Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” w Lublinie jest samorządową instytucją kultury działającą na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” w Lublinie jest samorządową instytucją kultury działającą na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Pocztówki lubelskie – kolekcja Małgorzaty Bieleckiej-Hołdy

Doskonałym źródłem ikonograficznym przedstawiającym najstarsze widoki Lublina są kartki pocztowe. W Lublinie zostały upowszechnione pod koniec XIX wieku wraz z ożywieniem się ruchu turystycznego w mieście – po uruchomieniu linii kolejowej łączącej Lublin z Warszawą i Kowlem. W 2022 roku do Ośrodka „Brama Grodzka - Teatr NN" dzięki uprzejmości Małgorzaty Bieleckiej-Hołdy trafiła kolekcja ponad 200 lubelskich pocztówek. Wśród nich znajdziemy kartki pocztowe wydane na początku XX w. przez czołowe lubelskie księgarnie, domy wydawnicze i stowarzyszenia; pocztówki drukowane w czasach okupacji rosyjskiej i austriackiej; karty z fotografiami Jana Bułhaka; propagandowe pocztówki z czasu drugiej wojny światowej oraz powojenne reprodukcje zdjęć E. Falkowskiego.

Widok Lublina
Widok Lublina (Autor: nieznany)

Wizytówki miastaBezpośredni odnośnik do tego akapitu

Najstarszym znanym w historiografii Lublina źródłem na temat pojawienia się pocztówek przedstawiających widoki miasta jest „Gazeta Lubelska" z 1899 roku. Opisuje ona pojawienie się w sprzedaży kart z widokami Lublina na podstawie litografii Nowaczyńskiego oraz o chromolitografowanych kartach wydawnictwa Andrzeja Semadeniego. Nie były to jedyne wydawane w Lublinie pocztówki tego czasu. Widoki miasta reprodukowało także znane wśród Lublinian wydawnictwo Władysława Kiessewettera, mieszczące się przy ulicy Kapucyńskiej w kamienicy Hotelu Victoria (działające w latach 1883–1909). Seria kartek pocztowych tego wydawnictwa z 1903 roku cieszyła się niezwykłą popularnością1. W 1901 roku z inicjatywy wydawnictwa Kiessewettera na rynku lubelskim pojawiły się wielokrotnie później wznawiane karty z reprodukcją rysunków Konstantego-Rayskiego. Natomiast w Zakładzie Artystyczno-Fotograficznym „Zofia” prowadzonym przez Zofię Mikłaszewską i Ludwika Radzikowskiego wykonano widoki miasta wydane w pierwszej podkolorowanej serii pocztówek2. Zostały one wydane w 1914 roku przez księgarnię Witolda Cholewińskiego. Czołowym zakładem fotograficznym, który udostępniał widoki Lublina do wydawnictw był Zakład Stepanoff.

 

Widok Lublina
Widok Lublina (Autor: nieznany)

KolekcjeBezpośredni odnośnik do tego akapitu

Wśród pocztówek z kolekcji Małgorzaty Bieleckiej-Hołdy odnajdziemy przede wszystkim karty z okresu największego rozkwitu drukowania lubelskich widoków – okresu okupacji rosyjskiej i austriackiej podczas pierwszej wojny światowej. Zasób ten bogaty jest w barwne pocztówki wydawnictwa R. Damińskiego (ul. Kapucyńska) oraz w karty wyprodukowane przez warszawską drukarnię W. Wasiutyńskiego oraz Fr. Karpowicza - m. in. dwubarwne pocztówki przedstawiające Krakowskie Przedmieście, ulicę Namiestnikowską (ul. Narutowicza), czy serię widoków lubelskich pomników. Na uwagę zasługują również widokówki wyprodukowane przez krakowskie wydawnictwo „Sztuka" w latach 1916-1918 (licznie prezentowane w niniejszej kolekcji) oraz wydawnictwo Salonu Malarzy Polskich (kartki wielokrotnie wznawiane w dwudziestoleciu międzywojennym) – znane z mi in. barwionych widoków przedstawiających lubelskie gmachy użyteczności publicznej, place (np. plac Bernardyński), czy arterie Lublina. Z tego okresu pochodzą także kartki pocztowe wydane dzięki działalności Naczelnego Komitetu Narodowego, drukowane jako cegiełki z przeznaczeniem na wsparcie dla celów legionowych3. Na pocztówkach reprodukowano fotografie Janusza Świeżego. Kolejnymi wartymi wymienienia pocztówkami znajdującymi się w kolekcji są karty sygnowane przez wydawnictwo Wł. Poniatowskiego (Krakowskie Przedmieście 44) oraz karty księgarni Witolda Cholewińskiego w Lublinie. W kolekcji odnajdziemy także wiele pocztówek z nadrukowanymi skrótami literowymi nieznanych nam wydawnictw: m. in. karty oznaczone: JWP 1916 oraz U FF F Lublin Sz. – barwne karty przedstawiające gmachy użyteczności publicznej: Pałac Lubomirskich, Bank Państwa Rosji, czy Hotel Janina przy ul. Czechowskiej (później ul. 3 Maja).

 

Ulica Olejna w Lublinie
Ulica Olejna w Lublinie (Autor: Falkowski, Edward (1913 – 1998))

Jan Bułhak i Edward FalkowskiBezpośredni odnośnik do tego akapitu

W dwudziestoleciu międzywojennym w Lublinie popularnością cieszyły się karty pocztowe z reprodukcjami fotografii Jana Bułhaka. Pocztówki te precyzyjnie wydrukowane (w jednej serii perforowane) przedstawiały widoki Lublina wykonane przez Ojca Polskiej Fotografii w latach 1921-1924. Wśród nich odnajdziemy sztandarowe ujęcia miasta jak Krakowskie Przedmieście z wysokości ulicy Kapucyńskiej, okolice Teatru Miejskiego (Teatr im. Juliusza Osterwy), ulice Starego Miasta, – ulicę Jezuicką, Rynek i ulicę Grodzką oraz widoki na wcześniej niepublikowaną szerzej dzielnicę żydowską na Podzamczu: m. in. ulicę Kowalską, ulicę Podwale, czy charakterystyczną dla dzielnicy „Bramę Zasraną" (Porta Sordida). Pocztówki te zostały wydane przez Polskie Towarzystwo Księgarni Kolejowych „Ruch" – wydrukowane przez drukarnię św. Wojciecha w Poznaniu. Podobnymi w swojej formie są widokówki z reprodukcjami fotografii Edwarda Falkowskiego (wydawnictwo „Czytelnik") przedstawiające widoki powojennego Lublina.

Dziedziniec Zamku Lubelskiego
Dziedziniec Zamku Lubelskiego (Autor: nieznany)

Brama Zasrana (Porta Sordida) w Lublinie
Brama Zasrana (Porta Sordida) w Lublinie (Autor: Bułhak, Jan (1876–1950))

 

Krakowskie Przedmieście w Lublinie
Krakowskie Przedmieście w Lublinie (Autor: )

 

Pocztówka przedstawia widok z wysokości Ogrodu Saskiego w Lublinie na Krakowskie Przedmieście. Z prawej widoczny wlot ulicy Lipowej. Na awersie pocztówki widoczne okupacyjne znaczki pocztowe (m.in. znaczek z serii przedstawiających polskie zabytki jako zabytki niemieckie) oraz okazjonalny stempel pocztowy z czasu obchodów 600-lecia Lublina w 1942 roku jako miasta niemieckiego (zaplanowane uroczystości w dniach 3-4 października zostały ostatecznie odwołane).

 

 

Brama Grodzka w Lublinie
Brama Grodzka w Lublinie (Autor: Stengel & Co.)

Propaganda – Stengel & Co.Bezpośredni odnośnik do tego akapitu

Wśród lubelskich widokówek przekazanych Ośrodkowi dzięki uprzejmości Małgorzaty Bieleckiej-Hołdy na szczególną uwagę zasługują niemieckie karty wydane w latach 40. XX w. przez Deutsche Buchhandlung, z fotografiami wykonanymi na zlecenie drezdeńskiej drukarni Stengel & Co. Pocztówki te przedstawiają propagandowe widoki okupowanego Lublina. Wśród nich odnajdziemy widok z ulicy Grodzkiej na Bramę Grodzką w kierunku ulicy Zamkowej, targowisko przy ulicy Świętoduskiej: opisane jako „Neuer Markt" (nowy targ) oraz widoki lubelskiego Śródmieścia – Krakowskie Przedmieście wraz z przejętymi przez administrację niemiecką reprezentacyjnymi lubelskimi gmachami: m. in. Deutsches Haus – dawny gmach Kasy Przemysłowców Lubelskich, Pałac Morskich, czy Dom NSDAP – przedwojenny Dom Żołnierza. Miasto na kartach wyprodukowanych przez Stengel & Co. uchwycono w propagandowy sposób przesłaniając faktyczny obraz Lublina czasu niemieckiej okupacji. Reprezentacyjne gmachy, uporządkowane ulice i widok wyselekcjonowanych przechodniów oddaje obraz miasta skutecznie zarządzanego przez administrację III Rzeszy. Sprawne oko dostrzeże jednak rysę na tych starannie zaaranżowanych fotografiach. Na pocztówce z widokiem ulicy Kapucyńskiej możemy dostrzec fragment zniszczonej podczas działań wojennych kamienicy Hotelu Victoria przy Krakowskim Przedmieściu 40.

 

Przecież hotel ten Europejski i ta kawiarnia to była Nur für Deutsche. Parę budynków było tylko niemieckich, takie sklepy niemieckie to było Wieniawska tam na prawo, taka przed Ogrodem Saskim. To tu przed Wieniawską, albo zaraz za Wieniawską to te budynki to były niemieckie. I na Wieniawskiej, cała Wieniawska to była w ogóle niemiecka dzielnica. I tu gdzie teraz są delikatesy, tam na Krakowskim Przedmieściu, nie? To tam było Nur für Deutsche, tylko dla Niemców.

Kino i restauracje Nur fur Deutsche - Kazimierz Jarzembowski - fragment relacji świadka historii

 

 

Kolekcja wszystkich kart pocztowych z kolekcji Małgorzaty Bieleckiej-Hołdy została zdigitalizowana i opracowana przez Pracownię Ikonografii Ośrodka „Brama Grodzka - Teatr NN" w Lublinie. Pełna zawartość kolekcji jest dostępna w naszej bibliotece multimedialnej. 

 

 

„Ściskam Ciebie i całuję..."Bezpośredni odnośnik do tego akapitu

W styczniu 2024 r. w Galerii Pracowni Ikonografii Ośrodka „Brama Grodzka - Teatr NN" odbył się wernisaż wystawy pocztówek lubelskich z kolekcji Małgorzaty Bieleckiej-Hołdy. Na wystawie pt. „Ściskam Ciebie i całuję..." zaprezentowaliśmy przekrój materiałów pochodzących z kolekcji. Wśród nich: kartki pocztowe wydane na początku XX w. przez czołowe lubelskie księgarnie, domy wydawnicze; pocztówki drukowane w czasach okupacji rosyjskiej i austriackiej; karty z fotografiami Jana Bułhaka; propagandowe pocztówki z czasu drugiej wojny światowej oraz powojenne reprodukcje zdjęć E. Falkowskiego. Przedstawienie tych wyjątkowych materiałów ikonograficznych w formie wystawy, było doskonałą okazja do tego, aby poznać dawny Lublin – rozwijające się miasto z początku XX wieku. Szeroko zaprezentowaliśmy także drugie (choć podstawowe) oblicze kart pocztowych – ich rewersy, co stanowiło okazję do poznania dawnych mieszkańców Lublina i ich osobistych historii.

 

„Ściskam Ciebie i całuję..."  film promocyjny w serwisie YouTube. (kliknij, aby wyświetlić)

 

Opracowanie:

Patryk Pawłowski

 

PrzypisyBezpośredni odnośnik do tego akapitu

  1. Wróć do odniesienia H. Gawarecki, Z historii lubelskich widokówek, [w:] Kalendarz Lubelski, Lublin 1985.
  2. Wróć do odniesienia Joanna Zętar, Fotografia Lubelska – historia.
  3. Wróć do odniesienia H. Gawarecki, Z historii lubelskich widokówek, [w:] Kalendarz Lubelski, Lublin 1985.