Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” w Lublinie jest samorządową instytucją kultury działającą na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” w Lublinie jest samorządową instytucją kultury działającą na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Rzeczpospolita Babińska – źródła

Naszą wiedzę na temat funkcjonowania Rzeczpospolitej Babińskiej opieramy na czterech źródłach pochodzących z różnych okresów działalności „państwa na opak”.

Spis treści

[RozwińZwiń]

„Roczniki” Stanisława SarnickiegoBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Pierwsze lata świetności Rzeczpospolitej Babińskiej opisał w swym dziele pt. Annales sive de origine et rebus gestis Polonorum et Lithuanorum libri octo (Roczniki, czyli o pochodzeniu i sprawach Polaków i Litwinów Ksiąg VIII) Stanisław Sarnicki. W napisanym po łacinie utworze kalwiński historyk rozwijał tezę o związku Sarmatów ze Słowianami, wywodząc dzieje Polski od czasów starożytnych. Rozdział poświęcony Rzeczpospolitej Babińskiej pt. Descriptio Republicae Babinensis exhilarandi lectoris gratia miał rozbawić czytelnika, zmęczonego nieco lekturą trudnego tekstu.

Stanisław Sarnicki (1532–1597) był entuzjastą „państwa na opak”. Książka wydana w 1587 roku u Aleksego Rodeckiego, siedem lat po śmierci Stanisława Pszonki, może być traktowana zatem jako swoisty hołd złożony pierwszemu burgrabiemu Rzeczpospolitej Babińskiej. Stanisław Sarnicki pozostawał w bliskiej i serdecznej przyjaźni ze Stanisławem Pszonką. Opisując „państwo na opak”, zwrócił uwagę na etyczne funkcje tego towarzystwa i jego wpływ na kształtowanie moralności szlacheckiej. Sam Stanisław Sarnicki reprezentował charakterystyczną dla swych czasów postawę osoby żywo zainteresowanej dobrem publicznym i działalnością społeczną. Czy właśnie w tym celu brał udział w babińskich biesiadach i czy z tej perspektywy oceniał pełniony w „państwie na opak” urząd inkwizytora? W dziele kalwińskiego historyka znajdujemy też wzmiankę o legendarnej wizycie Zygmunta Augusta w Babinie.

 

Pamiętnik Jakuba PszonkiBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Źródłem do dziejów Rzeczpospolitej Babińskiej po 1580 roku może być również pamiętnik Jakuba Pszonki z lat 1580–1620. Jakub Pszonka przestał prowadzić pamiętnik dwa lata przed swoją śmiercią, być może z powodu ciężkiej choroby. Wydany przez A. Bielowskiego w Sprawozdaniach z czynności Zakładu Narodowego im. Ossolińskich za r. 1873 (Lwów 1874), pamiętnik Pszonki jest bez wątpienia cennym zapisem szlacheckiej mentalności, pokazującym troski mieszkańców Babina.

 

„Rejestr urzędników babińskich”Bezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Kolejnym źródłem traktującym o Rzeczpospolitej Babińskiej jest prowadzony od 1601 roku Rejestr urzędników babińskich. Powstał on z inicjatywy Jakuba Pszonki i można go traktować jako jeden z kroków dokumentowania życia w Rzeczpospolitej Babińskiej. Dzięki księdze dowiadujemy się kto w XVII wieku został urzędnikiem babińskim i jakiej anegdocie/facecji zawdzięczał swój tytuł i nominację. Rejestr doprowadzony do 1677 roku, zawiera 412 zapisków i stanowi bez wątpienia istotny przykład ziemiańskiej literatury XVII wieku. Do rejestru wpisał swój wiersz Jan Andrzej Morsztyn:

 

A to i do mnie skoczył kubek wina,
Za co zostałem poetą z Babina.
A że nie dosyć na jednym urzędzie
Za to, żem pilno chronił przy obiedzie
Kielicha, który stary jak te księgi,
Godzien pochwały, bo spory i tęgi –
Wielki burgrabia uczynił mnie szklarzem,
A że w strych piję, zostałem strycharzem.
 

Niezwykle ciekawe są losy samej księgi rejestru, gdyż zawierają wiele z przewrotności Rzeczpospolitej Babińskiej. Przez kilkanaście lat manuskrypt pozostawał w posiadaniu rodziny Tarłów. Podczas wojny północnej został wywieziony do Szwecji. W 1816 roku przypadkowo odnalazł go Felicjan Biernacki, do ojczyzny zaś dostarczył ksiądz Szaniawski. Księgę umieszczono w Bibliotece Puławskiej, a następnie przeniesiono ją do Biblioteki Czartoryskich w Krakowie. Pod koniec XIX wieku doczekała się wydania i opracowania.

 

Rzeczpospolita Babińska w poematachBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Siedemnastowieczne źródła na temat Rzeczpospolitej Babińskiej zebrał i opracował Stanisław Windakiewicz w zbiorze Akt Babińskich. Oprócz Rejestru urzędników babińskich w zbiorze znalazły się również trzy wiersze pochodzące z 1617 roku. Powstały one podczas niezwykle ważnych dla rodziny Pszonków uroczystości. Na hucznym weselu córki Jakuba Pszonki z Mikołajem Stradomskim obecni byli dwaj poeci krakowscy: Jan Achacy Kmita oraz Bartłomiej Wrześnianin. Obydwaj uroczystości babińskie uwiecznili poematami. Jan Achacy Kmita napisał Morocosmea babińskie. Zachował się również anonimowy opis Inclitae Babinensis monarchiae brevis descriptio. Osobny wiersz o Rzeczpospolitej Babińskiej napisał również Wespazjan Kochowski, upamiętniając swą wizytę w „państwie na opak”.


O babińskiej monarchiej [fragment]
Tać to knieja, te pola i ta jest równina
Sławnego w dziejach polskich niekiedy Babina.
Tu cni oni Pszonkowie, co i dotąd żyją,
Fundowali w dobry rząd sławną monarchją.
Indyja niechaj złoto swym mieszkańcom daje,
Tu się ostrzą dowcipy, także obyczaje.

J. Sokołowska, K. Żukowska [oprac.], Poeci polskiego baroku, t. 2, Warszawa 1965, s. 245.

 

LiteraturaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

K. Bartoszewicz, Rzeczpospolita Babińska, Lwów 1902.
A. Bielowski [wyd.], J. Pszonka. Pamiętniki, [w:] Sprawozdania z czynności Zakładu Narodowego im.Ossolińskich za r. 1873, Lwów 1874.
A. Boniecki, Herbarz polski, Warszawa 1899–1914.
A. Brückner, Encyklopedia staropolska, t. 1, Warszawa 1939.
P. Buchwald-Pelcowa, Francuskie i niemieckie echa staropolskiego Babina, [w:] J. Pelc [red.], Literatura staropolska i jej związki europejskie, Ossolineum–PAN, Wrocław 1973.
A. Bystrzyca, „Musiał to w Babinie słyszeć...”, „Forum Polonijne”, 2006, nr 1.
T. Chabros, Z tradycji Lubelszczyzny. Babińskie facecje, „Życie Lubelskie”, 1956, z. 6, nr 4.
Z. Gloger, Encyklopedia staropolska, t. 1, Wiedza Powszechna, Warszawa 1985.
A. Kuś, Rzeczpospolita Babińska, „Odrodzenie i Reformacja”, t. 47, 2003.
S. Sarnicki, Descriptio Republicae Babinensis exhilarandi lectoris gratia, [w:] Annales sive de origine et rebus gestis Polonorum et Lithuanorum libri octo (Roczniki, czyli o pochodzeniu i sprawach Polaków i Litwinów Ksiąg VIII), s. 395.
J. Sokołowska, K. Żukowska [oprac.], Poeci polskiego baroku, t. 2, PIW, Warszawa 1965, s. 245.
J. Tazbir, Rzeczpospolita babińska, „Tygodnik Powszechny” 2007, nr 51/52.
J. Tazbir, Rzeczpospolita babińska w legendzie, „Przegląd Humanistyczny”, 1972, nr 3 (90).
S. Tworek, W okresie reformacji i renesansu, [w:] A. Aleksandrowicz, R. Gerlecka, W. Śladkowski, S. Tworek [red.], Z przeszłości kulturalnej Lubelszczyzny, Wydawnictwo Lubelskie, Lublin 1978.
S. Tworek, W kręgu sporów o „Rzeczpospolitą Babińską”, „Rocznik Lubelski”, t. 15, 1972 [druk: 1973].
W. Windakiewicz [oprac.], [Akta Rzeczypospolitej Babińskiej według oryginalnego rękopisu], „Archiwum z dziejów literatury i oświaty w Polsce”, t. 8, Kraków 1895.
T. Wojtaszko, Rzeczpospolita babińska przez wieki i okupacje, Retro, Lublin 1994.