Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Zarys sytuacji polityczno-prawnej Żydów w latach 1944–1949

Lata 1944–1949 wyznaczają okres liberalizacji w stosunku państwa wobec społeczności żydowskiej w Polsce: działały partie polityczne, szkoły, organizacje społeczne, zrzeszenia religijne. Wychodziły też żydowskie gazety w językach jidysz i polskim. Nie był to jednak czas pozbawiony problemów. Choć w teorii zasady ustrojowe obowiązujące w kraju po 1944 roku były dla społeczności żydowskiej w Polsce szansą na uzyskanie faktycznego, a nie formalnego równouprawnienia, to polityka państwa wobec mniejszości narodowych stawała się coraz bardziej skomplikowana. Władzy przyświecała przede wszystkim idea państwa jednolitego narodowo, mimo to społeczność żydowska uzyskała pośród innych mniejszości status uprzywilejowany1. W praktyce jednak dążono do stopniowego ograniczenia niezależności społeczności żydowskiej i mnożono trudności w podejmowanych przez nią działaniach.

 

Spis treści

[RozwińZwiń]

Przedwojenny kontekst prawnyBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

 
Pod koniec istnienia II Rzeczypospolitej wprowadzono wiele przepisów wykluczających Żydów z różnych dziedzin życia, np. z zawodów prawniczych, nauczycielskich, kolejowych. Ograniczono też ubój rytualny, czy prowadzony przez Żydów handel katolickimi dewocjonaliami2.

Formalnie przedwojenną sytuację prawną Żydów w II Rzeczypospolitej regulowały konstytucje marcowa z 1921 roku oraz kwietniowa z 1935 roku oraz Traktat Mniejszościowy (wypowiedziany przez Polskę w 1934 roku). Obok tych fundamentalnych aktów prawnych życie społeczności regulowały także rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej. Sposób funkcjonowania gmin żydowskich ustalono w rozporządzeniu Prezydenta z 14 października 1927 roku o uporządkowaniu stanu prawnego w organizacji gmin wyznaniowych żydowskich3. Zgodnie z obowiązującym wówczas prawem Żydowski Związek Religijny, w którego skład wchodziły gminy wyznaniowe, zajmował się nie tylko sprawami religii, lecz także działaniami o charakterze społecznym, kulturalnym i gospodarczym. Do Związku obowiązkowo należeli wszyscy Żydzi mieszkający w II Rzeczypospolitej4. W realiach powojennych sytuacja ta uległa zmianie, a przynależność do świeckich i religijnych instytucji żydowskich stała się kwestią wolnego wyboru5.
 
Żydowski Związek Religijny tworzyło w latach 30. około 1400 gmin wyznaniowych, obsługiwanych przez 2500 rabinów i dysponujących licznymi obiektami kultu, cmentarzami, domami społecznymi i oświatowymi.

Deklaracje polityczne w czasie II wojny światowejBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści


W czasie II wojny światowej problematyka żydowska znajdowała odzwierciedlenie w programach politycznych i publicystyce wszystkich ugrupowań politycznych polskiej konspiracji. Państwo podziemne nie traktowało jednak Żydów jako pełnoprawnych obywateli przyszłego państwa polskiego, choć rząd polski na uchodźstwie deklarował w 1940 roku, że „Żydzi jako obywatele będą mieli w wolnej Polsce równe prawa i obowiązki w społeczeństwie polskim i będą mogli rozwijać bez przeszkody swoją kulturę, religię i zwyczaje"6. Program dotyczący mniejszości narodowych w powojennych realiach i zapewnienia o równouprawnieniu przedstawiali działacze Polskiej Partii Socjalistycznej. To z ich inicjatywy Rada Narodowa RP ustanowiła w kwietniu 1944 roku Radę do Spraw Ratowania Ludności Żydowskiej w Polsce7. Jednak pierwsze realne działania zmierzające do restauracji życia żydowskiego podejmował nie rząd londyński, lecz działacze Polskiej Partii Robotniczej w Związku Radzieckim. Pierwsze takie inicjatywy pojawiły się tam już w 1943 roku. Ogólnie można powiedzieć, że odbudowa życia żydowskiego w latach 1944–1946 odbywała się dwutorowo: w Polsce i w ZSRR8.
 
W marcu 1944 roku utworzono Referat dla Spraw Żydowskich przy Krajowej Radzie Narodowej. Od lipca 1944 roku działał Komitet Organizacyjny Żydów Polskich przy Związku Patriotów Polskich w ZSRR, zaś od sierpnia tego roku Samodzielny Referat dla Spraw Pomocy Ludności Żydowskiej przy PKWN. Choć PKWN uznawał początkowo sprawy narodowościowe za drugorzędne, to w Manifeście PKWN, wydanym w lipcu 1944 roku w Lublinie, odnaleźć można zapis odnoszący się do sytuacji Żydów w powojennej Polsce: „Kraj wyniszczony i wygłodzony czeka na wielki wysiłek twórczy całego narodu. Krzywdy zadane przez okupantów muszą być jak najprędzej naprawione. Własność zrabowana przez Niemców poszczególnym obywatelom, chłopom, kupcom, rzemieślnikom, drobnym i średnim przemysłowcom, instytucjom i kościołowi będzie zwrócona prawowitym właścicielom. Majątki niemieckie zostaną skonfiskowane. Żydom po bestjalsku tępionym przez okupanta zapewniona zostanie odbudowa ich egzystencji oraz prawne i faktyczne równouprawnienie”9.
Tego rodzaju deklaracje wielokrotnie powtarzano także na późniejszych sesjach Krajowej Rady Narodowej.

Pierwsze lata po II wojnie światowejBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści


Status mniejszości żydowskiej w powojennym państwie polskim był lepszy niż pozostałych mniejszości narodowych, które prawo do organizowania się uzyskały dopiero wraz z odwilżą 1956 roku. Było to związane z polityką prowadzoną wobec innych mniejszości uważanych za niebezpieczne z uwagi na własne dążenia niepodległościowe (np. Ukraińcy), czy przez wzgląd na postrzeganie ich obecności w Polsce jako tymczasowej (np. Niemcy). Ważnym czynnikiem było też ugruntowywanie nowej władzy poprzez praktyki antyniemieckie. Sytuację Żydów postrzegano jako wyjątkową ze względu na doświadczenia wojenne oraz współpracę polskich i żydowskich działaczy lewicowych już w ramach powstałych w ZSRR struktur politycznych10.

Jak twierdzi August Grabski, istnienie tak rozbudowanych struktur organizacji żydowskich w Polsce jest wyrazem swoistej „autonomii narodowej", jaką cieszyła się w tym okresie społeczność żydowska w Polsce11. Jednocześnie atmosfera społeczna wobec ludności żydowskiej nie była sprzyjająca. Powtarzające się akty antysemityzmu i przemocy antyżydowskiej wzmagały tendencje emigracyjne i prowadziły do utrzymywania się poczucia zagrożenia. Stanowisko rządu wobec spraw żydowskich zostało przedstawione w pochodzącym z lipca 1945 roku liście z premiera Edwarda Osóbki-Morawskiego do Emila Sommersteina, pełniącego wówczas funkcję przewodniczącego Centralnego Komitetu Żydów w Polsce. Premier deklarował w nim zwalczanie antysemityzmu, równouprawnienie, wsparcie dla „produktywizacji i oświaty”, a także niekrępowanie legalnej i dobrowolnej emigracji żydowskiej z Polski12. Mimo tych deklaracji kwestia emigracji była jednak w późniejszej praktyce traktowana niezbyt przychylnie i starano się regulować odpływ emigrantów do Palestyny. Miało to związek z dążeniem do uszczelnienia granic oraz uznaniem przez komunistyczny rząd nowo powstałego państwa Izrael za uzależnione od Stanów Zjednoczonych13. Od 1949 roku zmienił się zatem stosunek rządu polskiego do państwa Izrael, a zarazem polityka wobec działających w kraju organizacji syjonistycznych. Władze uważały bowiem nielegalnych żydowskich emigrantów za „dezerterów z frontu budowy socjalistycznej ojczyzny”, podżeganych przez syjonistów i osłabiających sukces rewolucji socjalistycznej.

Odbudowa życia żydowskiego w powojennym LublinieBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

 
W Lublinie, który był jednym z pierwszych oswobodzonych miast w Polsce, rozwijało się prężnie życie społeczne i polityczne. Wraz z postępowaniem frontu i tworzeniem się podwalin nowej polskiej państwowości coraz więcej ocalałych Żydów wychodziło z ukrycia lub powracało do kraju.
 
To w Lublinie powstawały pierwsze w kraju organizacje wspierające przybywających do miasta Żydów. W Lublinie działał Samodzielny Referat dla spraw Pomocy Ludności Żydowskiej przy Prezydium PKWN ze znanym lubelskim działaczem dr. Szlomo Herszenhornem na czele, Komitet Pomocy Żydom (Komitet Żydowski w Lublinie). Od listopada zaczęły także organizować się struktury Tymczasowego Centralnego Komitetu Żydów Polskich, przeniesionego na początku 1945 roku do Warszawy.
 
Centralny Komitet Żydów Polskich ani w momencie swego powstania, ani w późniejszej działalności nie odwoływał się do tradycji i rozwiązań formalnych stosowanych wobec przedwojennego Żydowskiego Związku Religijnego. Środowisko Centralnego Komitetu Żydów Polskich niechętnie odnosiło się do środowiska religijnego i starało się zachować laickie oblicze tej organizacji14. Zdominowane przez partie lewicowe struktury Centralnego Komitetu Żydów Polskich nie znajdowały poparcia w środowiskach religijnych. Dlatego środowiska religijne podjęły odbudowę struktur organizacyjnych na własną rękę. Od lutego 1945 roku działały jako Żydowskie Zrzeszenia (Kongregacje) Wyznaniowe. W Lublinie Kongregacja Wyznaniowa została założona 11 lutego 1945 roku15.

Sytuacja w Lublinie uległa zmianie wraz z wyzwoleniem Warszawy i zakończeniem wojny. Lublin przestał być tymczasową stolicą państwa i głównym ośrodkiem życia żydowskiego. W lutym 1945 roku swoja siedzibę przeniósł do Warszawy Centralny Komitet Żydów Polskich, do Łodzi przeniosła się też Centralna Żydowska Komisja Historyczna. W Lublinie natomiast zaczęły rozwijać się wchodzące w skład Centralnego Komitetu Żydów Polskich lokalne struktury organizacyjne.

Polityka państwa wobec społeczności żydowskiej po 1945 rokuBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

 
Od 1945 roku sprawy narodowościowe znalazły się w kompetencjach wielu różnych wydziałów i departamentów podległych kilku ministerstwom, m.in. Departamentu Politycznego, Wyznaniowego, Społeczno-Politycznego przy Ministerstwie Administracji Publicznej, a także Ministerstwu Bezpieczeństwa Publicznego czy Ministerstwu Ziem Odzyskanych. Już w grudniu 1944 roku rozwiązano Samodzielny Referat dla Spraw Pomocy Ludności Żydowskiej przy PKWN i zastąpiono go strukturami powstałymi w ramach Ministerstwa Administracji Publicznej. Powstał wówczas Referat dla Spraw Mniejszości Żydowskiej. Na jego czele stanął wówczas Marian Rubinstein16. W lutym tego roku Ministerstwo Administracji Publicznej wydało również „Okólnik nr 3 z 6 II 1945 roku" o tymczasowym uregulowaniu spraw wyznaniowych ludności żydowskiej, w którym kategorycznie odrzucono możliwość tworzenia „Izraelickich Gmin Wyznaniowych", nawiązujących do zasad funkcjonowania obowiązujących w okresie przedwojennym. Majątek dawnych gmin przejęto w tymczasowy zarząd państwowy, później zaś miał on podlegać ustawie o mieniu opuszczonym17. Nowo powstałe w maju 1945 roku Żydowskie Zrzeszenia Religijne miały jednak niejasny status prawny, co powodowało wiele trudności w procedurach odzyskiwania mienia i obiektów kultu, a także powodowało wewnętrzny chaos organizacyjny. Polityka taka miała na celu skłonienie Kongregacji Wyznaniowych do przystąpienia do Centralnego Komitetu Żydów Polskich, co ostatecznie nastąpiło 1 czerwca 1948 roku18.
 
W latach 1944–1945 pomoc dla ocalonych Żydów była finansowana prawie wyłącznie z budżetu państwowego. W 1945 roku Centralny Komitet Żydów Polskich otrzymał wsparcie w wysokości 92 mln złotych19. Sytuacja była mimo to bardzo trudna, dlatego podejmowano też próby pozyskania pomocy od American Jewish Joint Distribution Committee. Pomoc ta zaczęła napływać od początku 1946 roku i przechodziła przez Żydowskie Kongregacje Wyznaniowe, których oddział funkcjonował także w Lublinie.

Zmiany w polityce państwa wobec Żydów po 1948 rokuBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

 
Dzięki istnieniu Wojewódzkich Komitetów Żydowskich podległych Centralnemu Komitetowi Żydów Polskich Żydzi do 1949 roku cieszyli się względną autonomią, choć podstawy tej autonomii nie były mocno ugruntowane. W 1948 roku planowano reorganizację Komitetów Żydowskich i w rezolucji z października tego roku stwierdzono, że: „zwalczając zdecydowanie nacjonalistyczne próby przekształcenia Komitetów Żydowskich w organy autonomii narodowej, [...] Narada uważa za wskazaną przebudowę Komitetów Żydowskich w tym kierunku, aby zostały przekształcone w reprezentację koordynującą pracę społeczną ludności żydowskiej, jej instytucji i organizacji"20. Dążono do likwidacji wielopartyjności i przekształcano Komitety Żydowskie w reprezentacje ruchów społecznych, ograniczając rolę partii politycznych21. Ograniczono także zakres działalności lokalnych Komitetów Żydowskich. Faktycznie takie zmiany polityczne wprowadzano już od 1947 roku. Stopniowo doprowadzano do zniesienia niezależności i opozycji w ramach struktury Centralnego Komitetu Żydów Polskich. Postulowano wówczas usunięcie z instytucji żydowskich „elementów reakcyjnych" i stworzenie platformy „jednolitego frontu" oraz „likwidacji przerostu partii i organizacji politycznych" wśród Żydów22. W myśl nowej koncepcji partnerem będącej u władzy Polskiej Partii Robotniczej miały być w tym środowisku partie Haszomer Hacair i Poalej Syjon. Sceptycznie oceniono włączenie żydowskiej partii robotniczej Bund w owe struktury „jednolitego frontu” organizacji żydowskich, głównie ze względu na jej aktualne kierownictwo23. Dążono bowiem do przyłączenia działaczy lewicowych i komunistycznych do nowo powstałej z końcem 1948 roku Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (PZPR). Po zjednoczeniu Bundu z PZPR w styczniu 1949 roku i ostatecznie jego rozwiązaniu, opozycja przestała właściwie istnieć24.

Podejmowano również działania zmierzające do ideologizacji środowisk żydowskich i zbliżenia robotników żydowskich do polskich. Źle widziano także wszelkie przejawy separatyzmu i nacjonalizmu, a także podejmowanie koncepcji migracji. Wyjazd z Polski był bowiem widziany jako gest „wrogiego ustosunkowania się do ludowo demokratycznej Polski”25. Nie wyobrażano też sobie odrębnej „żydowskiej drogi do socjalizmu", środowiska syjonistyczne zostały w tym czasie zmarginalizowane, a wszelki opór stopniowo kruszony. Kwestia emigracji została oceniona inaczej na początku lat pięćdziesiątych, kiedy to wiązano wpływ organizacji syjonistycznytch z działalnością agenturalną i deklarowano, że lepiej byłoby, gdyby dawni działacze partii syjonistycznych i zlikwidowanego już wówczas Bundu, wyjechali.
 
Osobnym problemem był status prawny powstałych w 1945 roku Kongregacji Wyznaniowych. Po ich włączeniu do Centralnego Komitetu Żydów Polskich przystąpiono do tworzenia w 1949 roku związków religijnych o nazwie Związek Religijny Wyznania Mojżeszowego w Polsce. Jego sytuacja prawna również była bardzo skomplikowana i nieuregulowana, zaś środki finansowe uzależnione od dotacji państwowych. Ten status tymczasowości prawnej Związku utrzymywał się aż do lat sześćdziesiątych26.
 
W listopadzie 1948 roku zlikwidowano placówki Agencji Żydowskiej, Biur Emigracyjnych Agencji Żydowskiej Pal-Amt oraz, od następnego roku, oddziału American Jewish Joint Distribution Comittee. Państwo opanowywało powoli różne aspekty życia żydowskiego. Od czerwca 1949 roku zaczęto upaństwowienie instytucji żydowskich. Szkoły, stołówki i kuchnie ludowe przejmowało państwo lub ulegały one całkowitej likwidacji. Od 1954 roku językiem wykładowym w szkołach stał się język polski27. Likwidacji uległa także od początku 1950 roku działalność „Jointu” w Polsce28. W tym czasie państwo przejęło także finansowanie Centralnego Komitetu Żydów Polskich, co utworzyło pole do dalszych przekształceń w instytucjach żydowskich.
 
Końcem względnej niezależności społeczności żydowskiej w tym okresie było rozwiązanie 29 października 1950 roku Centralnego Komitetu Żydów Polskich i połączenie go z Żydowskim Towarzystwem Kultury. Powstało wówczas podległe władzy Towarzystwo Społeczno-Kulturalne Żydów w Polsce.
 


Opracowała Teresa Klimowicz
Konsultacje merytoryczne: dr hab. Adam Kopciowski
 

PrzypisyBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

1 L. Olejnik, Polityka narodowościowa Polski w latach 1944–1960, Łódź 2003, s. 26.

2 A. Grabski, Żydzi a polskie życie polityczne (1944–1949), [w:] Następstwa Zagłady Żydów, s. 160.

3 K. Urban, Cmentarze żydowskie, synagogi i domy modlitwy w Polsce w latach 1944–1966 (wybór materiałów), Kraków 2006, s. 21.

4 Tamże, s. 21.

5 A. Grabski, Centralny Komitet Żydów w Polsce..., s. 21. por. AAN, PKWN, sygn. XI/6, Sprawozdanie z działalności Referatu dla spraw Pomocy Ludności Żydowskiej przy Prezydium Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego, s. 1–2. S. Herszenhorn pisze w nim, że z 1200 przebywających w mieście Żydów 1100 zarejestrowało się w Komitecie Żydowskim w Lublinie.

6 A. Grabski, Żydzi a polskie życie polityczne (1944–1949), [w:] Następstwa Zagłady Żydów, s. 161; L. Olejnik, Polityka narodowościowa Polski w latach 1944–1960, Łódź 2003, s. 351.

7 D. Urzyńska, PPS na obczyźnie wobec ludności żydowskiej w latach II wojny światowej, „Słupskie Studia Historyczne” 1999, nr 7, s. 133.

8 A. Grabski, Centralny Komitet Żydów w Polsce..., s. 22.

9 Manifest Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego, [w:] Rok pierwszy. Powstanie i działalność aparatu bezpieczeństwa publicznego na Lubelszczyźnie (lipiec 1944–czerwiec 1945), Warszawa 2004, s. 38.

10 B. Szaynok, Komuniści w Polsce (PPR/PZPR) wobec ludności żydowskiej (1945–1953), „Pamięć i Sprawiedliwość” 2004, nr 3/2 (6), s. 186–187.

11 A. Grabski, Centralny Komitet Żydów w Polsce ..., s. 39–40.

12 L. Olejnik, dz. cyt., s. 354.

13 E. Gawron, Powojenna emigracja Żydów z Polski. Przykład Krakowa, [w:] F. Tych, M. Adamczyk-Garbowska [red.], Następstwa Zagłady Żydów. Polska 1944–2010, Lublin 2011, s. 425.

14 K. Urban, Cmentarze żydowskie, synagogi i domy modlitwy ..., s. 23. W dalszej części posiedzenia dyskutowano zapytanie Szczekacza o resort religii. Na pytanie odpowiedział Herszenhorn, który stwierdził, że zarówno w Centralnym Komitecie, jak i w Miejskim Komitecie sprawy religijne zostają wydzielone. Dodał, że potrzeby religijne są sprawą prywatną i jako takie nie powinny być powiązane z działalnością Komitetu, aczkolwiek zarówno w Centralnym, jak i Lubelskim Komitecie wyasygnowano fundusze na cele religijne, fundusze w każdej chwili są do dyspozycji. AŻIH, Wojewódzki Komitet Żydowski w Lublinie, sygn. 355/4, Protokół plenarnego posiedzenia Komitetu Żydowskiego w Lublinie z dn. 1944-12-12, s. 1–3.

15 L. Olejnik, dz. cyt., s. 379.

16 Tamże, s. 18.

17 „Dziennik Urzędowy MAP” 1945, nr 1, s. 21–22, [za:] K. Urban, dz. cyt., s. 23.

18 K. Urban, dz. cyt., s. 27.

19 AAN, MAP, 788, Sprawozdanie z działalności CKŻP (1945), k. 20, za: L. Olejnik, dz. cyt., s. 355.

20 Tekst rezolucji: Ajnszlisn di jidysze arbetndike befalkerung in di rejen fun di bojer fun socjalizm in Pojln, „Dos Naje Leben”, 17 listopada 1948, [za:] A. Grabski, Centralny Komitet Żydów w Polsce..., s. 212.

21 Por. A. Grabski, dz. cyt., s. 213.

22 L. Olejnik, dz. cyt., s. 399.

23 Tamże, s. 399.

24 A. Kopciowski [red.], Księgi pamięci żydowskiego Lublina, Lublin 2011, s. 42.

25 L. Olejnik, dz. cyt., s. 400.

26 K. Urban, dz. cyt., s. 29–30.

27 L. Olejnik, dz. cyt., s. 416.

28 AAN, KC PZPR, Sekretariat, sygn. 295/VII, k. 72, [za:] A. Grabski, dz. cyt., s. 236.

 

LiteraturaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Adelson J., W Polsce zwanej ludową, [w:] J. Tomaszewski [red.], Najnowsze dzieje żydów w Polsce (Zarys), Warszawa 1993.
Cała A., Datner-Śpiewak H. [oprac.], Dzieje Żydów w Polsce 1944–1968. Teksty źródłowe, Warszawa 1997.
Gawron E., Powojenna emigracja Żydów z Polski. Przykład Krakowa, [w:] F. Tych, M. Adamczyk-Garbowska [red.], Następstwa Zagłady Żydów. Polska 1944–2010, Lublin 2011.
Grabski A., Centralny Komitet Żydów w Polsce (1944–1950). Historia polityczna, Warszawa 2015.
Grabski A., Żydzi a polskie życie polityczne (1944–1949), [w:] F. Tych, M. Adamczyk-Garbowska, dz. cyt.
Kopciowski A., Żydzi w Lublinie w latach 1944–1949, Lublin 1998 [maszynopis].
Kopciowski A. [red.], Księgi pamięci żydowskiego Lublina, Lublin 2011.
Manifest Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego, [w:] Rok pierwszy. Powstanie i działalność aparatu bezpieczeństwa publicznego na Lubelszczyźnie (lipiec 1944–czerwiec 1945), Warszawa 2004.
Tomaszewski J. [red.], Najnowsze dzieje Żydów w Polsce w zarysie (do 1950), Warszawa 1993.
Olejnik L., Polityka narodowościowa Polski w latach 1944–1960, Łódź 2003.
Szaynok B., Komuniści w Polsce (PPR/PZPR) wobec ludności żydowskiej (1945–1953), „Pamięć i Sprawiedliwość” 2004, nr 3/2 (6).
Urban K., Cmentarze żydowskie, synagogi i domy modlitwy w Polsce w latach 1944–1966, Kraków 2006.
Urzyńska D., PPS na obczyźnie wobec ludności żydowskiej w latach II wojny światowej, „Słupskie Studia Historyczne” 1999, nr 7.