Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Stefan Kiełsznia (1911–1987) – dokumentalista Lublina

Nowa 1, Nowa 3, Nowa 5, Nowa 7, itd., itd. Skład szkła M. Aszman, Magazyn Mebli H.M. Gladsztejn, Sprzedaż Wędlin J. Rydzewski, Skład win, wódek i likierów, Apteka Magistra Szeligi. I dalej... Ulica Lubartowska. Skręt w prawo. Ulica Kowalska. A może w lewo i w górę – na Świętoduską. Dom po domu. Krok po kroku. Sklep obok sklepu. Kolejne drzwi. Kolejne witryny. Kolejne reklamy.
Tak można wędrować po Lublinie, oglądając zdjęcia wykonane tuż przed wybuchem II wojny światowej przez Stefana Kiełsznię.


Spis treści

[RozwińZwiń]

„Na wieczną rzeczy pamiatkę”

Stefan Kiełsznia (1911–1987) księgarz, fotograf, dokumentalista przedwojennego Lublina. W młodości interesował się malarstwem, jednak warunki materialne nie pozwoliły mu na kształcenie się w kierunku sztuk plastycznych. Pracownik księgarni św. Wojciecha, miłośnik książek. W dwudziestoleciu międzywojennym był posiadaczem największego w Lublinie księgozbioru dotyczącego fotografii. Członek Lubelskiego Towarzystwa Fotograficznego. O swoim fotografowaniu mówił: ...na wieczną rzeczy pamiątkę. Nie miałem ciągot do modnego przed wojną artyzmu. W fotografowaniu widziałem doskonały instrument zatrzymywania czasu.
 
 
 
 
>>> przeczytaj wspomnienia o Stefanie Kiełszni zarejestrowane w ramach projektu „Historia Mówiona”: Anny Kiełszni, Jerzego Kiełszni, Lucjana Demidowskiego, Jana Magierskiego
 

Dokumentowanie Lublina

W okresie międzywojennym Stefan Kiełsznia zdokumentował ulice znajdujące się w śródmieściu Lublina: Nową, Lubartowską, Świętoduską, oraz ulice znajdujące się na terenie nieistniejącej dzielnicy żydowskiej: Kowalską, Szeroką, Krawiecką. Obecnie znanych jest 145 fotografii.
 
Do 2010 roku przypuszczano, że Stefan Kiełsznia wykonał zdjęcia w roku 1937 lub 1938 na zamówienie miejskiego konserwatora zabytków – Józefa Dutkiewicza. Akcja miała poprzedzać plany lubelskiego magistratu, który podjął uchwałę o przebudowie niektórych obszarów w mieście. Szczegółowe badania przeprowadzone przez Marcina Fedorowicza, polegające na analizie plakatów i ogłoszeń znajdujących się na sfotografowanych budynkach, pozwalają przypuszczać, że zdjęcia zostały wykonane wcześniej – prawdopodobnie około 1934 roku.
 
Podobna sytuacja dotyczyła aparatu, ktorym wykonano zdięcia. Pierwotnie przypuszczano, że Stefan Kiełsznia wykonał zdjęcia, używając aparatu Rolleiflex, ponieważ w swoich wspomnieniach mówił o pracy z tym typem aparatu. Jednak analiza fotografii – a szczególnie fakt, że przed 1939 rokiem Rolleiflex nie produkował aparatów do filmów 35 mm, na których zostały wykonane ujęcia – pozwala przypuszczać, że podczas swojej pracy Stefan Kiełsznia posługiwał się aparatem Leica. Używał negatywów firm: Mimosa i Gavaert.
 
 
 
 
Na zdjęciach widoczne są głównie partery kamienic. Praca fotografa charakteryzuje się wielką precyzją; była wykonywana z ogromną systematycznością. Kamienica po kamienicy zostały utrwalone kolejne budynki. Na fotografiach, oprócz architektury, szyldów, typowej dla tamtych czasów nawierzchni ulic, kiosku z gazetami widoczni są ludzie przemierzający miasto w ciągu dnia. Uwagę oglądającego zdjęcia może zwrócić kobieta z tobołkiem na placach, grupa dzieci, mężczyzna w kapeluszu patrzący wprost w obiektyw aparatu, kobieta zamiatająca ulicę, mężczyźni stojący w bramie jednej z kamienic. Kiełsznia na jednej z fotografii utrwalił wyładunek z wozu zaprzężonego w konie, na innym stojącą dorożkę, na jeszcze innym pusty wózek dziecięcy. Kilka postaci powtarza się na zdjęciach, możemy prześledzić drogę ich wędrówki po mieście. Jest pośród zdjęć Kiełszni zdjęcie unikalne – adres: Szeroka 28. Dom Widzącego z Lublina. Jest to jedyna zachowana do dziś fotografia, na której możemy obejrzeć ten wyjątkowy dom.
 
>>> obejrzyj galerie ze zdjęciami Stefana Kiełszni z ulic: Nowej, Kowalskiej, Lubartowskiej, Świętoduskiej i Szerokiej
 

600 zdjęć

Nieznana jest liczba wykonanych przez Stefana Kiełsznię zdjęć. W jednym z udzielonych wywiadów autor wspomina, że do wybuchu II wojny światowej wykonał około 600 fotografii. Liczba ta prawdopodobnie dotyczy wszystkich wykonanych przez Kiełsznię do 1939 roku zdjęć, nie tylko kolekcji z lubelskich ulic. Wiadomo na pewno, że ze względu na zbyt duże koszty fotograf nie miał możliwości wykonania odbitek ze wszystkich klisz. Nie są znane okoliczności przechowywania negatywów i odbitek w czasie okupacji. Wiadomo natomiast, że po wojnie Stefan Kiełsznia był wielokrotnie nachodzony przez UB za współpracę z Armią Krajową musiał zniszczyć część swojego dorobku. Nie przywiązywał do niego zresztą zbyt dużej wagi: Do pozostałych po zwierusze wojennej resztek nie przywiązywałem żadnej wagi. Leżały zapomniane. Przeglądając je któregoś dnia uzmysłowiłem sobie jednak, że takiego Lublina już nie ma, nie pamięta go już młode pokolenie.
  
Zachowana do dziś kolekcja zdjęć zawierających motywy lubelskich ulic wykonanych przez Stefana Kiełsznię liczy 145 fotografii. Na zbiór składa się: 107 klatek negatywu 35 mm, 11 małoobrazkowych, żelatynowo-srebrowych odbitek wznowiownych na papierze barytowym o formacie 13 x 18 cm oraz 28 żelatynowo-srebrowych odbitek wznowionych na papierze barytowym o formacie 23 x 36 cm.
 
Większość zdjęć znajduje się w zbiorach syna Stefana Kiełszni, Jerzego. Pozostałe, znajdujące się początkowo w archiwum Symchy Wajsa, zostay przekazane do Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN”. Wszystkie materiały zostały zdigitalizowane i od 2010 roku wchodzą w skład Archiwum Cyfrowego Stefana Kiełszni. Archiwum powstało w wyniku polsko-niemieckiego projektu Bławatne z Lublina.
 

>>>> czytaj artykuł Silke Wagler o archiwum fotografii Stefana Kiełszni
 

 

Pierwsze wystawy

Większość z przedwojennych zdjęć Stefana Kiełszni zostało po raz pierwszy wywołanych dopiero w latach 70. XX wieku. Pierwsza wystawa zatytułowana Dawny Lublin na fotografiach Stefana Kiełszni odbyła się 1977 roku z inicjatywy Henryka Gawareckiego. Na wystawie znalazły się między innymi zdjęcia z ulicy Nowej, Kowalskiej, Szerokiej, widoki Zamku, fotografie wykonane na terenie Starego Miasta. Dziesięć lat później zdjęcia zostały opublikowane w albumie Lublin trzech pokoleń.

Na początku lat 80. XX wieku zbiorem zainteresował się Murray Forbes z USA, który z ramienia Fundacji Nawigator z Bostonu zorganizował wystawę zdjęć dokumentujących życie polskich Żydów przed wojną. Znalazły się pośród nich zdjęcia Stefana Kiełszni. Wystawa była pokazywana m.in. w Bostonie, San Francisco, Paryżu, Tel Avivie. Niestety, w trakcie tego objazdu wiele zdjęć zaginęło.

Pod koniec lat 90. XX wieku zdjęcia Stefana Kiełszni pojawiły sie jako element stałej ekspozycji znajdującej się w Ośrodku „Brama Grodzka – Teatr NN”. Były eksponowane na trzech wystawach: Wielka Księga Miasta, Portret Miejsca, Pamięć Miejsca. Zdjęcia przedstawiające ulice przedwojennego Lublina zostały także użyte do budowy makiety przedwojennego Lublina wchodzącej w skład ekspozycji znajdujacej się w ośrodku, oraz do budowy makiety Lublina 3D, tworzonej w ramach projektu „Lublin 2.0”.

Nie tylko międzywojnie

Stefan Kiełsznia w lipcu 1944 roku wykonał zdjęcia na terenie więzienia na Zamku, w jednej z cel baszty zamkowej, gdzie odbywały się egzekucje więźniów. Dokumentował też zniszczenia wojenne. Po wojnie fotografował wydarzenia rozgrywające się w Lublinie. Do końca życia był aktywnym członkiem Lubelskiego Towarzystwa Fotograficznego, gdzie m.in. prowadził bibliotekę. Był uczestnikiem wielu konkursów fotograficznych i wielokrotnym ich zwycięzcą.
 
W 2011 roku, z okazji 100. rocznicy urodzin Stefana Kiełszni, Ośrodek „Brama Grodzka – Teatr NN” zrealizował edukacyjno-artystyczny projekt: Sztuka Pamięci. Kiełsznia, który był cyklem interdyscyplinarnych działań skoncentrowanych wokół sylwetki lubelskiego fotografa.
 

Kiełsznia/Grossarth

Zdjęcia Stefana Kiełszni, wielokrotnie reprodukowane w albumach o Lublinie oraz na stałe eksponowane we wnętrzch Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN” stanowią inpiracje dla artystów współczesnych. Jedną z takich artystek jest Ulrike Grossarth z Drezna, która po obejrzeniu zdjęć Kiełszni w 2006 roku zaczęła realizować swój projekt artystyczny Bławatne z Lublina. Opowiadając o swoim odbiorze zdjęć powiedziała: Kiedy (...) po raz pierwszy zetknęłam się ze zdjęciami Stefana Kiełszni (...) ogarnął mnie zachwyt. Od pierwszej chwili byłam przekonana, że tu w sposób naturalny zostało uwidocznione coś, co w swojej praktyce artystycznej próbowalam odnaleźć od lat. Różne płaszczyzny zarówno fotografii, jak i ludzkiej aktywności (...) objawiły się tutaj w postaci zwykłego scenariusza codzienności.

>>> czytaj tekst Ulrike Grossarth Bławatne z Lublina

 

Materiały do strony przygotowali:
Marcin Fedorowicz, Emilia Kalwińska,
Dominika Majuk, Wioletta Wejman, Agnieszka Wiśniewska
Redakcja: Joanna Zętar
 
 
Specjalnie podziękowania dla: Anny Kiełszni i Jerzego Kiełszni

Literatura

Dawny Lublin w fotogramach Stefana Kiełszni, „Kurier Lubelski”, 13.12.1977.
Dokument dla refleksji, „Sztandar Ludu”, 06.05.1985.
Dziś w obiektywie, jutro już historia, „Kurier Lubelski”, 05.08.1985.
Gawarecki H., Dawny Lublin na fotografiach Stefana Kiełszni, Towarzystwo Miłośników Lublina, Lublin 1977.
Kwaśniewska E., Czar starego Lublina, „Sztandar Ludu”, R. 1986, nr 103.
Młynarczyk J., Ulice sklepów cynamonowych, „Kobieta i Życie”, R. 1992, nr 20.
Odnous B., Fotograf zaginionego miasta, „Karta”, R. 2000, nr 31, 2000, s. 10–15.
Toczyński Z., Cynamonowe sklepy Stefana Kiełszni, Fotografia, R. 1985, nr 1, s. 13–17.
Ulica Nowa 3. Stefan Kiełsznia. Historyczne zdjęcia ulic dzielnicy żydowskiej w Lublinie, Lipsk 2011, s. 31–53.

>>> czytaj pełny wykaz literatury

Powiązane artykuły

Zdjęcia

Galerie

Wideo

Inne materiały

Słowa kluczowe