Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” w Lublinie jest samorządową instytucją kultury działającą na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” w Lublinie jest samorządową instytucją kultury działającą na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Historia Żydów lubelskich w XIX wieku

Chociaż w drugiej połowie XVIII wieku I Rzeczpospolita była jednym z głównych skupisk żydowskich na świecie (szacuje się, że w latach 60. XVIII w. w granicach państwa mieszkało ok. 750 tys. Żydów, co stanowiło więcej niż połowę światowej populacji), w wyniku rozbiorów Żydzi polscy znaleźli się w trzech osobnych porządkach prawnych, politycznych i społecznych. Żydzi polscy, dotąd mieszkańcy jednego kraju, wkroczyli zatem w XIX w. jako poddani Prus, Rosji i Austrii, co z czasem zaowocowało powstaniem głębokich podziałów wewnątrz społeczności żydowskiej i do pewnego stopnia znajduje swoje odbicie w kształcie poszczególnych grup Żydów do dziś.

Pod wieloma względami wiek XIX okazał się wiekiem przełomów i wyzwań. W odpowiedzi na nie w społeczności żydowskiej narodziły się lub rozwinęły nowe prądy religijne i ideologiczne (Chasydyzm, Haskala, asymilacja), które z czasem doprowadziły do ostrych dyskusji o kształcie i kierunku, w jakim powinny rozwijać się wspólnoty żydowskie i położyły fundament pod najważniejsze nurty polityczne okresu międzywojennego. Na procesy te nałożyły się wzrost demograficzny, industrializacja oraz zmiany prawnego statusu Żydów w krajach zaborczych. Zniesienie restrykcji związanych z osadnictwem w polskich miastach zaowocowało silniejszymi kontaktami Żydów z chrześcijanami oraz nie-żydowskimi prądami ideologicznymi i kulturowymi. Z drugiej strony XIX wiek był świadkiem narodzin nowożytnego antysemityzmu politycznego, który stał się składową wielu ideologii narodowych. Schyłek XIX wieku to również czas przebudzenia narodowego Żydów, ale też narodzin świeckich form kultury żydowskiej i szkolnictwa oraz pierwszych ruchów emigracyjnych.

Spis treściBezpośredni odnośnik do tego akapitu

Życie religijno-społeczne: Chasydyzm, Haskala i asymilacjaBezpośredni odnośnik do tego akapitu

Niemal równocześnie z ostatnim rozbiorem Polski, w 1794 roku, za sprawą Jakuba Icchoka Horowica zwanego Widzącym z Lublina (1745-1815), przy ulicy Szerokiej 28 powstał pierwszy dwór chasydzki w Lublinie. Jak pisze Adam Kopciowski: „Bardzo szybko wokół lubelskiej siedziby Widzącego zgromadził się krąg jego zwolenników, a sława charyzmatycznego cadyka promieniowała na cały kraj. Wśród jego uczniów znaleźli się m.in. założyciele nowych dynastii chasydzkich w Górze Kalwarii (Alterowie), Bełzie (Rokeachowie), Kazimierzu Dolnym (Taubowie), Izbicy i Radzyniu (Leinerowie) oraz słynny cadyk kocki Menachem Mendel Morgensztern. Po śmierci Horowica w 1815 roku większość lubelskich chasydów podporządkowała się jego uczniom, gdyż sam Widzący nie założył własnej dynastii. Kolejny znamienity cadyk pojawił się w Lublinie w 1857 roku. Był to Jehuda Lejb Eiger, który osiedlił się w domu przy ul. Szerokiej 40, tworząc tu własny dwór i dając początek lubelskiej dynastii Eigerów przewodzącej miejscowym chasydom aż do wybuchu II wojny światowej”1.

W związku z działalnością przywołanych wyżej cadyków oraz szerokim rozpowszechnieniem i znaczeniem chasydyzmu na znacznym obszarze dawnych ziem polskich, również w Lublinie ruch chasydzki odegrał dominującą rolę w żydowskim życiu religijnym i społecznym XIX wieku. Jak pisał Robert Kuwałek, lubelska społeczność żydowska „ze względu na swój charakter religijno-kulturalny przypominała bardziej tradycyjne sztetl, niż miasto na średnio-europejskim poziomie. Ton życiu żydowskiemu w Lublinie nadawały liczne chedery i prywatne domy modlitwy, przede wszystkim chasydzkie lub ortodoksyjne”2. Pod koniec XIX wieku w Lublinie działało kilka synagog gminnych (z kompleksem synagogalnym na Jatecznej, ale również synagogami Kotlarzy, Saula Wahla, Rzeźników i innymi) oraz ponad 30 oficjalnie zarejestrowanych prywatnych domów modlitwy.

Oprócz wyznawców, chasydyzm napotkał także ostrą krytykę ze strony tzw. maskilów, przedstawicieli oświeceniowego nurtu Haskala. Także i w Lublinie, choć nieliczni, działali maskile. Należał do nich między innymi Naftali Herc Najmanowicz (1843-1898), jeden z pierwszych literatów jidyszowych w Królestwie Polskim, podobnie jak inni maskile zainteresowany również rozwojem języka hebrajskiego. Innym lubelskim maskilem był znany księgarz i publicysta Szloma Boruch Nisenbaum (1866-1926), autor m.in. dzieła Le‑korot ha‑Jehudim be‑Lublin (1899). Wśród innych lubelskich maskilów wymienić należy chociażby pochodzącego z Hrubieszowa Jakuba Goldszmita (1848-1912), stryja Janusza Korczaka, który, podobnie jak wielu innych, był lubelskim korespondentem postępowego warszawskiego czasopisma „Izraelita”, ale również innych polskich czasopism. Wybitnym maskilem pochodzącym z Lublina był Gabriel Jehuda Lichtenfeld (1811-1887), matematyk, potomek Mojżesza Isserlesa oraz teść Icchoka Lejba Pereca.

Do pewnego stopnia na ruch Haskala nałożyły się procesy asymilacji językowej i kulturowej pewnej, raczej nieznacznej, części Żydów z Lublina. Z częściowo zasymilowanej rodziny pochodził na przykład Ber (Bolesław) Warman (1864-1932), późniejszy adwokat i przewodniczący Gminy Żydowskiej. Silnie zasymilowanymi rodzinami żydowskimi z Lublina byli Wieniawscy (rodzice Henryka Wieniawskiego przyjęli chrzest w 1833 roku) oraz Arnsztajnowie i Meyersonowie, którzy wydali wiele zasłużonych lublinianek i lublinian. Mimo wybitnych przedstawicieli, podobnie jak w całej Polsce asymilacja nie odniosła większych sukcesów i wielu jej przedstawicieli przeszło następnie na pozycje syjonistyczne.

Demografia, zmiany prawodawstwa, rozwój przestrzenny dzielnicy żydowskiejBezpośredni odnośnik do tego akapitu

Jak pisze Adam Kopciowski: „Na początku wieku XIX Żydzi stanowili już niemal połowę ludności miasta, zaś sam Lublin aż do połowy wieku pozostawał drugim co do wielkości po Warszawie skupiskiem ludności żydowskiej w Królestwie Polskim. Pomiędzy rokiem 1819 a 1864 ich liczba w mieście wzrosła z 4771 do 12 922 osób, zaś odsetek w stosunku do ogółu ludności z 48,3% do 59,2%. (…) Rozrastająca się liczebnie społeczność, aż do lat 60-tych XIX w. pozbawiona była większości praw obywatelskich. Obok ograniczenia miejsca zamieszkania (władze carskie usankcjonowały dawny przywilej De non tolerandis Judaeis, tworząc w mieście odrębny rewir żydowski), zakazu nabywania ziemi oraz wykonywania określonych zawodów, Żydzi płacili odrębne, wyższe niż reszta ludności podatki (np.: koszerny, rekrutowy), nie posiadali praw wyborczych oraz nie mogli pełnić funkcji publicznych. Zniesienie tych ograniczeń w 1862 roku  [wskutek reform Aleksandra Wielopolskiego – red.] doprowadziło do wyjścia części Żydów poza rewir żydowski i zamieszkania w dzielnicach miasta dotychczas dla nich niedostępnych”3. W 1885 liczba Żydów w Lublinie wzrosła do około 18 500, co przy stanowiło prawie 48% ogółu mieszkańców miasta (38 816)4.

W związku z tym zmianom uległo również tempo i kierunek rozwoju przestrzennego Lublina. Na koniec XIX wieku datuje się rozbudowę lub wręcz wyodrębnianie wielu nowych ulic w Śródmieściu (m.in. Nowej i Lubartowskiej, okolic Nadstawnej, Furmańskiej i Cyruliczej) a także rozwój okolic dzisiejszej ulicy Zamojskiej i przedmieścia Piaski (dziś dzielnica Za Cukrownią). Również punkt ciężkości dzielnicy żydowskiej zaczął dryfować z Podzamcza i Starego Miasta w kierunku targu między ulicami Nową a Świętoduską, potem zaś wzdłuż powstającej ulicy Lubartowskiej. Zmiany te doprowadziły także do założenia nowego cmentarza żydowskiego (otwarty w 1830 roku), który zastąpił starą nekropolię przy ulicy Siennej. Interesująco pod tym względem przedstawia się historia ulicy Unickiej, która została wytyczona z inicjatywy Rady lubelskiej Gminy Żydowskiej, postulującej stworzenie dogodnego dojazdu do wspomnianego nowego cmentarza żydowskiego. Droga, ukończona w lipcu 1902 roku, została również częściowo sfinansowana ze środków Gminy Żydowskiej5.

Druga połowa XIX wieku to również okres zmian dotyczących systemu kanalizacyjnego Lublina. Ciągły wzrost ludności miasta, owocujący brakami wody oraz narastającym problemem nieczystości i w konsekwencji epidemiami, zmusiły miasto do podjęcia istotnych kroków w tej dziedzinie. Pierwszą sieć wodociągową zaczęto budować w ostatnich latach XIX wieku, ale już wcześniej, w latach 60. w Lublinie powstało kilka studni, w tym istniejący do dziś zdrój Wajsblata u zbiegu Szerokiej i Ruskiej (popularnie zwany „Studzienką”) oraz, również zachowany, zdrój na Kalinowszczyźnie.

Życie gospodarczeBezpośredni odnośnik do tego akapitu

Przemiany społeczne, demograficzne i urbanistyczne oraz zmiany statusu prawnego Żydów pociągnęły za sobą ożywienie w dziedzinie działalności gospodarczej. Do lat  60. XIX wieku Żydzi zdominowali lubelski handel bydłem, drewnem i zbożem oraz odpowiadali za ok. połowę handlu zagranicznego6. Gwałtownie rozwijały się również żydowskie inicjatywy w dziedzinie obrotu walutami oraz przemyśle. W tej drugiej wydatnie rozwinęli produkcję tytoniu, świec, mieli duże zasługi w rozwoju browarnictwa i przemysłu spirytusowego, zakładali cegielnie i garbarnie oraz szereg innych zakładów produkcyjnych, mając znaczący udział w ogólnej sytuacji gospodarczej miasta. Z drugiej strony, przyrost demograficzny i industrializacja sprzyjały pauperyzacji coraz szerszych grup społecznych, co z czasem doprowadziło do powstania ruchów robotniczych. Z drugiej strony, ubożenie Żydów sprzyjało pojawianiu się zjawisk takich jak prostytucja i przestępczość.

Od drugiej połowy XIX wieku w Lublinie zauważa się ponadto odrodzenie żydowskich drukarni. W 1872 roku Moszek Sznajdermesser, po uzyskaniu koncesji od rządu gubernialnego, założył z Jakubem Herszenhornem drukarnię (od 1889 roku zmarłego Herszenhorna zastąpiła w przedsiębiorstwie wdowa po nim, Nechama), działającą początkowo przy ulicy Podzamcze 47, a od 1879 roku przy Królewskiej 21 (ob. 17, siedziba Izby Drukarstwa i Domu Słów). Od 1878 roku drukarnia otrzymała zgodę na druk również w językach polskim i rosyjskim, chociaż do historii przeszła przede wszystkim jako miejsce produkcji dzieł hebrajskich i w jidysz.

Szpital, Ochrona, szkolnictwoBezpośredni odnośnik do tego akapitu

Efektem rozwoju dzielnicy żydowskiej było m.in. założenie wspomnianego nowego cmentarza żydowskiego przy ulicy Unickiej, w wyniku czego cmentarz przy Siennej stracił funkcje grzebalne. Również pobliski szpital żydowski przy ulicy Siennej 7 (obecnie 21, pierwotny budynek nie istnieje) w 1886 roku został zastąpiony przez nowy gmach szpitala przy ulicy Lubartowskiej 53 (dziś 83). Z czasem szpital przy ulicy Lubartowskiej stał się jednym z ważniejszych ośrodków zdrowia w województwie lubelskim. Wśród żydowskich lekarzy, często pochodzących z rodzin częściowo zasymilowanych lub o tradycjach związanych z Haskalą, wymienić należy chociażby Gerszona Gabriela Lewina (1867-1939), pulmonologa, autora szeregu publikacji dotyczących ochrony zdrowia, ale także ważnych wspomnień Dos buch fun majn lebn (jid. Księga mojego życia), opisujących atmosferę XIX-wiecznego Lublina.

Ponad dwadzieścia lat przed powstaniem Szpitala Żydowskiego, w 1862 roku przy ulicy Grodzkiej 11 założono inną istotną placówkę opiekuńczą – Ochronę dla Żydowskich Starców i Sierot, która, podobnie jak szpital, funkcjonowała nieprzerwanie aż do 1942 roku, kiedy obie instytucje zostały brutalnie zlikwidowane przez Niemców. Placówki te przez cały okres swojego istnienia zmagały się również z problemami natury finansowej, przez co musiały być finansowane nie tylko z subsydiów Gminy Żydowskiej, ale także składek darczyńców.

XIX wiek to również czas powstawania pierwszych szkół żydowskich i coraz szerszego uczestnictwa młodzieży żydowskiej (w tym dziewcząt) w szkolnictwie gubernialnym. Chociaż system nauczania wciąż zdominowany był przez religijne chedery, już od lat 60. XIX wieku w Lublinie istniała, podlegająca miastu, Szkoła Elementarna Wyznania Mojżeszowego, nauczająca również języków polskiego, rosyjskiego i niemieckiego7, założona być może z inicjatywy niejakiego J. Rotsztejna, byłego intendenta szpitala żydowskiego8.

Żydowskie życie kulturalneBezpośredni odnośnik do tego akapitu

Koniec XIX wieku to okres pewnego ożywienia na polu kulturalnym i rozwoju teatru żydowskiego w Lublinie, który z czasem stał się jedną z najpopularniejszych rozrywek w mieście. Niejako przygotowaniem gruntu pod narodziny teatru żydowskiego były występy objazdowych trup purimszpilerów (grajków purimowych), klezmerów, różnej maści cyrkowców i śpiewaków. Szczególną oprawę w Lublinie miały pod koniec stulecia przedstawienia Mechires Jojsef (jid. Sprzedanie Józefa), odgrywane publicznie na terenie miasta w Szuszan Purim (dzień następujący po święcie Purim).

Początki żydowskiego teatru stricte sięgają w Lublinie lat 80. XIX wieku. Należy jednak zaznaczyć, że działalność mniej lub bardziej profesjonalnych trup była wówczas utrudniona przez obowiązujący w latach 1878-1905 carski zakaz grania sztuk w języku jidysz. Obostrzenie to próbowano obchodzić m. in. reklamując przedstawienia jako grane w języku „pseudoniemieckim” i w taki właśnie sposób aanonsowano jedną z pierwszych sztuk w jidysz zagranych Lublinie — komedię Szmendrik (jid. Gamoń/ głupiec) Abrahama Goldfadena w wykonaniu Trupy Śpiewakowskiego z Odessy (1880). Co więcej, komedia ta była nie tylko jedną z pierwszych sztuk w języku jidysz zagraną w Lublinie, ale także na terenie całego zaboru rosyjskiego. Obok teatru profesjonalnego, w XIX wieku w Lublinie zaczął rozwijać się teatr amatorski, jednak ze względu na wspomniane ograniczenia, trupy te grały przede wszystkim w języku polskim. Chociaż krótki XIX-wieczny rozkwit teatru żydowskiego w lubelskich Panteonie i Rusałce został w 1884 roku ukrócony przez władze9, w XX wieku czekał go spektakularny renesans.

Koniec wieku XIX to również moment pojawienia się pierwszych literatów żydowskich (należy tu wymienić przede wszystkim wspominanego Najmanowicza, później także Franciszkę Arnsztajnową) oraz fotografów (takich jak Herszek Cygielman, właściciel atelier Fotografia Artystyczna Van Dyck).

EmigracjaBezpośredni odnośnik do tego akapitu

Ze względu na warunki gospodarcze, ale również rosnące napięcia między Żydami a chrześcijanami, pod koniec XIX wieku daje się zauważyć pierwsze ruchy emigracyjne z Lublina. Chociaż emigracja Żydów z Lublina zaczęła się już w połowie lat 80. XIX w., dopiero w 1895 roku w Nowym Jorku powstała pierwsza organizacja skupiająca żydowskich emigrantów (zlikwidowana po dwóch latach działalności). Kolejna taka organizacja, United Brothers, została założona w Nowym Jorku w 1898 roku i działała co najmniej do połowy lat 30. XX wieku10. Celem tych organizacji było niesienie pomocy nowym emigrantom oraz podtrzymywanie więzów między osobami wywodzącymi się z Lublina. Kierunkiem emigrantów z Lublina była przede wszystkim Ameryka, ale kolonie żydowskich osadników istniały również przykładowo w Besarabii, wśród których znajdowała się kolonia Lublin, założona już w 1842 roku (miejscowość istnieje do dziś w dystrykcie Soroca w Mołdawii i nosi nazwę Nimereuca)11. Procesy emigracyjne, choć obecne w XIX wieku, nasiliły się przede wszystkim w kolejnym stuleciu. 

Piotr Nazaruk

PrzypisyBezpośredni odnośnik do tego akapitu

  1. Wróć do odniesienia A. Kopciowski, Zarys dziejów Żydów w Lublinie [w:] Żydzi w Lublinie, Żydzi we Lwowie, J. Zętar, E. Żurek, S.J. Żurek [red.], Lublin 2006.
  2. Wróć do odniesienia R. Kuwałek, Urzędowi rabini lubelskiego Okręgu Bożniczego 1821-1939 (Przyczynek du dziejów Gminy Żydowskiej w Lublinie), [w:] Żydzi w Lublinie. Materiały z dziejów społeczności żydowskiej Lublina, red. T. Radzik, Lublin 1995.
  3. Wróć do odniesienia A. Kopciowski, Zarys dziejów Żydów w Lublinie [w:] Żydzi w Lublinie, Żydzi we Lwowie, J. Zętar, E. Żurek, S.J. Żurek [red.], Lublin 2006.
  4. Wróć do odniesienia „Izraelita”, nr 21, 29 maja 1885, s. 169. .
  5. Wróć do odniesienia V. Dyshlevuk, Budowa ulicy Unickiej, https://teatrnn.pl/zydzi/budowa-ulicy-unickiej/; por. Archiwum Państwowe w Lublinie, Akta Miasta Lublina, sygn. 35/22/0/5.3.37/6341, Дѣло люблинскаго городового магистрата. ІІІ дѣлопроизводства. Объ устройствѣ шоссе отъ Любартовской заставы мимо русскаго кладбища къ еврейскому кладбищу.
  6. Wróć do odniesienia B. Mikulec, Aktywność gospodarcza ludności żydowskiej Lublina w latach 1815–1864, [w:] T. Radzik [red.], Żydzi w Lublinie. Materiały do dziejów społeczności żydowskiej Lublina, t. 1, Lublin 1995, s. 71.
  7. Wróć do odniesienia por. Do szkoły elementarnej Wyznania Mojżeszowego…, „Izraelita”, nr 19, 24 sierpnia 1866, s. 164.
  8. Wróć do odniesienia por. Szczupłe grono osób…, „Izraelita”, 43, 5 listopada 1875, s. 354.
  9. Wróć do odniesienia Teatr żydowski w Lublinie zakończył swój żywot…, „Gazeta Kielecka”, nr 87, 21 października 1884, s. 2.
  10. Wróć do odniesienia J. Nisenbaum, Di lubliner in Amerika, „Lubliner Tugblat”, nr 22, 25 stycznia 1935, s. 2. .
  11. Wróć do odniesienia Kolonie żydowskie w gub. bessarabskiej, „Izraelita”, nr 33, 12 sierpnia 1904, s. 383.

Zdjęcia

Inne materiały

Słowa kluczowe