też pod koniec XVIII wieku kamienica popadła w ruinę i groziła zawaleniem. W 1807 roku na publicznej licytacji część kamienicy kupił Jan Leder, zaś rok później reszta została nabyta przez mistrza murarskiego Macieja Demela, który wkrótce podniósł swoją część z ruiny. Po ponad dwudziestu latach, w 1828 roku udało mu się dokupić na publicznej licytacji rudery należące do tej pory do rodziny Lederów i również przeprowadził tam generalny remont. Po budowniczym odziedziczyła kamienicę wdowa, Sylwestra Demel (1852), lecz wkrótce sprzedała ją Apolinaremu Poznańskiemu. W 1864 roku od Poznańskiego odkupili kamienicę Franciszek oraz Ignacy Jensze, a wkrótce potem połowę ich własności przejęła ich siostra Emilia, żona Franciszka Grabowskiego. Drogą kupna małżeństwo Grabowskich połączyło w swoich rękach całość majątku, sprzedając go następnie Balbinie Rusian. Ostatecznie po kilkukrotnych zmianach właścicieli, w 1930 roku kamienicę nabyli Chaim Josif i Perla Mindla Epsztain. Nowi właściciele przeprowadzili w 1938 roku remont budynku. W czasie II wojny światowej majątek przejęły władze okupacyjne (Zarząd Przymusowy), zaś w 1959 roku nieruchomość przeszła w posiadanie Skarbu Państwa. W 1954 roku został przeprowadzony remont elewacji, w czasie którego została przyozdobiona dekoracją sgraffitową autorstwa J. Łukawskiego i E. Pola.

 

 

Lokatorzy według wyznania, płci i wieku (1941 rok)

 

Ogólna ilość mieszkańców Mężczyzn Kobiet

Dzieci do lat 6
włącznie

Dzieci od 7-18 lat
włącznie
Uwagi

Chrześcijan - 3

Żydów - 80

29 25 11 18  

 

Kalendarium

1471 – budynek należy do Jana Forhista, który w tym samym roku odsprzedaje go Janowi Kreydlarowi;
początek XVI wieku – kamienicę nabywa rodzina Sadurków;
1535 – nowym właścicielem zostaje Jan Domarath;
1554 – podział kamienicy pomiędzy spadkobierców z rodziny Sadurków i Domarathów;
1571 – część kamienicy nabywa Sebastian Stano;
1575 – wielki pożar Lublina;
1596 – ponowny pożar budynku;
1602 – nowy właściciel, Mikołaj Pelikan Klimuntowicz skupuje kilka części kamienicy;
1605 – po śmierci Mikołaja nieruchomość dziedziczą jego synowie;
1700 – połowa kamienicy zostaje odkupiona przez Jakuba i Eleonorę Bobrykiewiczów;
1719 – druga część zostaje przekazana przez Annę Gizyuszową Tomaszowi Stryjkowskiemu;
1724 – część Tomasza Stryjkowskiego nabywa rodzina Tłuszczewskich;
1807 – kamienica w stanie ruiny zostaje wystawiona na licytacji, jej część nabywa Jan Leder;
1808 – Maciej Demel kupuje pozostałą część nieruchomości;
1828 – Maciej Leder scala kamienicę w swoim ręku;
1852 – po zmarłym Macieju kamienicę dziedziczy wdowa Sylwestra Demel i wkrótce odsprzedaje ją Apolinaremu Poznańskiemu;
1864 – Apolinary Poznański sprzedaje budynek Franciszkowi i Ignacemu Jensze;
1930 – nowymi właścicielami zostają Chaim oraz Perla Epsztain;
1938 – remont budynku;
1939 – uszkodzona po bombardowaniu kamienica zostaje przejęta przez władze okupacyjne;
1954 – remont elewacji budynku;
1959 – nieruchomość przechodzi na własność Skarbu Państwa.

Architekt

Nieznany

Styl

Kamienica gotycka o zatartych cechach stylistycznych. Na licu elewacji wyeksponowane są fragmenty gotyckich nadproży.

Opis

Kamienica Rynek 14 jest budynkiem narożnym złożonym z dwu części. Kamienica jest dwupiętrowa, posiada jedną kondygnację piwnic. Przykryta jest dachem dwuspadowym.
Elewacja frontowa obu części jest trójkondygnacyjna, dwuosiowa. Otwory okienne prostokątne, w części narożnej na parterze w osi wewnętrznej znajdują się prostokątne drzwi dostępne po jednostopniowych schodach. Okno jest prostokątne otoczone opaską. Okna drugiej kondygnacji są większe niż na parterze, zdobione opaską oraz gzymsem nadokiennym. Drugie piętro oddziela wydatny gzyms, przykryty dachówką. Otwory są prostokątne, pozbawione dekoracji. Druga część kamienicy zachowuje układ analogiczny z wyjątkiem parteru, gdzie znajduje się brama wjazdowa na niewielkie podwórze, zwieńczona łukiem odcinkowym. Na wysokości pierwszego i drugiego piętra elewację przyozdabia dekoracja sgraffitowa przedstawiająca sceny figuralne. Lico obu części, na parterze zdobią wydobyte spod tynku fragmenty oryginalnych gotyckich nadproży. Całość obu kamienic wieńczy podobnie skomponowany gzyms koronujący.
Elewacja boczna jest dwupiętrowa, siedmioosiowa. Poszczególne kondygnacje podzielone są gzymsami kordonowymi. Całość zwieńczona gzymsem koronującym.

 

Rynek 14Rynek 14 - dodatkowe informacje techniczne

Rynek 14Rynek 14 - wzmianki o budowli

 

Wnętrze

Układ wnętrza jest bardzo zróżnicowany. W części frontowej i tylnej jest dwutraktowy, dodatkowo od strony ulicy Gruella znajduje się fragment kamienicy stanowiący pół traktu. Pośrodku kamienicy frontowej znajduje się sień przelotowa łącząca rynek z podwórzem. Na pierwszym i drugim piętrze komunikacja pomiędzy mieszkaniami odbywa się za pomocą widocznych od strony podwórza ganków. W kamienicy znajdują się dwie klatki schodowe. Jedna w części frontowej, druga zaś w tylnej.

 

 
Opracowała Anna Malik
Redakcja: Monika Śliwińska

Materiały ikonograficzne

 

Fotografie przedwojenne

Fasada kamienicy Rynek 14 w Lublinie, autor: nieznany, przed 1939 rokiem, źródło: zbiory prywatne

 

Fotografie z okresu PRL-u

 

Prace graficzne

Rynek 14, autor: Czesław Doria-Dernałowicz, 1936 r., własność rodziny, w depozycie Biblioteki Głównej Politechniki Lubelskiej

 

Literatura

Karta ewidencyjna zabytków, mps archiwum WUOZ w Lublinie, sygn. 309.
Kiełboń C., Kamienica Rynek 14 w Lublinie. Dokumentacja naukowo-historyczna opracowana na zlecenie Miejskiego Zarządu Budynków Mieszkalnych w Lublinie, mps archiwum WUOZ w Lublinie, sygn. 1255,
Lublin 1979.
Teodorowicz-Czerepińska J., Dekoracja fasad kamienic staromiejskich z 1954 r. Rozpoznanie historyczne i wnioski konserwatorskie na zlecenie Lubelskiej Fundacji Ochrony Zabytków, mps archiwum WUOZ w Lublinie, sygn. 1220,
Lublin 1991.

Zdjęcia

Inne materiały

Słowa kluczowe