W 1471 r. Kazimierz Jagiellończyk wydał Lublinowi pozwolenie na urządzenie kanałów dla sprowadzenia wody z rzeki Bystrzycy. W 1506 r. została zawarta umowa między włodarzami Lublina a rurmistrzem Janem na zbudowanie pierwszych kanałów. Tak powstał drewniany wodociąg rurmistrza Jana.

Przygotowaliśmy rekonstrukcję 3D przebiegu wodociągu przez miasto wraz z jego technologią. Jednocześnie pragniemy, aby nasza opowieść o zależności rozwoju Lublina od zasobów wodnych była jak najszersza i poruszała wszystkie najważniejsze dla rozwoju i kształtu miasta aspekty, takie jak budowle hydrotechniczne, znaczenie dla przemysłu, powodzie, obieg wody w mieście, zawody związane z wodą, środowisko przyrodnicze, wpływ na krajobraz i topografię miasta, wierzenia o wodzie, motywy wody w ikonografii czy rekreacja.

W 1471 r. Kazimierz Jagiellończyk wydał Lublinowi pozwolenie na urządzenie kanałów dla sprowadzenia wody z rzeki Bystrzycy. W 1506 r. została zawarta umowa między włodarzami Lublina a rurmistrzem Janem na zbudowanie pierwszych kanałów. Tak powstał drewniany wodociąg rurmistrza Jana.

Przygotowaliśmy rekonstrukcję 3D przebiegu wodociągu przez miasto wraz z jego technologią. Jednocześnie pragniemy, aby nasza opowieść o zależności rozwoju Lublina od zasobów wodnych była jak najszersza i poruszała wszystkie najważniejsze dla rozwoju i kształtu miasta aspekty, takie jak budowle hydrotechniczne, znaczenie dla przemysłu, powodzie, obieg wody w mieście, zawody związane z wodą, środowisko przyrodnicze, wpływ na krajobraz i topografię miasta, wierzenia o wodzie, motywy wody w ikonografii czy rekreacja.

Mapa wodociągu

Lublin w XVI w. rozwijał się na międzyrzeczu Bystrzycy, Czechówki i Cieku spod Konopnicy oraz na północ od doliny Czechówki. W obrębie granic miasta znajdował się fragment doliny Czechówki od okolic obecnej ul. Spokojnej do wzgórza Zamkowego. Granicznymi były odcinki dolin Bystrzycy w najbliższym sąsiedztwie miasta oraz Potoku spod Konopnicy (na odcinku między ul. Nałęczowską a Wojciechowską). Na rzece Czechówce piętrzono staw „za Żydy” oraz Staw Lubomelski(ch), natomiast w dolinie Bystrzycy - Wielki Staw Królewski oraz staw Wrotkowski. Na groblach stawów działały młyny, a same groble były wykorzystywane komunikacyjnie. Woda ze stawu Wrotkowskiego zasilała kanał zwany Przekopą Rurną, którym prowadzono wodę do napędu urządzeń wodociągowych oraz młyna miejskiego.

Punkty na mapie wodociąguBezpośredni odnośnik do tego akapitu

1. Rurans (wodozbiór) – miejsce gromadzenia wody czerpanej ze źródeł podstokowych zlokalizowanych w miejscu zwanym „Kilowskie” (folwark Kilowski, późniejsze Rury Bonifraterskie) w pobliżu łąki wójtowskiej na Wrotkowie (przy obecnym ujęciu wody „Wrotków”). Wodozbiór istniał jeszcze w I połowie XX w. Miał on powierzchnię około 120 m2, znajdował się około 80 m od rzeki Bystrzycy i otoczony był trzymetrową groblą. Woda z wodozbioru była prowadzona do rurmusa (pompowni) na długości około 4,2 km za pomocą rur drewnianych łączonych żelaznymi tulejami w wykopie przebiegającym u podnóża lewego zbocza doliny Bystrzycy.

2. Przekopa Rurna – kanał, którym woda płynęła grawitacyjnie od zajazia wybudowanego na grobli stawu Wrotkowskiego. Biegł przy krawędzi terasy Bystrzycy około 1–2 m nad poziomem dna doliny i łączył się z Stawem Wielkim Królewskim na zachód od Żmigrodu. Przekopa miała długość około 4,8 km. Woda płynąca Przekopą napędzała koło wodne i urządzenia w rurmusie oraz młyn miejski.

3. Rurmus – inaczej pompownia (stacja pomp). Był to niewielki budynek drewniany z kołem wodnym napędzanym wodą z Przekopy, która poruszała urządzenia znajdujące się w jego wnętrzu. Woda pitna była gromadzona w skrzyni, z której dalej była tłoczona na wysokość 30 m rurami metalowymi (spiżowymi i żelaznymi) ułożonymi pod powierzchnią wzgórza i skarpy do wieży wodnej.

4. Wieża wodna – wieża ciśnień zlokalizowana w murze klasztoru brygidek przy ul. Dolnej Panny Marii. Woda z rurmusa była prowadzona w wieży metalowymi rurami pionowymi do zbiornika na jego wyższej kondygnacji. Zbiornik, początkowo drewniany, a od początków XVII w. miedziany, miał pojemność około 6m3. Wodę ze zbiornika odprowadzano rurami w dół, a dalej rozprowadzano rurociągiem po obszarze Krakowskiego Przedmieścia i miasta w murach. Wieża istnieje do dnia dzisiejszego.

5. Sieć wodociągowa na obszarze miasta - ze zbiornika w wieży wodnej woda spływała grawitacyjnie rurami do miasta i była rozprowadzana w jego obrębie wzdłuż krawędzi wierzchowiny, ku klasztorowi bernardynów, dalej ul. Przechodnią, przez tereny szpitala św. Ducha, dalej ku Kościołowi Karmelitów, a następnie po północnej stronie Bramy Krakowskiej pod fosą (syfonem) i ul. Bramową do Rynku. Dalej ul. Grodzką do ul. Ku Farze i do Placu Rybnego. Od głównego przewodu wodociągowego prowadziły liczne odgałęzienia do publicznych studzienek, browarów, gorzelni, łaźni i domów bogat­szych mieszczan.

6. Skrzynia wodna – zbiornik służący do retencjonowania wody na obszarze miasta ze względu na małą wydajność wodocią­gu (100 m3/dobę) pełniący funkcję publicznej studni. Na obszarze miasta były zlokalizowane dwie skrzynie wodne: jedna u wylotu ul. Przechodniej na Krakowskie Przedmieście, druga prawdopodobnie na Rynku. Skrzynie były obudowane i zadaszone oraz ozdobione rzeźbami lwa i kozła.

7. Studzienka (rząp, beczka) – publiczny zbiornik z wodą pitną zlokalizowany w sąsiedztwie obecnej ul. Grodzkiej 16, na dawnym placu przy farze lubelskiej pw Św. Michała. Do studzienki od strony fary prowadziło dojście wyłożone drewnianymi belkami.

StawyBezpośredni odnośnik do tego akapitu

8. Staw „za Żydy” zajmował teren między obecną ul. Nadstawną a ul. Lubartowską i miał około 2 ha powierzchni. Pierwsze wzmianki o stawie pochodzą z I połowy XIV w., kiedy to określany jest jako „staw pod zamkiem”. Nazwa „za Żydy” wskazuje na szybkie zasiedlenie terenów wokół Wzgórza Zamkowego nadanych pod osadnictwo ludności żydowskiej. Po grobli stawu „za Żydy” biegł trakt litewsko-ruski. Staw funkcjonował do I połowy XIX w. ostatecznie go osuszono, a tereny postawowe zagospodarowano w XIX w.

9. Staw Lubomelski(ch) piętrzony przy granicy Lublina i wsi Czechów należał w XVI w. do rodziny Lubomelskich – lubelskich mieszczan. Pierwsze wzmianki o stawie pojawiają się w źródłach z końca XIV w. Staw wówczas nazywano Świętokrzyski, od jego właścicieli benedyktynów z opactwa na Świętym Krzyżu. Rozciągał się on między obecną ul. Spokojną a ulicami Przy Stawie i Ogródkową. Miał około 8 ha powierzchni. Staw piętrzyła grobla, którą w połowie XVI w. przebiegał trakt z Mazowsza. Staw funkcjonował do lat 30. XX w.

10. Staw Wielki Królewski w połowie XVI w. miał około 130 ha i ciągnął się na odcinku 2,5 km od obecnej ul. Tatarskiej aż do okolic dzisiejszej ul. Plażowej. Był zasilany przez wody Bystrzycy i Czerniejówki (vel Skrziniczki). Staw piętrzyła grobla o długości 580 m, wykorzystywana jako droga do wsi Tatary i znajdujących się tam kamieniołomów, z których pozyskiwano kamień do budowy m.in. murów obronnych, ważniejszych budowli miejskich i kamienic. Oprócz funkcji energetycznej (napęd młynów wodnych wybudowanych na grobli) spełniał on rolę zbiornika retencyjnego, który miał za zadanie zapobieganie wylewom By­strzycy uniemożliwiającym przeprawę przez bród w okolicach Kalinowszczyzny na szlaku z Rusi i Litwy. Staw ostatecznie osuszono a tereny postawowe zagospodarowano w XIX w.

11. Staw Wrotkowski - staw królewski piętrzony na rzece Bystrzycy. W połowie XVI w. miał ok. 500 m szerokości i 1800 m długości. Piętrzenie stawowe zostało zniszczone w czasie walk w połowie XVII w. Jak podaje Lustracja z 1661 roku, a teren po stawie został „przez kozaków przekopany, w ostatku znacznie zalazł, pożytku żadnego czyni”.

MłynyBezpośredni odnośnik do tego akapitu

12. Młyn miejski na Przekopie Rurnej wystawiony na mocy przywileju z 1541 r. W młynie tym działało 2 koła walne mączne. Jak podaje Lustracja z 1565 roku młyn ten „nieczęsto miela; bo kiedy wody szanują na rury dla miasta, tedy młyn stać musi”.

13. Papiernia zbudowana na mocy przywileju Zygmunta I z 1538 r. na drugim upuście stawowym grobli Stawu Wielkiego Królewskiego. W połowie XVI w. miała  4 koła stępne (Lustracja 1565) i była odbudowana po pożarze. Z papierni pobierano czynsz w postaci ryz papieru.

14. Młyn „na rzece za karczmą Budzin” (w okolicach dzisiejszego dworku Graffa). Młyn zaczęto budować w latach 50. XVI w., ale „młynicę rozebrano” (L 1565), w połowie XVII w. określany był „pod papiernią” i miał 4 koła walne.

15. Młyn „wielki” - wzniesiony prawdopodobnie na mocy przywileju króla Kazimierza Wielkiego z 1358 r. W połowie XVI w. położony był na pierwszym „upuście stawowym” grobli Stawu Wielkiego Królewskiego (na końcu dzisiejszej ul. Tatar­skiej) i miał „7 kół mącznych a nad szlofarnią ósme” oraz spad 4 m.  

16. Młyn „za groblą” napędzany wodą wypływającą spod młyna „wielkiego”. W młynie tym „zawżdy bywało mącznych kół 6”, w 1565 r. tylko 5, a w połowie XVII w. 4. Zlokalizowany był poniżej pierwszego upustu stawowego koło dzisiejszej ul. Okólnej.

17. Młyn słodowy - najstarszy i jedyny w obrębie granic miasta młyn słodowy należący do króla. Pierwsze wzmianki o „młynie dawniej wybudowanym pod miastem Lublinem” pojawiają się już w akcie sprzedaży wójtostwa z 1342 r. Młyn służył do przemiału słodu, z którego produkowano piwo. W połowie XVI w. miał dwa, a w połowie XVII w. 3 koła korzeczne i działał na potrzeby funkcjonującego w jego sąsiedztwie browaru.

18. Młyn zbożowy na grobli stawu Lubomelskich. Pierwsze wzmianki o młynie pochodzą z końca XIV w. W połowie XVI w. jego właścicielami byli Lubomelscy. Młyn działał do początków XX w.

19. Młyn na stawie Wrotkowskim – młyn królewski w połowie XVI w. miał 3 koła korzeczne, w I połowie XVII w. 8 kół. W młynie piekarze lubelscy mielili  pszenicę i żyto na pytel, a karczmarze wrotkowscy słody na piwo. Zniszczony w czasie walk potopu szwedzkiego w połowie XVII w.

Model wykonano w oparciu o materiały Stanisławy Hoczyk-Siwkowej, Zdzisława Mazurka oraz
Dagmary Kociuby.
Realizacja 3D: Robert Miedziocha, Wojciech Miedzicha – Poligon Studio.
Opisy i konsultacje merytoryczne: dr Dagmara Kociuba (UMCS Lublin).
Koordynacja projektu: Piotr Lasota (Ośrodek „Brama Grodzka – Teatr NN”)
Projekt dofinansowany przez Muzeum Historii Polski w ramach programu „Patriotyzm Jutra”.