Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ulica Kowalska w Lublinie – historia ulicy

 

 

Droga komunikacyjna biegnąca u podnóża wzgórza staromiejskiego, prowadząca ze Śródmieścia obok Zamku na Kalinowszczyznę. Przed II wojną światową ulica Kowalska łączyła się z ulicą Szeroką.

 

 

 

 

 

 

Spis treści

[RozwińZwiń]

Nazwa ulicy

 

 

Nazwa ulica Kowalska pojawia się w miejscu dzisiejszej Kowalskiej w XVIII wieku. Wcześniej nazwę tę nosiła dzisiejsza ulica Zielona.

 

 

 

 

 

Kalendarium ulicy Kowalskiej

Przed 1838 – rozpoczęcie budowy kamienicy przy ulic Kowalskiej 15;
1845 – rozpoczęcie budowy kamienicy przy ulicy Kowalskiej 11;
1848 – budowa kamienicy przy ulicy Kowalskiej 17;
1860 – rozpoczęcie budowy kamienicy przy ulicy Kowalskiej 9;
1870 – rozpoczęcie budowy kamienicy przy ulicy Kowalskiej 3;
1874 – budowa schodów łączących ulicę Kowalską i plac Rybny, potem Zaułek Hartwigów;
1874 – rozpoczęcie budowy kamienicy przy ulicy Kowalskiej 5;
marzec 1941 – zbudowanie na skrzyżowaniu ulic Kowalskiej i Lubartowskiej bramy prowadzącej do getta;
1954 – prace remontowe na ulicy Kowalskiej związane z budową placu Zebrań Ludowych i porządkowaniem Starego Miasta.

Historia ulicy Kowalskiej

Ulica Kowalska to droga komunikacyjna biegnąca u podnóża wzgórza staromiejskiego, prowadząca ze Śródmieścia obok Zamku na Kalinowszczyznę. Przed II wojną światową ulica Kowalska łączyła się z ulicą Szeroką. Dziś łączy ulicę Lubartowską z placem Zamkowym. Zabudowa prawej strony ulicy (idąc od skrzyżowania z Lubartowską) powstawała od drugiej połowy XIX wieku w powiązaniu z trasą dawnych murów obronnych. Lewa strona ulicy była zabudowana częściowo już w XVIII wieku.

W okresie II wojny światowej, na skrzyżowaniu ulicy Kowalskiej i Lubartowskiej znajdowała się główna brama prowadząca do getta. Tutaj, w marcu i kwietniu 1942 roku, odbywały się selekcje mieszkańców getta.

Ulica Kowalska wraz z zachowanym kwartałem kamienic znajdujących się przy ulicach Fumańskiej, Cyruliczej i Lubartowskiej to jedyne zachowane do dziś pozostałości przedwojennej dzielnicy żydowskiej.

Z „Katalogu zasobów kulturowych miasta Lublina”

 

Kowalska 2 dom, murowany, 2 połowa XIX wieku, dobudowa oficyny 1907.
Kowalska 3 dom, murowany, 1870–1871.
Kowalska 4

zespół domu:
a. dom, murowany, początek XIX wieku.
b. dom, nr 4a, murowany, XVIII/XIX wieku.
c. dom, nr 4b, murowany, XVIII/XIX wieku.

Kowalska 5 dom z oficyną boczną, murowany, 1874–1879, arch. Ludwik Meyzner,
kilkakrotnie remontowany, w tym w latach 1980–1990, arch. Maria Wenzel.
Kowalska 7 dom z oficyną boczną, murowany, około 1870, remont po 1948 roku
Kowalska 9 dom, murowany, 1860, remont w 1937 i 1954 roku.
Kowalska 11 dom, murowany, około 1845, remont w 1966 roku.
Kowalska 13 dom, murowany, 1841–1843, remont 1954 i 1967 roku.
Kowalska 15 dom, murowany, przed 1838, rozbudowany i przebudowany w 1937, zniszczony w 1944 roku, restaurowany w latach 1952–1954.
Kowalska 17 Zespół domu, ul. Grodzka nr 36:
a. dom, murowany, XVIII wiek, przebudowa: 1862 rok i koniec XIX wieku, zniszczony w 1939 roku,
odbudowany w latach 1952–1954, remont w latach 1968–1969,
b. dom, ul. Kowalska nr 17, murowany, 1848–1858 (dobudowany do domu nr 36), przebudowany na przełomie XIX i XX wieku, remontowany w 1954 roku.
 
Kowalska 19
dom, murowany w latach 1752–1758, rozbudowany w 4 ćwierci XIX wieku, przebudowany przed 1939 rokiem.

 

Obiekty na ulicy Kowalskiej

Z liniami fortyfikacyjnymi przebiegającymi wzdłuż jednej z pierzei ulicy Kowalskiej związane są dwie baszty: Katowska i Okrągła.

Baszta Katowska znajdowała się powyżej zabudowań kamienicy przy Kowalskiej 5. Miała kształt kwadratu i była kryta dachem namiotowym. Obok znajdował się dom zamieszkały przez kata.

Baszta Okrągła znajdowała się powyżej wlotu w Lubartowską, dziś pozostałości tej baszty są widoczne na posesji kamienicy przy Lubartowskiej 25. Baszta miała kształt koła, dwie kondygnacje i była przystosowana do użycia w niej broni ciężkiej. W 1798 roku podjęto decyzję o rozbiórce baszty ponieważ ustytuowanie na skraju skarpy powodowało osunięcia się ziemi spod fundamentów.

Mniej więcej w miejscu, gdzie dziś jest Zaułek Hartwigów, kiedyś była zlokalizowana Cloaca Maxima czyli otwarty kanał odpływowy zbierający wody opadowe i nieczystości z terenu Starego Miasta. W związku z częstymi awariami kanału w 1835 roku kanał został zamieniony na kanał podziemny. W 1874 roku zbudowano ponad nim schody, które istnieją do dziś. W 2004 roku schody zostały nazwane Zaułkiem Hartwigów, na cześć jednej z rodzin lubelskich.

Pod adresem Kowalska 14, w domu dra Jakuba Cynberga, przed I wojną światową została założona pierwsza w Lublinie prywatna bożnica. Mieściła się przy niej szkółka świecka, w której nauczano nowoczesnego języka hebrajskiego. Tu też spotykali się pierwsi założyciele ruchu syjonistycznego w Lublinie. W kamienicy przy ulicy Kowalskiej 11 podczas II wojny światowej mieszkał wraz rodzicami Henio Żytomirski.

Przed II wojną światową na zbiegu ulicy Kowalskiej i Szerokiej znajdowała się studnia. Dostarczała ona wodę mieszkańcom tej części miasta. Prawdopodobnie wyglądała podobnie jak studzienka znajdująca się dziś na placu manewrowym dworca PKS.

Ulica Kowalska w przewodnikach po Lublinie

Ulica Kowalska jest wzmiankowana w kilku przewodnikach po Lublinie. Ich autorzy poświęcają jej uwagę głownie w kontekście dzielnicy żydowskiej.

Zenon Sierpiński w przewodniku Obraz miasta Lublina z 1839 roku:
„Lublin pod względem położenia na dwa miasta podzielić można, właściwe stare miasto rynek i główniejsze ulice mieszczące, rozlega się na płaszczyźnie niezbyt wysokich gór w samym prawie środku położonych; drugie miasto dolne, czyli żydowskie, gdzie Podzamcze, ulica Szeroka, Kowalska, Ruska, Czechówka dolna, Kazimierz.
Na rzece Czechówce wzdłuż ulicy Nadstawnej i Kowalskiej znajdował się wielki staw, który dopiero przed kilkudziesiąt laty spuszczono – łąki też na wschód i południe przegrodzone były groblami – tu w porze wiosennej tyle wody wzbierało, iż na niej drzewo, zboże i inne produkta aż do Wieprza.
13. 14. Pałace Umienieckich i Wrońskiego przy ulicy Królewskiej oraz Kiepsa na ulicy Kowalskiej, właściwie są tylko staremi kamienicami”.

>>>> czytaj cały przewodnik Sierpińskiego


Maria Ronikierowa w Ilustrowanym przewodniku po Lublinie z 1901 roku wymienia ulicę Kowalską jako jedną z ulic dzielnicy żydowskiej w kontekście pożaru miasta Lublina w 1719 roku:
„Ogień wybuchł dnia 2 czerwca przy ulicy Kowalskiej, poza obrębem murów miejskich, gnany wiatrem przeniósł się do środka miasta i na przedmieścia; spaliły się ulice: Grodzka, Złota, Rybna, na Krakowskiem Przedmieściu, Zielona, całe Podzamcze; przerażenie i trwoga ogarnęły mieszkańców”
.

>>>> czytaj cały przewodnik Marii Ronikierowej


Majer Bałaban Bałaban w przewodniku Żydowskie miasto w Lublinie z 1931 roku poświęca więcej uwagi jednej z kamienic – przy ulicy Kowalskiej 17:
Od strony ulicy Kowalskiej stoi wielki magazyn, który składa się z głównej, trzypiętrowej budowli z frontonem i dwóch niższych skrzydeł. Pochodzi on prawdopodobnie z XVII wieku (ul. Kowalska 17)”.
Opis uzupełniony jest ryciną autorstwa Karla Richarda Henkera.

>>> czytaj cały przewodnik Majera Bałabana

Wspomnienia

Obraz ulicy Kowalskiej z okresu dwudziestolecia międzywojennego w swoich wspomnieniach przywołują Jochewed Flumenker oraz Marian Milsztajn.

Przeczytaj>>> wspomnienia Jochewed Flumenker i Mariana Milsztajna

Ikonografia

Najstarsze przedstawienie ulicy Kowalskiej znajduje się na rycinie Adama Lerue z Albumu Lubelskie. W 1917 roku powstał rysunek Karla Richarda Henkera do przewodnika Żydowskie miasto Lublinie Majera Bałabana. W okresie 20-lecia międzywojennego dokumentację fotograficzną domów przy ulicy Kowalskiej wykonał Stefan Kiełsznia. W kolekcji kolorowych zdjęć z lubelskiego getta autorstwa Maxa Kirnbergera również jest kilka ujęć ulicy Kowalskiej. Zaułek był często fotografowany przez Edwarda Hartwiga, zarówno przed II wojną światową, jak również po jej zakończeniu, szczególnie w 1954 roku.

Powiązane artykuły

Zdjęcia

Wideo

Inne materiały

Słowa kluczowe