Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” w Lublinie jest samorządową instytucją kultury działającą na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” w Lublinie jest samorządową instytucją kultury działającą na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Życie literackie w Lublinie (1944–1989)

Działalność literacką po 1944 roku możemy podzielić na kilka okresów: począwszy od odrodzenia twórczości poetyckiej w wyzwolonym Lublinie, przez okres socrealizmu, następnie ożywienie twórczości literackiej po 1956 roku aż po niezależną działalność wydawniczą w latach 70. i 80. Do rozwoju i popularyzacji literatury przyczyniło się powstanie kilku instytucji, między innymi muzeum Józefa Czechowicza i Wydawnictwa Lubelskiego.

Spis treści

[RozwińZwiń]

Życie literackie w latach 1944–1949Bezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

W wyzwolonym Lublinie bardzo szybko zaczęło odradzać się życie literackie. 

O sytuacji w wyzwolonym Lublinie pisał w liście do znajomych Paweł Bujnicki, architekt, który w 1944 roku pracował w redakcji lubelskiej gazety PKWN-u „Rzeczpospolita” w liście z 24. IX. 1944 roku: Widzisz jak wsiąkłem w „politykę”, taka już tu atmosfera. Są wprawdzie tu w Lublinie i poeci, którzy piszą zwykłe wiersze, i plastycy /nienadzwyczajni/, którzy „cuś” robią.1

Zaczyn życia literackiego w Lublinie, i w Polsce – jak zaznacza Waldemar Michalski, poeta, krytyk, redaktor – stanowili właśnie poeci, którzy przyszli do Lublina z 2. Armią Wojska Polskiego

3 września 1944 roku miał miejsce w Lublinie „Poranek młodych poetów polskich”.

I kto w tym Poranku występował? Wziąłem ten afisz więc prawie naocznie się przekonałem, że wystąpili na Poranku w Teatrze Osterwy, Miejskim wówczas: Julia Hartwig, która urodziła się w Lublinie i która tutaj w okresie wojny także w konspiracji czytała swoje wiersze, ale także Anna Kamieńska, która lata wojny spędziła w Świdniku, ale z Lublinem była nieustannie związana, i z przyjaciółmi. Był Zygmunt Mikulski, także Jerzy Pleśniarowicz, także Jacek Bocheński, poeta, który tradycyjnie wiele wierszy poświęcił Lublinowi. Był także Igor Sikirycki. Te nazwiska zaistniały później, w latach 40. jako nazwiska prawie wiodące, nie tylko w literaturze tworzonej tutaj w Lublinie. Ci młodzi poszli za ciosem, po prostu w 1945 roku ukazała się antologia ich wierszy właściwie będąca drukiem tych tekstów, które czytali na Poranku w [19]44 roku. Antologia miała tytuł „Wybór wierszy poetów lubelskich”.

Waldemar Michalski
Pod koniec września 1944 roku ukazały się pierwsze książki w wyzwolonej Polsce: „Były to zbiory wierszy: „Póki my żyjemy” J. Przybosia, „Godzina strzeżona” M. Jastruna, „Serce granatu” A. Ważyka oraz „Wojna i wiosna” J. Putramenta”, wymieniał Tadeusz Kłak2.  O zbiorze poezji Juliana Przybosia „Póki my żyjemy” pisał Ireneusz J. Kamiński3. Była to pierwsza książka z zakresu literatury pięknej, opublikowana na wyzwolonych terenach z zasiłku Resortu Kultury i Sztuki. Sprzedawana w kioski Spółdzielni Wydawniczej „Czytelnik” przy Krakowskim Przedmieściu 62, kosztowała 25 złotych. Tomik miał charakter pamiętnika poetyckiego z lat wojny i okupacji.
W 1945 roku w Lublinie ukazał się „Wybór wierszy poetów lubelskich”.  Był to pierwszy wydany po wojnie tomik lubelskich poetów. Został on wydany przez Związek Zawodowy Literatów Polskich. Znalazły się w nim wiersze m.in. Julii Hartwig, Anny Kamieńskiej, Zygmunta Mikulskiego, Zbigniewa Piotrowskiego, Jerzego Pleśniarowicza.

Spośród wielkiej grupy pisarzy przebywających w tym czasie w Lublinie, wymienić trzeba H. Boguszewską, M. Jastruna, J. Parandowskiego, J. Putramenta, S. Piętaka, A. Rudnickiego i R. Matuszewskiego, dodaje Tadeusz Kłak4.

Po przerwie okupacyjnej we wrześniu 1944 roku w Lublinie reaktywowano Ogólnopolski Związek Literatów Polskich. Prezesem organizacji został Julian Przyboś. Pisarze, poloniści, dziennikarze i ludzie związani z innymi dziedzinami sztuki spotykali się między innymi w Klubie Literackim. Klub powstał 8 marca 1945 roku z inicjatywy prof. Juliusza Kleinera.

Interesujący cykl akcji literackich zapoczątkowały kolejne publiczne wystąpienia Jana Parandowskiego i Juliusza Kleinera, dodaje Tadeusz Kłak5

W maju 1945 roku powstał Lubelski Oddział Związku Literatów Polskich. (…) pierwszym prezesem został Józef Nikodem Kłosowski, a następnym J. Kleiner, sprawujący tę funkcję aż do czasu swego wyjazdu do Krakowa w 1949 roku. W tym okresie Związek Literatów, częściowo wespół z Klubem Literackim, rozwinął bogatą działalność, organizując ponad sto imprez – spotkań autorskich, odczytów, zebrań dyskusyjnych, przy frekwencji dochodzącej do siedmiuset osób. Szczególnie dobrze udawały się imprezy jubileuszowe z okazji rocznic H. Sienkiewicza, B. Prusa i M. Cervantes’a oraz obchody Roku Mickiewicza i Słowackiego6.

Powołany w 1945 roku Lubelski Oddział Związku Zawodowego Literatów Polskich działał aktywnie do 1949 roku: (…) co znalazło wyraz w zorganizowaniu ponad stu spotkań, imprez i odczytów. Literaci znaleźli oparcie w czasopiśmie „Zdrój”, założonym przez J.N. Kłosowskiego, które to istniało tylko do 1947 r., a jego dorobek zamknął się wydaniem 31 numerów7.

Do pierwszych instytucji, które zaczęły działać, należały biblioteki. Podczas zorganizowanego w Lublinie w dniach 3 i 4 XII 1944 roku „Święta Książki Polskiej” zebrano 35 tysięcy książek, które trafiły do bibliotek samorządowych szkolnych, oświatowych i naukowych8.
„W końcu 1945 r. było na Lubelszczyźnie 15 bibliotek powiatowych, obsługujących wieś kompletami ruchomymi, 6 bibliotek miejskich i 95 punktów bibliotecznych” Przypisy.
Lublin po wyzwoleniu w 1944 roku Zbigniew Miazga nazywa „jarmarkiem współczesnej literatury polskiej”9.

Jak podsumowuje Waldemar Michalski, w pierwszym okresie po wojnie, w latach 1944-1948 była widoczna kontynuacja tej wolności w literaturze, która przyjęli młodzi i starsi z dwudziestolecia międzywojennego. Proszę pamiętać, że w tym czasie jeszcze oczywiście działają w Lublinie i Konrad Bielski, i Wacław Gralewski, i Kazimierz Andrzej Jaworski, i Maria Bechczyc-Rudnicka10.

Nie było jeszcze większych problemów z dostępem do przedwojennych książek. Ci, którzy powracali z emigracji, często przywozili ze sobą druki emigracyjne. Ale był to już także pierwszy okres działań cenzury. Po upaństwowieniu rynku wydawniczego i księgarskiego rozpoczął się proces narzucania czytelnikom literatury zgodnej z obowiązującą ideologią oraz wycofania z bibliotek wielu tzw. nieprawomyślnych książek. Powstawały listy zakazanych książek. Cenzura rosła w siłę,  pisze Tomasz Pietrasiewicz11

W 1949 na Zjeździe Literatów w Szczecinie proklamowano socrealizm w literaturze.

Ten okres zamyka definitywnie, na przełomie [19]48 i [19]49 roku Zjazd Szczeciński Związku Literatów. Zjazd podejmuje uchwałę, że jedynie słuszną koncepcją literatury jest realizm socjalistyczny, nieważne to, co jest, tylko jak być powinno, i taka formuła dydaktyczna obowiązuje od [19]49 roku do [19]56. 

Waldemar Michalski12

Socrealizm w literaturzeBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

W styczniu 1949 roku na Zjeździe Literatów w Szczecinie proklamowano socrealizm w literaturze.

I taka formuła obowiązuje od 1949 do 1956 roku” „Formuła bardzo miażdżąca swobodę wypowiedzi, narzucająca przede wszystkim kult literatury radzieckiej. Tłumaczenia itd. – dokonywane i drukowane w owych latach w Polsce - idą w masowych nakładach. Ale co się dzieje w tym czasie w Lublinie?

Waldemar Michalski13

Od 1951 roku „Sztandar Ludu”, gazeta miejscowego organu partyjnego drukuje dodatek „Kultura i Życie”.

To dodatek tygodniowy do dziennika lubelskiego, pierwotnie partyjnego. Partyjność nie przeszkadza, że w tej „Kulturze i Życiu” drukują młodzi poeci dzięki temu, że wkładkę „Kultura i Życie” prowadzi Zygmunt Mikulski, sam poeta.

Waldemar Michalski14

Lata 1950-1956 były dla Związku Literatów okresem pewnego zastoju twórczego, rekompensowanego wzmożonym za to udziałem w masowych akcjach kulturalnych15.

W latach pięćdziesiątych lubelski Związek Literatów przejmuje formy pracy narzucone przez ówczesne tendencje. Tworzą się sekcje, powstaje zespól tłumaczy, organizuje się Koło Młodych, pracujące pod serdecznym patronatem A. Jakubiszyn-Tatarkiewicz. Koło Młodych nie może wstydzić się swoich wychowanków, byli wśród nich m.in. B. Eysymontt, J. Krzysztoń, Z. Łączkowski, S. Zarębski i R. Liskowacki. Najważniejszym jednak faktem w życiu Związku [Literatów] było przejęcie w 1952 roku od K.A. Jaworskiego „Kameny” i przekształcenie jej na kwartalnik, organ Lubelskiego Oddziału ZLP. Pismo otrzymało nową szatę graficzną, inny format oraz zmieniło swój charakter, pisze Tadeusz Kłak16

W tym czasie w Lublinie ukazuje się także kilka czasopism studenckich, w których już istnieją albo dodatki, albo kolumny, albo są po prostu drukowane teksty młodych autorów.

Mirosław Derecki17

Waldemar Michalski zwraca uwagę na kilka tytułów czasopism studenckich, a w szczególności na nieregularne pismo „Polonista” wydawane przez studentów Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego

Nie było zgody na oficjalny druk tego czasopisma. Proszę pamiętać, to są lata 50., lata koszmaru stalinowskiego (…) ale odskocznią od tej ideologizacji życia był „Polonista”. Na KUL-u studiowało wtedy sporo ludzi, którzy – ze względów także politycznych – nie mogli się dostać na studia ani w Warszawie, ani w Krakowie, ani w Poznaniu, ani w Toruniu więc często jeszcze z taką przeszłością partyzancką przychodzili na KUL i tutaj ten „Polonista” odegrał bardzo ważną rolę startu literackiego, dla kilku osób które zaważyły na literaturze polskiego następnego, a nawet współczesnego czasu. Jeśli powiem, że w tym czasie studiował na KUL i drukował w „Poloniście” Jerzy Krzysztoń, i studiował Wiesław Myśliwski, i Stefan Nieznanowski. To byli studenci, młodzi ludzie, którzy zaczynali swoja karierę literacką. Anka Kowalska, Jerzy Kołątaj, Józef Zięba, i tu można by wymienić cały szereg nazwisk, które przeszły przez polonistykę.

Waldemar Michalski18

Waldemar Michalski o czasopiśmie studenckim "Polonista"

Ożywienie twórczości literackiej po 1956 rokuBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

W roku 1956, jak podkreśla Józef Zięba w artykule „50 lat życia literackiego Lublina”, nastąpiły dalsze korzystne zmiany w życiu literackim lubelskiego środowiska:

Ogłoszony w połowie tego roku konkurs rekrutacyjny do Koła Młodych przyniósł pozytywne rezultaty. Stan Koła powiększył się do 21 osób. Ukazały się prawie jednocześnie trzy książki lubelskich pisarzy: „Przygody królewskiego piechura” Eugeniusza Gołębiowskiego, „Ziemia bez skarg” Józefa Nikodema Kłosowskiego i „Blaski i dźwięki” Stanisława Bojarczuka.19

Po 1956 roku widzimy znaczny wzrost tytułów prasowych. Od 1956 roku ukazywał się „Bibliotekarz Lubelski” jako kwartalnik poświęcony sprawom bibliotek powszechnych. W latach 1957-1961 ukazywał się „Głos Ziemi Lubelskiej”, wydawany przez Prezydium WRN w Lublinie, mający charakter pisma społecznego. Od lipca 1957 r. wychodzi „Rolnik Lubelski”, z wkładką specjalistyczną o charakterze ogólnopolskim, poświęconą hodowli chmielu. Od 1970 r. wychodzi tygodnik rolniczy „Nasza Wieś”20

W Lublinie ukazywały się pisma studenckie, dla przykładu w latach 1955-1956 – „Życie UMCS”. 

Pierwszego grudnia 1956 r. ukazał się w Lublinie pierwszy i zarazem ostatni numer dwutygodnika „Pod wiatr”. 

Józef Zięba o piśmie "Pod wiatr"

Przyszli młodzi ludzie na studia w [19]57 roku, a w [19]58 postanowili wznowić „Polonistę”. Było to czasopismo wydawane przez studentów Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, wspomina Waldemar Michalski21

Na łamach czasopisma „Polonista” krytycznym tekstem o poezji Tadeusza Gajcego debiutował Władysław Panas, teoretyk i historyk literatury, profesor Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. (Władysław Panas zajmował się kulturą i sztuką pogranicza; to badacz twórczości Brunona Schulza, Józefa Czechowicza, tradycji żydowskiej w polskiej literaturze i kulturze.

Było to pismo wydawane na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim.

KUL przyciągał studentów z całej Polski. Warto zwrócić uwagę, że w 1957 roku Edward Stachura rozpoczął studia romanistyczne na KUL-u, które przerwał po pierwszym semestrze. W 1958 roku ponownie zdał egzamin wstępny na ten sam kierunek. Jednak z powodu niezaliczenia przedmiotów w terminie w listopadzie 1959 roku został skreślony z listy studentów.

Książka Mirosława Dereckiego „Lubelskie lata Edwarda Stachury" to najpełniejsza relacja dotycząca czasu, który Edward Stachura spędził w Lublinie.

Na ulicach Lublina miały miejsce kiermasze książkowe. W 1957 roku młodzi literaci sprzedawali tomiki wydane na powielaczu:

„Wczorajsza niedziela była ostatnim „dniem oświaty, książki i prasy". Pogoda dopisała więc można było rozłożyć na stoiskach kolorowy towar, co też uczynili lubelscy księgarze. Przy stoiskach gromadzili się liczni wielbiciele literatury pięknej. Nie brakło oczywiście młodzieży, poszukującej i znajdującej literaturę podróżniczą. Pewną atrakcją było stoisko młodych literatów lubelskich".22

W maju 1957 roku, tuż przy sokorze, przy Baobabie, w ramach Dni Oświaty, Książki i Prasy kilku piszących młodych ludzi zaczęło sprzedawać przy dwóch stolikach swoje jednoarkuszowe tomiki wydane na tuszowym powielaczu. Byli to, jak pamiętam (zrobiłem im zdjęcie), Anna Markowa, Jerzy Księski, Jan Stanisław Stefaniak, Zbigniew Stepek, Stanisław Weremczuk i Józef Zięba. Sześciu osobom udało się wówczas po raz pierwszy wystartować ze swoimi książkami. Nazwali te tomiki „książkami” a właściwie to były broszurki. Zrobiono też bardzo ładny plakat przy okazji ich prezentacji. Do dzisiaj pamiętam napis: „Tego jeszcze w Lublinie nie było: młodzi pisarze, młodzi literaci sprzedają swoje książki” Oczywiście ludzie podchodzili i kupowali za symboliczne pieniądze te broszurki, tomiki z dedykacją. Ja chyba też mam kilka takich dedykacji, zdaje się od Zbyszka Stepka i od Józka Zięby.

Waldemar Michalski23

O atrakcjach niedzielna kiermaszu i kramie z młodymi napisał „Kurier Lubelski": Na stoisku oblepionym propagandowymi afiszami znajdowały się małe tomiki Anny Markowej, J.W. Zięby, St. Weremczuka, J. Księskiego, Z. Stepka i J. St. Stefaniaka.24

Ożywieniu twórczości literackiej sprzyjała powołana w 1957 roku Lubelska Spółdzielnia Wydawnicza, przekształcona w 1961 roku w Wydawnictwo Lubelskie.

W lubelskich klubach miały miejsce pierwsze wieczory autorskie młodego poety – niekoniecznie wówczas rozumianego („Piwnica” 1959, „Nora” 1960). Podczas studiów drukował swoje wiersze i prozę poetycką na łamach takich pism jak: „Kultura i życie”,  „Twórczość” i „Kamena”.

Od roku 1957 „Kamena” ukazywała się jako dwutygodnik społeczno-kulturalny. Do 1957 roku funkcję redaktora naczelnego sprawowali Kazimierz Andrzej Jaworski i Maria Bechczyc-Rudnicka. W latach 1952-1960 - Kazimierz Andrzej Jaworski; 1960-1965 - Maria Bechczyc-Rudnicka. Od roku 1965 - Marek Adam Jaworski.

Niewątpliwie największym wydarzeniem lat sześćdziesiątych było zorganizowanie w Lublinie w 1964 roku Ogólnopolskiego Zjazdu Związku Literatów Polskich. (…) Z tej okazji został wydany specjalny numer „Kameny” ze „Słowniczkiem bio-bibliograficznym pisarzy należących do Lubelskiego oddziału ZLP w r. 1964”. Słowniczek opracowała Maria Bechczyc-Rudnicka.25

Józef Zięba wspomina Ogólnopolski Zjazd Związku Literatów Polskich

W  tym samym roku, 1964 Wydawnictwo Lubelskie opublikowało „Poemat o mieście Lublinie" Józefa Czechowicza.

Warto wspomnieć, że pięć lat wcześniej, w 1959 roku, na łamach „Kameny” po raz pierwszy ukazał się „Poemat o mieście Lublinie” (nr 19-20). 

Należy odnotować, że w roku 1962 za drugą powieść, Les Bagages de sable („Bagaże z piasku”) urodzona w Lublinie Anna Langfus otrzymała Nagrodę Goncourtów, najważniejszą francuską nagrodę literacką.  Anna Langfus była powieściopisarką i dramaturgiem, autorką tekstów o Zagładzie i dramacie ocalałych.

O Annie Langus pisał - urodzony w Lublinie dziennikarz - Romuald Wiśniewski w reportażu „Śladami Anny Langfus”. Reportaż Wiśniewskiego ukazał się w „Kamenie” w 1966 roku.

1966 roku w Lublinie odbył się Pierwszy Ogólnopolski Zjazd Młodych Pisarzy oraz ukazał się „Almanach Lubelskiego Klubu Literackiego”, przedstawiający 20 autorów. Od 1968 roku Klub Literacki zmienił nazwę na Koło Młodych.26

Protesty studentów z 1968 roku i niezadowolenie z sytuacji społeczno-politycznej stały się między innymi powodem do powołania Studenckiej Grupy Literackiej Samsara27.

W październiku 1969 w kolumnie poetyckiej studentów w „Kamenie” (nr 22) opublikowali swe wiersze: Aleksander Migo, Józef Osmoła, Andrzej W. Pawluczuk i Stanisław Rogala; gdy redakcja zaproponowała autorom współpracę, Osmoła rzucił pomysł zorganizowania grupy literackiej, do której przystąpili wszyscy wyżej wymienieniu oraz [Stanisław Jan] Królik. (…) W styczniu 1970 wystąpili w „Kurierze Lubelskim” jako Studencka Grupa Literacka Samsara. (…) Pierwsza kolumna grupy opatrzona była obszernym wstępem Pawluczuka, opisującym kryzys poezji współczesnej lat sześćdziesiątych, bez próby sformułowania pozytywnych postulatów grupy. Zdaniem autora kryzys poezji wynikał z faktu, iż poeci nie rozumieli jej istoty (…) Poezja, zdaniem Pawluczuka, powinna włączyć się do walki o prawdę i dobro, do walki o człowieka. Dlatego też poeci, zamiast uciekać w mikroproblemy, abstrakcję, „własne naiwne rozdarcia”, winni włączyć się w nurt życia.28

Grupa Samsara, jak zauważa Bogusław Wróblewski, przygotowała grunt dla młodego pokolenia poetów.

9 września 1968 roku zostało otwarte w Lublinie Muzeum Józefa Czechowicza. Muzeum zostało otwarte w dwudziestą dziewiątą rocznicę śmierci  poety.

W roku następnym został wystawiony w centrum miasta pomnik poety. 

Dzięki Muzeum został zabezpieczony dorobek literacki najwybitniejszych lubelskich pisarzy oraz materiały i dokumenty świadczące o dotychczasowym rozwoju literackiego środowiska. Muzeum stało się miejscem spotkań i wieczorów autorskich zarówno pisarzy lubelskich, jak i spoza miejscowego środowiska29.

Uczestnikami wydarzeń kulturalnych w mieście byli dziennikarze. W latach 60. jednym z nich stał się Andrzej Molik.

Andrzej Molik był etatowym dziennikarzem „Kuriera Lubelskiego”..

 

W 1965 roku powstał w Lublinie Studencki Klub Literacki wydający w „Kurierze Lubelskim” kolumnę pt. „Kontrapunkty”. Współzałożycielem i prezesem Studenckiego Klubu Literackiego „Kontrapunkty” był Franciszek Piątkowski, późniejszy krytyk teatralny, dziennikarz i reportażysta.

Życie literackie w latach 1970–1979Bezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

W sumie lata sześćdziesiąte były okresem pomyślnym dla środowiska literackiego Lublina. Pisarze odnotowali na swym koncie szereg udanych publikacji książkowych. Ukazało się w tym czasie sporo rokujących debiutów. Książki te zostały wydane głównie nakładem Wydawnictwa Lubelskiego, którego rola w kształtowaniu miejscowego środowiska z każdym rokiem wzrastała. Najdotkliwsze okazały się straty osobowe oraz utracenie „Kameny”. Z takim bilansem strat i zysków wkroczyło lubelskie środowisko literackie w lata siedemdziesiąte.30

W pierwszej połowie lat siedemdziesiątych zmarli literaci związani jeszcze ze środowiskiem literackimi z czasów „Reflektora” i Lubelskiego Związku Literatów.  

W roku 1970 zmarł Konrad Bielski, w 1972 r. – Zdzisław Jastrzębski i Wacław Gralewski, w 1973 r. – Zbigniew Stepek i Kazimierz Andrzej Jaworski, a w 1976 r. – Zbigniew Jakubik. Wraz z odejściem Konrada Bielskiego, Wacława Gralewskiego i Kazimierza Andrzeja Jaworskiego zamknięty został żywy ciąg tradycji łączący w naturalny sposób lubelskie środowisko literackie z czasami „Reflektora” i Lubelskiego Związku Literatów. Nie pozostał już nikt, kto czynnie uczestniczył w kształtowaniu życia literackiego Lublina w okresie międzywojennego dwudziestolecia. Po tamtych czasach przetrwała już tylko legenda. Zasadnicze zmiany dokonały się również w środowisku młodych. Tu też już nikt nie pamiętał czasów pierwszego Koła Młodych oraz lubelskich klubów literackich z lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych.31

Są również pisarze średniego pokolenia, którzy pozostając poza organizacjami literackimi, posiadają na swym koncie nawet po kilka pozycji książkowych. Wśród nich można wymienić: W. Kiełczewskiego, M. Knorr, Z. Pikulskiego, S. Weremczuka i innych. W sumie ukształtowane w latach siedemdziesiątych lubelskie środowisko literackie obejmuje kilkudziesięciu autorów książek oraz kilkadziesiąt osób po debiucie prasowym. Tak dużej liczby pisarzy w lubelskim środowisku literackim jeszcze nigdy nie notowano. W efekcie zdemokratyzowała się profesja pisarza. Twórczość literacka przestała być zajęciem elity społecznej.32

Pierwszy objaw ożywienia drugiej połowy lat siedemdziesiątych, (największego od 1946 r.), dostrzegalny dla socjologa życia literackiego, to rozrost liczebny środowiska.33

W 1976 roku ukazały się cztery debiuty książkowe młodych twórców z Lubelszczyzny oraz antologia poezji. Równocześnie wzrasta liczba publikacji prasowych. Autorzy z Lubelszczyzny w latach 1976-1979 publikują na łamach niemal wszystkich pism literackich w kraju.

W czerwcu 1978 r. ukazał się pierwszy numer „Źródeł” — czterokolumnowego dodatku młodoliterackiego do „Kameny”. Do marca 1980 r. ukazało się dziesięć numerów tego dodatku, w tym numery „tematyczne”, poświęcone młodej prozie, literaturze węgierskiej i młodej literaturze faktu. Również w 1978 r. utworzony został „Magazyn Literacki” — miesięczny dodatek do „Sztandaru Ludu”, który stał się dla twórców lubelskich nową trybuną o szerokim zakresie społecznego oddziaływania34.

Alojzy Leszek Gzella podsumowuje prasę lubelską lat 70.: W latach siedemdziesiątych w Lublinie ukazywały się dwa dzienniki („Sztandar Ludu” i Kurier Lubelski”), pismo kulturalno-społeczne („Kamena”), pismo przeznaczone dla czytelnika mieszkającego na wsi („Nasza Wieś”) i specjalnościowe („Rolnik Lubelski”). Działały filie pism centralnych (jak np. „Trybuny Ludu”, „Sztandaru Młodych”, „Ekspressu Wieczornego”, „Słowa Powszechnego” i „Za i przeciw”). Przedsiębiorstwa przemysłowe dysponowały sześcioma gazetami zakładowymi (tygodniki i dwutygodniki). Ponadto ukazywało się kilka czasopism naukowych i biuletynów.35

W pierwszej połowie lat siedemdziesiątych na łamach prasy zadebiutowali poeci urodzeni w połowie lat pięćdziesiątych.

Lata 1973-1975 to okres debiutu prasowego grupy ponad dziesięciu poetów urodzonych w połowie lat pięćdziesiątych. Ich wejściu do literatury towarzyszył wyraźny wzrost aktywności autorów debiutujących dużo wcześniej, wywodzących się w większości z utworzonych w 1964 r. Kontrapunktów (m.in. Stanisław Andrzej Łukowski, Henryk Makarski, Waldemar Michalski), których dotychczasowy rozwój z różnych względów wydawał się powolny.36

Do najważniejszych poetów tworzących w latach 70. należeli: Waldemar Michalski, Tadeusz Kwiatkowski-Cugow, Henryk Kozak, Aleksander Rozenfeld, Henryk Makarski , Stanisław Łukowski,  Dominik Opolski, Marian Janusz Kawałko, Zbigniew Włodzimierz Fronczek, Jerzy Krzysztof Misiec, Wacław Oszajca, Krzysztof Paczuski, Waldemar Dras, Paweł Gembala, Cezary Listowski, Piotr Kobielski-Grauman, Wiesław Kałabun, Stanisław Sadurski, Waldemar Żelazny, Urszula Jaros, Anna Borkowska, Jan Klimecki, Wojciech Krawczyk. 

We wrześniu 1974 roku powstała Grupa Poetycka „Ogród”. Jej członkowie rekrutowali się spośród laureatów konkursu poetyckiego, zorganizowanego przez redakcję „Kameny” i „Nowego Wyrazu” (jego celem było ujawnienie młodych talentów poetyckich Lublina). Założycielami grupy byli: Grzegorz Józefczuk, Lech „Lele” Przychodzki i Sławomir Skop. Od początku swej działalności grupa stawiła sobie za cel „współdziałanie różnych dziedzin sztuki na rzecz poezji”.

Życie literackie w latach 1980–1989Bezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Lata osiemdziesiąte w historii lubelskiej kultury otwiera powstanie kwartalnika „Akcent”.

Pierwsze cztery tomy „Akcentu” ukazały się w roku 1980 na zasadach almanachu. Po Sierpniu 1980 został zalegalizowany jako czasopismo poświęcone literaturze pięknej, sztukom plastycznym i naukom humanistycznym. W latach 80., na skutek represji stanu wojennego, „Akcent” był dwukrotnie zawieszany, ale środowisku artystycznemu udawało się odzyskać tytuł w niezmienionej postaci. Od roku 1981 „Akcent” posiada status kwartalnika37.

Dwunastego czerwca 1981 roku na KUL-u zorganizowano spotkanie z noblistą Czesławem Miłoszem.

Trzy dni Miłosza w Lublinie były pięknym wydarzeniem w życiu każdego z tych uczestników, którzy mieli szczęście być na spotkaniu z [poetą]. Wiele osób bardzo się wzruszyło, ale też i zbudowało w przekonaniu, że literatura ma wymiar bardzo znaczący w kształtowaniu postaw, także patriotycznych. Zresztą te wiersze Miłosza, które były czytane, budowały ten obraz poety, który ognisko miłości do kraju w jakiejś mierze rozniecał w sercach uczestników spotkań. I tak pozostał w mojej w pamięci Miłosz żywy, Miłosz piękny.

Waldemar Michalski38

Promotorem doktoratu honoris causa KUL dla Czesława Miłosza była profesor Irena Sławińska, teoretyk literatury, profesor Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego.

Po ogłoszeniu stanu wojennego niemalże wszystkie organizacje skupiające młodych literatów przestały istnieć. Młodzi twórcy spotykali się zazwyczaj w niewielkich grupach wokół klubów osiedlowych i debiutującego wówczas na rynku wydawniczym, a dziś zajmującego istotne miejsce wśród czasopism poświęconych literaturze i sztuce - kwartalnika „Akcent”, redagowanego przez kolegium pod przewodnictwem Bogusława Wróblewskiego. Waldemar Żelazny, były członek KKMP organizował w klubie osiedlowym „Muza” spotkania literackie, gościem jednego z nich była m.in. Maria Janion. Podobne inicjatywy podejmowało także Duszpasterstwo Środowisk Twórczych39.

Powstanie Duszpasterstwa Środowisk Twórczych współinicjował Waldemar Michalski: Duszpasterstwo [red. Środowisk Twórczych] już zaczęło się formalizować i działać w kościołach. Doszliśmy wtedy do wniosku, że my, poeci, w duszpasterstwie stanowimy dosyć liczne grono. Pomyśleliśmy, że moglibyśmy powołać grupę poetów pod hasłem „Signum".40

Grupa Poetycka „Signum” spełniała dużą rolę w życiu kulturalnym w okresie stanu wojennego. Grupa, która powstała w 1979 roku, działała w środowiskach głównie związanych z kościołami.

Wspomina Waldemar Michalski: „Signum” – znak. To chyba ja wymyśliłem tę nazwę. Bardzo się to podobało Wackowi Oszajcy. „Dobrze, dobrze. Niech będzie.” Mielibyśmy występować w kościołach jako przedstawiciele grupy „Signum”, grupy poetów katolickich. I tak zaczęła istnieć41.

Jednym ze współzałożycieli Grupy Poetyckiej „Singum” był ojciec jezuita Wacław Oszajca (od 1981 roku kapelan Niezależnego Zrzeszenia Studentów Politechniki Lubelskiej).

Wykłady profesora Władysława Bartoszewskiego prowadzone na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim od 1973 roku stały się inspiracją do podjęcia podziemnej działalności wydawniczej.

Z inicjatywy studentów KUL Bogdana Borusewicza, Piotra Jeglińskiego i Janusza Krupskiego wiosną 1977 roku powstała Niezależna Oficyna Wydawnicza NOWa.  Z Niezależną Oficynę Wydawniczą (NOW-a) współpracował profesor Adam Kersten.

W październiku 1977 roku ukazał się pierwszy numer „Spotkań. Niezależnego Pisma Młodych Katolików” – jednego z najważniejszych pism drugiego obiegu. Pismo powstało w Lublinie.

Wokół pisma skupiali się ludzie w różny sposób związani z Kościołem katolickim i ośrodkami inteligencji w Polsce. Pismo posiadało swoje oddziały w Warszawie, Krakowie i Paryżu. (…)Do najważniejszych tematów, jakie poruszano na łamach „Spotkań” można zaliczyć dyskusję nad wielokulturowością, nad problemami Kościoła katolickiego – jego roli w Polsce i w krajach sowieckich. W piśmie ukazywało się też wiele tekstów z zakresu historii i filozofii. Ważnym tematem była aktualna sytuacja polityczna w kraju..42

Okres „Solidarności” to prawdziwy karnawał wolnego słowa. Szeroko dostępne były nieocenzurowane książki a także pisma drukowane w podziemiu wydawniczym. W Lublinie głównymi miejscami kolportażu tych wydawnictw były: siedziba „Solidarności” na ul. Królewskiej, KUL oraz „Chatka Żaka” UMCS.43

Po powstaniu NSZZ „Solidarność”, od maja 1981 roku ukazywał się „Biuletyn Informacyjny Międzyzakładowego Komitetu Założycielskiego NSZZ Solidarność Region Środkowo-Wschodni”. Od czerwca 1981 pismo „Solidarność Kolejowa” – biuletyn Informacyjny Wschodniego Okręgu Kolei Państwowych, który później zmienił nazwę na „Biuletyn Informacyjny Organizacji Zakładowej Węzła PKP Lublin”. Do Lublina docierało wydawane przez warszawskie środowisko KOR, pismo „Robotnik”. W 1981 roku ukazało się także pismo „Kronika Wydarzeń”. W listopadzie 1981 roku zmieniło nazwę na „Podtekst. Pismo Niezależnego Stowarzyszenia Studentów KUL.44

Po wprowadzeniu stanu wojennego w Lublinie nadal rozwijał się niezależny ruch wydawniczy. Drukowana była zarówno prasa związkowa, ulotki, książki odkłamujące historię jak też literatura piękna.45

W mieście odbywały się kiermasze książek i ekspozycje wydawnicze. 

W 1985 roku rozpoczął swoją działalność Fundusz Inicjatyw Społecznych, lubelskie niezależne wydawnictwo działające do 1990 roku. Jego twórcami byli Paweł Bryłowski, Andrzej Peciak i Tomasz Pietrasiewicz. 

 

PrzypisyBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

  1. Wróć do odniesienia Fragment listu Pawła Bujnickiego do rodziny Romanowiczów z dn. 24.IX.1944, Archiwum TNN.
  2. Wróć do odniesienia T. Kłak, Lubelskie środowisko literackie wczoraj i dziś, Kalendarz Lubelski, 1968.
  3. Wróć do odniesienia Ireneusz J. Kamiński, Kwiat na ruinie, Warszawa 1984, s.213.
  4. Wróć do odniesienia T. Kłak, Lubelskie środowisko literackie wczoraj i dziś, Kalendarz Lubelski, 1968.
  5. Wróć do odniesienia T. Kłak, Lubelskie środowisko literackie wczoraj i dziś, Kalendarz Lubelski, 1968.
  6. Wróć do odniesienia T. Kłak, Lubelskie środowisko literackie wczoraj i dziś, Kalendarz Lubelski, 1968.
  7. Wróć do odniesienia M. Gawarecka, Ruch kulturalny na Lubelszczyźnie w latach 1944-1974 [w:] Aleksandr Kierk [red.], Dzieje Lubelszczyzny, Warszawa 1979.
  8. Wróć do odniesienia 2. M. Gawarecka, Ruch kulturalny na Lubelszczyźnie w latach 1944-1974 [w:] Aleksandr Kierk [red.], Dzieje Lubelszczyzny, Warszawa 1979.
  9. Wróć do odniesienia Z. Mizaga Zbigniew, Zdarzyło się. Lublin 1944, Lublin 2004, s. 40.
  10. Wróć do odniesienia Relacja Waldemara Michalskiego ze zbiorów Pracowni Historii Mówionej Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN”, nagranie: Agnieszka Góra-Stępień, 10.05.2017. .
  11. Wróć do odniesienia T.Pietrasiewicz, Przewodnik po historii słowa drukowanego w Lublinie, Lublin 2004, s.179.
  12. Wróć do odniesienia Relacja Waldemara Michalskiego ze zbiorów Pracowni Historii Mówionej Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN”, nagranie: Agnieszka Góra-Stępień, 10.05.2017. .
  13. Wróć do odniesienia Relacja Waldemara Michalskiego ze zbiorów Pracowni Historii Mówionej Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN”, nagranie: Agnieszka Góra-Stępień, 10.05.2017. .
  14. Wróć do odniesienia Relacja Waldemara Michalskiego ze zbiorów Pracowni Historii Mówionej Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN”, nagranie: Agnieszka Góra-Stępień, 10.05.2017. .
  15. Wróć do odniesienia M. Gawarecka, Ruch kulturalny na Lubelszczyźnie w latach 1944-1974 [w:] Aleksandr Kierk [red.], Dzieje Lubelszczyzny, Warszawa 1979, s.483.
  16. Wróć do odniesienia T. Kłak, Lubelskie środowisko literackie wczoraj i dziś, Kalendarz Lubelski, 1968.
  17. Wróć do odniesienia Relacja Waldemara Michalskiego ze zbiorów Pracowni Historii Mówionej Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN”, nagranie: Agnieszka Góra-Stępień, 10.05.2017. .
  18. Wróć do odniesienia Relacja Waldemara Michalskiego ze zbiorów Pracowni Historii Mówionej Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN”, nagranie: Agnieszka Góra-Stępień, 10.05.2017. .
  19. Wróć do odniesienia J. Zięba, 50 lat życia literackiego Lublina, [w:] W. Michalski i J. Zięba [red.] Lublin literacki 1932-1982, Wydawnictwo Lubelskie, Lublin 1984, s. 45.
  20. Wróć do odniesienia Gzella A.L., Prasa lubelska w okresie 1944-1974 [w:] Dzieje Lubelszczyzny, Kierk A. [red.], Warszawa 1979, s.493.
  21. Wróć do odniesienia Relacja Waldemara Michalskiego ze zbiorów Pracowni Historii Mówionej Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN”, nagranie: Agnieszka Góra-Stępień, 10.05.2017. .
  22. Wróć do odniesienia „Sztandar Ludu", 13 maja 1957, nr 112.
  23. Wróć do odniesienia Relacja Waldemara Michalskiego ze zbiorów Pracowni Historii Mówionej Ośrodka „Brama Grodzka - Teatr NN", nagranie: Aleksandra Zińczuk, 18.09.2012.
  24. Wróć do odniesienia „Kurier Lubelski", R. 1 nr 41 (12 maja 1957).
  25. Wróć do odniesienia J. Zięba, 50 lat życia literackiego Lublina, [w:] W. Michalski i J. Zięba [red.] Lublin literacki 1932-1982, Wydawnictwo Lubelskie, Lublin 1984, s. 52.
  26. Wróć do odniesienia U. Gierszon, Pejzaże młodoliterackie Lublina [w:] S.A. Łukowski [oprac.] Z dziejów ruchu literackiego na Lubelszczyźnie, 1998, s. 63.
  27. Wróć do odniesienia E. Głębicka, Leksykon. Grupy literackie w Polsce 1945-1989, Warszawa 2000, s.353.
  28. Wróć do odniesienia E. Głębicka, Leksykon. Grupy literackie w Polsce 1945-1989, Warszawa 2000, s.353.
  29. Wróć do odniesienia J. Zięba, 50 lat życia literackiego Lublina, [w:] W. Michalski i J. Zięba [red.] Lublin literacki 1932-1982, Wydawnictwo Lubelskie, Lublin 1984, s. 53.
  30. Wróć do odniesienia J. Zięba, 50 lat życia literackiego Lublina, [w:] W. Michalski i J. Zięba [red.] Lublin literacki 1932-1982, Wydawnictwo Lubelskie, Lublin 1984, s. 53.
  31. Wróć do odniesienia Tamże.
  32. Wróć do odniesienia J. Zięba, 50 lat życia literackiego Lublina, [w:] W. Michalski i J. Zięba [red.] Lublin literacki 1932-1982, Wydawnictwo Lubelskie, Lublin 1984, s. 55.
  33. Wróć do odniesienia B. Wróblewski, Koniec dekady, [w:] W. Michalski i J. Zięba [red.] Lublin literacki 1932-1982, Wydawnictwo Lubelskie, Lublin 1984, s. 167.
  34. Wróć do odniesienia http://teatrnn.pl/leksykon/artykuly/poezja-lubelska-1973-1979/, [dostęp: 22 czerwca 2018].
  35. Wróć do odniesienia Gzella A.L., Prasa lubelska w okresie 1944-1974 [w:] Dzieje Lubelszczyzny, Kierk A. [red.], Warszawa 1979, s. 487.
  36. Wróć do odniesienia B. Wróblewski, Koniec dekady, [[w:] W. Michalski i J. Zięba [red.] Lublin literacki 1932-1982, Wydawnictwo Lubelskie, Lublin 1984, s. 166.
  37. Wróć do odniesienia B. Wróblewski, Koniec dekady, [w:] W. Michalski i J. Zięba [red.] Lublin literacki 1932-1982, Wydawnictwo Lubelskie, Lublin 1984, s. 169.
  38. Wróć do odniesienia Relacja Waldemara Michalskiego ze zbiorów Pracowni Historii Mówionej Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN”, nagranie: Marek Nawratowicz, 16.12.2008. .
  39. Wróć do odniesienia http://teatrnn.pl/leksykon/artykuly/literatura-lubelska-1980-1990/, [dostęp: 22 czerwca 2018].
  40. Wróć do odniesienia Relacja Waldemara Michalskiego ze zbiorów Pracowni Historii Mówionej Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN”, nagranie: Marek Nawratowicz, 16.12.2008. .
  41. Wróć do odniesienia Relacja Waldemara Michalskiego ze zbiorów Pracowni Historii Mówionej Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN”, nagranie: Marek Nawratowicz, 16.12.2008. .
  42. Wróć do odniesienia http://teatrnn.pl/leksykon/artykuly/spotkania-niezalezne-pismo-mlodych-katolikow-w-lublinie/, [dostęp: 25 czerwca 2018].
  43. Wróć do odniesienia http://teatrnn.pl/leksykon/artykuly/zakazane-ksiazki-solidarnosc-19801981/, [dostęp: 25 czerwca 2018].
  44. Wróć do odniesienia http://teatrnn.pl/leksykon/artykuly/niezalezny-ruch-wydawniczy-w-latach-19771989/, [dostęp: 25 czerwca 2018].
  45. Wróć do odniesienia http://teatrnn.pl/leksykon/artykuly/zakazane-ksiazki-solidarnosc-19801981/, [dostęp: 25 czerwca 2018].

Powiązane artykuły

Zdjęcia

Wideo

Audio

Historie mówione