Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Unia Lubelska – stosunki polsko-litewskie przed Unią Lubelską

Geneza Unii Lubelskiej sięga II połowy XIV wieku, kiedy to doszło do zawarcia pierwszej unii polsko-litewskiej, w Krewie, w 1385 roku. Przyczyn połączenia dwóch tak potężnych organizmów państwowych należy upatrywać w skomplikowanej sytuacji zarówno wewnętrznej, jak i międzynarodowej, w jakiej oba państwa znalazły się w tym czasie.

 

Spis treści

[RozwińZwiń]

Sytuacja Polski przed pierwszą unią Polski i Litwy

Polska w przededniu unii krewskiej znajdowała się pod rządami młodziutkiej Jadwigi Andegaweńskiej (młodsza córka Ludwika Węgierskiego, króla Węgier i Polski). Fakt, iż kobieta zasiadała na tronie, był efektem ustaleń poczynionych z Kazimierzem Wielkim, oraz braku legalnego następcy tronu płci męskiej. Ludwik, za cenę przeniesienia prawa sukcesji na żeńską linię Andegawenów, nadał szlachcie polskiej przywilej w Koszycach. Na mocy tego przywileju szlachta została zwolniona m.in. z podatku gruntowego poza 2 groszami z łana. Ludwik desygnował wówczas na swoją następczynię starszą córkę, Marię, jednakże po jego śmierci w roku 1382 sytuacja uległa zmianie. Panowie polscy nie mogąc zaakceptować małżeństwa Marii z ówczesnym margrabią brandenburskim i synem cesarza, Zygmuntem Luksemburskim, odrzucili jej kandydaturę. Ponad dwa lata trwały spory wewnętrzne i negocjacje, zanim zawarto ostateczne porozumienie w sprawie sukcesji polskiego tronu. Objęła go młodsza z córek Ludwika, Jadwiga, która 16 października 1384 roku została ukoronowana w katedrze wawelskiej przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Bodzantę na króla Polski.

W dalszym ciągu nie załatwiona pozostawała kwestia wyboru stosownego kandydata do ręki Jadwigi, a tym samym do polskiego tronu. Należało rozważyć nie tylko znamienite koligacje dynastyczne, ale również korzyści polityczne w polityce zagranicznej Polski oraz utrzymanie dominacji panów małopolskich w polityce wewnętrznej.
Jednym ze wspomnianych problemów było odzyskanie Rusi Halicko-Włodzimierskiej przyłączonej do Polski przez Kazimierza Wielkiego. Po jego śmierci włodzimierską część tego terenu zajęła Litwa, zaś halicką – Węgry. Drugą, wciąż otwartą kwestią była wroga wobec Polski polityka zakonu krzyżackiego. Tego stanu nie zmienił pokój wieczysty z roku 1343, który skutkował jedynie brakiem otwartych działań wojennych. W dodatku strona polska poniosła olbrzymie straty – utraciła Pomorze Gdańskie, ziemię michałowską i dobrzyńską.
Biorąc pod uwagę sytuację międzynarodową, nie spotkała się z akceptacją polskiej szlachty kandydatura Wilhelma Habsburga, narzeczonego Jadwigi. Udaremniono również starania o tron polski księcia mazowieckiego, Ziemowita IV. Za to coraz częściej zwracano się w stronę potężnego wschodniego sąsiada, jakim była Litwa.

 

Litwa pod koniec XIV wieku

Litwa, z racji ogromnego terytorium, zdawała się dysponować bardzo dużym potencjałem militarnym. W skład jej terenów obok Litwy właściwej wchodziły również Żmudź i Auksztota oraz rozległe ziemie Rusi, m.in. Kijowszczyzna, Siewierszczyzna, Ruś Połocka, Czernihowszczyzna, wschodnie Podole i polskie Podlasie. W rzeczywistości kraj ten był ogarnięty ostrym konfliktem dynastycznym. Wybuchł on po śmieci Olgierda, jednego z rządzących krajem książąt, między jego współsprawującym władzę bratem Kiejstutem, a synem Olgierda – Jagiełłą. Temu ostatniemu udało się wkrótce uwięzić Kiejstuta w Krewie, gdzie ten nagle zmarł. Nie uspokoiło to jednak sytuacji wewnątrz kraju, ponieważ po zmarłym ojcu pretensje do tronu książęcego zgłosił Witold Kiejstutowicz.
Równie skomplikowana była sytuacja międzynarodowa Litwy. Coraz większą potęgą na wschodzie stawało się Wielkie Księstwo Moskiewskie. Jego książę, Dymitr, pokonał w roku 1380 w bitwie na Kulikowym Polu Mamaja, przywódcę zachodniej części Złotej Ordy, zwanej Dońską. Od tego momentu Wielkie Księstwo Moskiewskie zaczęło uniezależniać się od zwierzchnictwa tatarskiego. Tym samym wzrósł znacznie jego prestiż, powodując, że przywódcy opozycji na Litwie coraz chętniej szukali pomocy i wsparcia w Moskwie.
Księstwo Litewskie graniczyło również z dwoma państwami zakonnymi: zakonem krzyżackim w Prusach oraz zakonem kawalerów mieczowych w Inflantach. Dążyły one do połączenia się, co narażało leżącą pomiędzy nimi Żmudź na ustawiczne ataki z jednej i z drugiej strony.
W tej sytuacji Jagiełło zaczął się rozglądać za potężnym sojusznikiem. Początkowo jego wybór padł na Wielkie Księstwo Moskiewskie. Podjął nawet wstępne rozmowy z Dymitrem o rękę jego córki. Ponieważ realizacja tego zamysłu groziłaby utratą ruskich terytoriów znajdujących się we władaniu Litwy, a w dalszej perspektywie być może nawet i utratą bytu państwowego, szybko od tej koncepcji odstąpiono.
Zainteresowanie Jagiełły zwróciło się w stronę Polski. Obydwu stronom wielce na rękę było zawarcie trwałego przymierza. Niestety źródła nie podają, które z państw wyszło z inicjatywą podjęcia rokowań. Trzynastego sierpnia 1383 roku Jagiełło wraz z bratem Skirgiełłą wydał w Wilnie przywilej zezwalający mieszczanom lubelskim na wolny i bezpieczny handel na Litwie. Był to pierwszy przywilej handlowy dla kupców polskich.

Unia w Krewie

Zawarcie unii poprzedziły rokowania trwające prawdopodobnie już w roku 1384. Początkowo miały one charakter trójstronny, bowiem uwzględniono w nich również osobę Elżbiety Bośniaczki, matki Jadwigi. W styczniu 1385 roku Jagiełło wyprawił oficjalne, uroczyste poselstwo do Polski. Na jego czele stał najbardziej zaufany z braci wielkiego księcia – Skirgiełło. W poselstwie uczestniczył także stryjeczny brat Jagiełły Borys, kniaź Olgimunt oraz namiestnik wileński, kupiec Hanul. Posłowie poprosili oficjalnie dostojników polskich o rękę Jadwigi w zamian zobowiązując się w imieniu wielkiego księcia, że przyjmie on wraz z poddanymi chrześcijaństwo. Po otrzymaniu zgody panów polskich poselstwo udało się do Budy, gdzie uzyskali akceptację dla planowanego mariażu od królowej matki. Wtedy to wyznaczono na lato zjazd w Krakowie, na którym to podjęto ostateczną decyzję akceptującą małżeństwo Jagiełły z Jadwigą i objęcie przez niego tronu polskiego. Z informacją o tych postanowieniach wysłano do Wilna uroczyste poselstwo polskie, w skład którego oddelegowani zostali: wojewoda lubelski Włodko z Charbinowic i Ogrodzieńca, Krystyn z Ostrowa, Piotr Szafraniec z Łuczyc – podstoli krakowski, oraz Hinczko z Roszkowic. Piętnastego sierpnia 1385 roku w Krewie Jagiełło wystawił akt, w którym zaakceptował przedstawione mu warunki, jakimi obwarowana była realizacja powyższych postanowień, a mianowicie chrystianizację państwa litewskiego. Polskim odpowiednikiem tego dokumentu był akt preelekcji Jagiełły na króla wystawiony 11 stycznia w Wołkowysku przez panów polskich. Drugiego lutego odbył się zjazd szlachty polskiej, na którym dokonano formalnej elekcji wielkiego księcia na tron polski. Wydarzenie to zamknęło etap rokowań. Jagiełło przybył do Krakowa 12 lutego. W trzy dni później w katedrze wawelskiej przyjął chrzest wraz z towarzyszącymi mu braćmi i przybrał imię Władysław. Osiemnastego lutego odbył się ślub Władysława i Jadwigi. Wreszcie w niedzielę 4 marca 1386 roku arcybiskup Bodzanta w asyście biskupów krakowskiego i poznańskiego ukoronował Władysława Jagiełłę na króla Polski.

Litwa wcielona czy przyłączona?

Najistotniejszą kwestią mającą wpływ na dalsze losy Polski i Litwy był charakter unii zawartej w Krewie. W wystawionym wówczas akcie użyto sformułowania łacińskiego applicare. Wątpliwości, jakie pojawiły się później co do treści dokumentów krewskich i wołkowyskich dotyczyły właśnie tego słowa, a tym samym charakteru związku obydwu państw. Strona polska wielokrotnie wyrażała przekonanie, że oznacza ono inkorporację Wielkiego Księstwa i rezygnację Litwy z niezależności i odrębności państwowej. Czasownik applicare oznacza jednak nie tylko wcielać, ale również przyłączać, co z kolei strona litewska interpretowała jako związek dwóch krajów bez utraty prawa do samodzielnych decyzji i działań politycznych. Według licznych hipotez dyplomacja litewska celowo wprowadziła takie sformułowanie, aby w przyszłości podważać ewentualne plany inkorporacyjne. Zda się to potwierdzać dodatkowo zachowanie samego Jagiełły, który nie przeszkodził Witoldowi w samodzielnym prowadzeniu polityki wschodniej, po tym jak w ugodzie ostrowskiej z 1392 roku powierzył Kiejstutowiczowi zarząd całego Wielkiego Księstwa. Nie protestował również przeciwko używaniu przez Witolda tytułu wielkiego księcia. W tej sytuacji plany inkorporacyjne nie wchodziły w grę.

Unia wileńsko-radomska

Sytuacja uległa zmianie po roku 1399. Wtedy to w bitwie nad Worsklą z Tatarami Witold poniósł druzgoczącą klęskę. Konsekwencją tego wydarzenia była konieczność zacieśnienia stosunków z Polską. Zresztą była to konieczność dwustronna, zważywszy na fakt, że w tym samym roku zmarła Jadwiga, nie zostawiając Władysławowi potomka. Ponadto zaostrzeniu ulegały stosunki z państwem krzyżackim. W ten sposób doszło do rozmów prowadzonych w Wilnie i w Radomiu i zakończonych podpisaniem w 1401 roku nowej unii. Zgodnie z zawartymi postanowieniami Witold zostawał dożywotnio wielkim księciem litewskim, składając hołd królowi polskiemu i przyrzekając wiernie trwać przy nim wraz z bojarami litewskimi. Dopiero po śmierci Kiejstutowicza Jagiełło miał objąć pełnię władzy na Litwie. Jagiełło zachował przy tym tytuł najwyższego księcia Litwy (supremus dux Lithuaniae). Ponadto zapadło postanowienie o wspólnym wyborze nowego monarchy przez panów litewskich i polskich w razie bezpotomnej śmierci Jagiełły. Tym samym unia nabierała wyraźnego charakteru unii personalnej, przy zachowaniu odrębności obydwu państw.

Problem krzyżacki

Dzięki takiemu rozwiązaniu spornych spraw związanych z unią, Władysław mógł skupić się na konflikcie z państwem krzyżackim, które już w roku 1402 wszczęło wojnę z Witoldem, dokonując licznych wypraw na Litwę. Jawnie wroga polityka ze strony państwa zakonnego doprowadziła ostatecznie do wybuchu tzw. wielkiej wojny (1409–1411), uwieńczonej wspaniałym zwycięstwem pod Grunwaldem połączonych sił polskich i litewskich. Działania wojenne zakończył pokój toruński zawarty w roku 1411. Na mocy jego postanowień zakon zachował całe swoje dotychczasowe terytorium, w tym ziemię pomorską, michałowską i dobrzyńską. Pomimo tego, że ów traktat zdawał się być dla Polski niekorzystny, to nie sposób nie zauważyć, że odniesione zwycięstwo zmieniło układ sił politycznych w tej części Europy.

Unia w Horodle

Dalszą konsekwencją tych zmagań był wzrost niezależności Litwy pod rządami Witolda. To z kolei wymogło konieczność ponownego uregulowania stosunków polsko-litewskich. Doszło zatem do zawarcia kolejnej unii, w Horodle w roku 1413. Zgodnie z jej zapisem ziemie Wielkiego Księstwa Litewskiego zostawały ponownie wcielone do Królestwa Polskiego – złączone, przywłaszczone, sprzymierzone i na wieki przywiązane. Ponadto obie strony przyrzekły sobie prowadzić wspólną politykę zagraniczną. Podobnie jak w przypadku poprzedniego traktatu uchwalono, że w razie bezpotomnej śmierci Jagiełły unia trwać będzie nadal, a nowego monarchę wybierze szlachta polska w porozumieniu z bojarami litewskimi. Zmieniono jednak część odnoszącą się do następcy Witolda. Otóż miała zostać nim ta osoba, którą wskaże Jagiełło i Polacy. Kolejny ważny zapis dotyczył zrównania w prawach ze szlachtą polską tych bojarów litewskich, którzy przyjęli wiarę katolicką. Dodatkowym podkreśleniem tego faktu było przyjęcie 47 katolickich rodów bojarskich do szlachty polskiej i nadania im herbów polskich. Stworzono również na wzór polski urzędy wojewodów i kasztelanów, najpierw w Wilnie i Trokach. Pomimo uwzględnienia w tekście unii stosownego zapisu, nie mogło być jednak mowy o inkorporacji Litwy do państwa polskiego, co podkreśla potwierdzenie ustanowienia dla niej odrębnego władztwa w osobie wielkiego księcia. Tak więc i ten związek pomiędzy obydwoma państwami miał charakter personalny.

Co dalej z unią polsko-litewską?

Kolejne lata to coraz większy wzrost znaczenia Litwy w Europie Wschodniej, efektem czego było podjęcie przez Witolda działań mających na celu uzyskanie korony królewskiej. Starania te zostały jednak przekreślone przez zdecydowany opór ze strony szlachty polskiej, a następnie przez jego śmierć w roku 1430. Na zwolniony tron wielkoksiążęcy Jagiełło powołał swojego brata Świdrygiełłę. Dokonał tego bez porozumienia z panami polskimi, a więc wbrew postanowieniom unii horodelskiej. W odpowiedzi doszło do zajęcia przez Polaków Podola i wypędzenia stamtąd urzędników litewskich. Żądano również oddania Wołynia. To wszystko bardzo poważnie zaostrzyło stosunki pomiędzy obydwoma państwami, a sama unia stanęła pod znakiem zapytania. Dodatkowo Świdrygiełło rozpoczął starania o koronę królewską, a o poparcie zwrócił się do Zygmunta Luksemburskiego i zakonu krzyżackiego. To doprowadziło do wybuchu otwartej wojny. Zakończyła się ona pokonaniem Świdrygiełły i wyborem na wielkiego księcia brata Witolda, Zygmunta Kiejstutowicza. Te wydarzenia miały jednak miejsce w roku 1435, a więc już po śmierci króla Władysława, mającej miejsce rok wcześniej.

Polska i Litwa pod rządami kolejnych Jagiellonów

Sześć lat później, w roku 1440, zginął Zygmunt Kiejstutowicz. Jako namiestnika wysłano wówczas do Wilna Kazimierza Jagiellończyka – brata panującego w Polsce i na Węgrzech Władysława, zwanego później Warneńczykiem. Kiedy po jego przybyciu do Wilna możnowładcy litewscy obrali go wielkim księciem, unia polsko-litewska przestała de facto istnieć, aczkolwiek nie doszło do jej oficjalnego zerwania. Taki stan trwał do roku 1447, kiedy to Kazimierz został wybrany na króla Polski, w dalszym ciągu zachowując tytuł wielkiego księcia. Do ponownego rozdzielenia Polski i Litwy doszło po śmierci Kazimierza w 1492 roku, kiedy to królem państwa polskiego został starszy z jego synów Jan Olbracht, a wielkim księciem litewskim młodszy syn – Aleksander. Potwierdzeniem odrębności obydwu państw była kolejna unia, zwana od miast, w których wydano stosowne traktaty, unią wileńsko-krakowską. W myśl jej postanowień Polska i Litwa pozostawały suwerennymi państwami, połączonymi jednak ścisłym sojuszem. Przekreślono wówczas wszystkie zapisy wcześniejszych traktatów, oprócz tych dotyczących tytułu supremus dux Lithuaniae, który utrzymał Olbracht jako spadkobierca Jagiellonów. Podtrzymano również zasadę o wyborze przez Polaków i Litwinów swoich władców za zgodą drugiego sojusznika. Jednakże i ten rozdział obydwu państw nie przetrwał zbyt długo, gdyż już w roku 1501 uległy one ponownie zjednoczeniu pod berłem wspólnego władcy – Aleksandra. Przed koronacją wydał on akt podpisany w Mielniku, w którym stwierdzał nierozerwalność Polski i Litwy pod berłem jednego monarchy. Miał być on przy tym wybierany wyłącznie przez Polaków, sejmowi litewskiemu zaś przysługiwało prawo akceptacji powziętych już decyzji. Dokument ten nie uzyskał jednak formalnego uznania ze strony rady hospodarów litewskich. Następca Aleksandra, Zygmunt I, obejmując tron polski w roku 1506, w myśl powyższych postanowień został równocześnie wielkim księciem litewskim, zapobiegając przy tym zerwaniu unii. Co więcej, oprócz charakteru personalnego, zaczynała ona przybierać postać formalnego przymierza obronnego, aczkolwiek stan ten był ciągle niedoprecyzowany.

 
 
Opracowanie: Ewa Sękowska, Ziemowit Karłowicz

 

Literatura

Bardach J., Krewo i Lublin. Z problemów Unii Polsko-Litewskiej, „Kwartalnik Historyczny” 1969, nr 3.
Unia lubelska. Jej geneza i znaczenie, „Kultura i Społeczeństwo” 1970, nr 2, s. 119–136.
Halecki O., Dzieje Unii Jagiellońskiej, t. 2, Kraków 1919.
Historycy o Unii lubelskiej, „Mówią Wieki“ 1969, nr 6, s. 14–16.
Unia lubelska, „Kalendarz Lubelski”, R. 25/1982, s. 54–56.
Adamek T., Lubelsko-Lwowskie symbole Unii, „Res Historica” 2005, t. 20.
Lulewicz H., Gniewów o Unię ciąg dalszy. Stosunki polsko-litewskie w latach 1569–1588, Warszawa 2002.
Śladecki D., Unia naszych przodków, „Forum Polonijne” 2004, nr 3.
Witusik A. [red.], Unia lubelska 1569 w dziejach Polski i Europy, Lublin 2004.
Baczkowski K., Dzieje Polski późnośredniowiecznej 1370–1506, Kraków 1999.
Grzybowski S., Dzieje Polski i Litwy 1506–1648, Kraków 2000.
Davies N., Boże Igrzysko. Historia Polski, Kraków 1998.
Czapliński W., Zarys dziejów Polski do roku 1864, Znak, Kraków 1985.