Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Rynek 17 w Lublinie

Kamienica Rynek 17, zwana kamienicą Wieniawskich, była rodzinnym domem trzech znanych Polaków – Ignacego Baranowskiego oraz braci Henryka i Józefa Wieniawskich. Budynek został zniszczony we wrześniu 1939 roku.

 

Spis treści

[RozwińZwiń]

Lokalizacja

Kamienica Rynek 17 znajduje się w zwartej zabudowie południowej pierzei Rynku Starego Miasta, pomiędzy kamienicami Rynek 16 oraz Rynek 18. Do kamienicy przylega prostokątne podwórze ograniczone oficyną.

 

Dawny numer policyjny: brak
Numer hipoteczny: 14
Numer przed 1939: Rynek 17
Numer po 1944: Rynek 17
Numer obecny: Rynek 17

 

Kamienica Rynek 17Kamienica Rynek 17 na mapie Lublina z 1928 roku

Kamienica Rynek 17Kamienica Rynek 17 na panoramie Lublina z lat 30-tych XX wieku

 

Funkcje

Obecnie [2012 – red.] kamienica jest siedzibą Towarzystwa Muzycznego im. H. Wieniawskiego w Lublinie, Społecznej Szkoły Muzycznej I i II stopnia, Szkoły Muzycznej dla Niepełnosprawnych im. Paula Harrisa, Towarzystwa Śpiewaczego „Echo”, Towarzystwa Miłośników Lublina oraz lubelskiego oddziału Stowarzyszenia Opieki nad Zwierzętami „Animals”. Ponadto na parterze budynku znajduje się restauracja „Sielsko Anielsko”.

Historia

Po raz pierwszy kamienica pojawiła się w źródłach pisanych w 1542 roku. Był to już wówczas dom murowany należący do Walentego Stano, pełniącego funkcję rajcy lubelskiego. Wkrótce też zaczęła być nazywana od nazwiska właściciela „Stanowską”. W roku 1569 nowymi właścicielami zostali spadkobiercy Walentego, którzy posiadali ją przez najbliższych kilkanaście lat. W 1575 roku kamienica uległa poważnemu zniszczeniu podczas wielkiego pożaru Lublina. Wówczas Sebastian Stanowicz, syn Walentego postanowił ją odbudować. Utrudnił mu to jednak protest Stanisława Kiełczowskiego, domagającego się należnej mu części. W 1586 roku potomkowie Sebastiana sprzedali kamienicę Bartłomiejowi Niemskiemu, który kilka lat później przekazał część swojemu synowi, Janowi. W 1598 roku nowym właścicielem obiektu został Jakub Żendzian, złotnik i rajca lubelski. W 1606 roku po śmierci Jana dom został podzielony na sześć części pomiędzy jego spadkobierców. Wówczas kamienica była już dwupiętrowa i podpiwniczona. W stanie rozdrobnienia pozostawała do lat trzydziestych XVII wieku, kiedy to w 1633 roku nowym właścicielem został Augustyn Bronet, od którego zaczęto ją nazywać „Bronetowską”. Po jego śmierci nieruchomość odziedziczyła córka, Helena oraz jej mąż, Antoni Elert. W 1717 roku kamienicę nabył Gabriel Muratowicz, który w 1740 roku odsprzedał ją Janowi Goleczyńskiemu. Po śmierci Jana nieruchomość odziedziczyła po nim wdowa, Teresa, która następnie przekazała ją w testamencie swojemu drugiemu mężowi Grzegorzowi Faruchowiczowi. Do lat osiemdziesiątych XVIII wieku kamienica znajdowała się w posiadaniu rodzin Faruchowiczów, Szponarskich oraz Fivallów. W 1780 roku nastąpiło połączenie obiektu z sąsiednią kamienicą, należącą niegdyś do Cholewów, Żendzianów, jak również Konopniców. Dokonało się to dzięki staraniom ówczesnej właścicielki obu budynków, Katarzyny Fivallowej. Powiększony majątek Katarzyna przekazała swojej córce Elżbiecie i jej mężowi, Ignacemu Morawieckiemu. Ignacy pozostawał właścicielem nieruchomości do lat dwudziestych XIX wieku, kiedy to w 1823 roku w spadku otrzymały ją jego dzieci. Najprawdopodobniej budynek został poważnie zadłużony, ponieważ już kilka lat później, w 1827 roku został wystawiony na publicznej licytacji. Wówczas udało się go zatrzymać rodzinie Morawieckich ponieważ kupił go syn Ignacego, Leon. W 1834 roku nieruchomość została ponownie sprzedana i nowym właścicielem został Tadeusz Wieniawski, ojciec kompozytorów Józefa oraz Henryka. Kilkadziesiąt lat później kamienica przeszła w posiadanie Franciszka Żyszkiewicza. W 1884 roku zapisał on budynek Towarzystwu Dobroczynności, które posiadało go aż do wybuchu II wojny światowej. W czasie nalotów kamienica została zrujnowana. Po wojnie przeszła w posiadanie Skarbu Państwa. Odbudowano ją dopiero w 1949 roku według projektu inż. Ignacego Kędzierskiego.

 

 

Lokatorzy według wyznania, płci i wieku (1941 rok) [Inspekcja Budowlana, sygn. 4749]

 

Ogólna ilość mieszkańców Mężczyzn Kobiet

Dzieci do lat 6
włącznie

Dzieci od 7-18 lat
włącznie
Uwagi

Chrześcijan - 14

Żydów - 19

10 9 5 9 „Budynek jest
zniszczony od bomb, mieszkają tylko na
parterze i w suterenie”

 

Kalendarium

1542 – dom należy do Walentego Stano;
1569 – spadkobiercami zostają potomkowie Walentego, w tym Sebastian Stano;
1575 – wielki pożar Lublina, w czasie którego kamienica uległa znacznemu zniszczeniu;
1586 – spadkobiercy Sebastiana Stano sprzedają nieruchomość Bartłomiejowi Niemskiemu;
1593 – Bartłomiej przekazuje część majątku synowi, Janowi;
1598 – nowym właścicielem zostaje Jakub Żendzian;
1606 – po śmierci Jakuba dom zostaje podzielony pomiędzy jego potomków;
1633 – kamienicę nabywa Augustyn Bronet;
1717 – nieruchomość przechodzi w posiadanie Gabriela Muratowicza;
1740 – Muratowicz sprzedaje budynek Janowi Goleczyńskiemu;
1780 – scalenie kamienicy z sąsiednim budynkiem, w wyniku starań Katarzyny Fivallowej;
1823 – po śmieci zięcia Katarzyny, Ignacego Morawieckiego, nieruchomość dziedziczą jego dzieci;
1827 – podczas licytacji budynek kupuje Leon Morawiecki;
1834 – nowym właścicielem kamienicy zostaje Tadeusz Wieniawski;
1850 – budynek przechodzi w posiadanie Franciszka Żyszkiewicza;
1884 – Franciszek przekazuje nieruchomość Towarzystwu Dobroczynnemu;
1939 – w czasie nalotów kamienica zostaje zrujnowana;
1949 – odbudowa obiektu;
1999 – adaptacja parteru na lokal gastronomiczny.

Architekt

Po II wojnie światowej kamienica została odbudowana według projektu inż. Ignacego Kędzierskiego.

Styl

Kamienica renesansowa odbudowana po II wojnie światowej w stylu klasycyzującym.

Opis budynku

Kamienica Rynek 17 jest budynkiem dwupiętrowym, przykrytym dachem dwuspadowym, posiadającym cztery kondygnacje piwnic.
Elewacja frontowa jest trójkondygnacyjna, czteroosiowa na parterze, na wyższych kondygnacjach pięcioosiowa. Poszczególne kondygnacje oddzielone są gzymsami kordonowymi, całość zwieńczona wydatnym gzymsem koronującym. Otwory pierwszej kondygnacji są prostokątne, pozbawione dekoracji architektonicznych. Lico elewacji jest zdobione boniowaniem. Wejście do kamienicy dostępne jest po dwustopniowych schodach. Ponad drzwiami znajduje się tablica pamiątkowa ku czci dra Ignacego Baranowskiego: „W tym domu urodził się / Dr Ignacy Baranowski / Profesor Szkoły Głównej / i Uniwersytetu Warszawskiego / znakomity lekarz filantrop i obywatel / gorąco miłujący Ojczyznę / 26/VII 1838 R. – † 24/II 1919 R.”. Na prawo od drzwi znajduje się druga tablica poświęcona Henrykowi Wieniawskiemu: „ W tym domu w r. 1835 / urodził się genialny / skrzypek-wirtuoz / kompozytor polski / Henryk Wieniawski”. Okna pierwszego piętra rozmieszczone są symetrycznie, podobnie jak na parterze, posiadają kształt prostokątny, są jednak zdobione opaskami oraz mocno profilowanymi gzymsami nadokiennymi. Otwory najwyższej kondygnacji również zdobione są opaskami oraz skromniejszymi gzymsami.
Elewacja wschodnia jest trójkondygnacyjna, dwuosiowa, częściowo zasłonięta przez sąsiednią kamienicę Rynek 16.
Elewacja zachodnia jest w znacznym stopniu zasłonięta przez kamienicę Rynek 18. Widoczna jest tylko jedna oś.

 

Kamienica Rynek 17Kamienica Rynek 17 - dodatkowe informacje techniczne

Kamienica Rynek 17Kamienica Rynek 17 - wzmianki o nieruchomości

 

Wnętrze

Układ pomieszczeń na parterze jest trójdzielny, trójtraktowy z sienią przelotową łączącą Rynek Starego Miasta z niewielkim podwórzem. Czwarty trakt stanowią arkadowe podcienia. Pomieszczenia znajdują się po obu stronach sieni. Klatka schodowa znajduje się w zachodniej części budynku. Układ panujący na pierwszym piętrze odbiega w pewnym stopniu od dolnej kondygnacji, głównie ze względu na zagospodarowanie przestrzeni nad podcieniami oraz sienią na pomieszczenia użytkowe. Drugie piętro zaprojektowane jest analogicznie do pierwszego, różni się jedynie rozmieszczeniem ścianek działowych. Strych stanowi jedno pomieszczenie rozciągnięte ponad całą kamienicą.

Piwnice

Budynek podpiwniczony jest aż czterema kondygnacjami piwnic, zbudowanych z kamienia wapiennego i cegły, dostępnych z kamienicy.

 

Piwnice I kondygnacji mieszczą się w obrębie budynku. Stanowią je trzy, długie, prostokątne piwnice frontowe, sklepione kolebkowo (dwie bliźniacze od zachodu i jedna wysunięta w kierunku wschodnim). Pomieszczenia te, wykorzystywane jako sklepy i składy, a później także jako suteryny, posiadają wychodzące na Rynek okna.

 

Pomieszczenia piwniczne znajdują się także pod podcieniami.

 

II i III kondygnacja piwnic wychodzi poza obrys budynku. Również są to pomieszczenia sklepione kolebkowo, które tak jak w przypadki piwnic I kondygnacji, wtórnie podzielono na mniejsze, co całkowicie zatarło ich pierwotny kształt.

 

IV kondygnacja piwnic, drążona w lessie i obudowana cegłą, przenika się z III kondygnacją. Ciągnęła się niegdyś aż pod Trybunał i łączyła z piwnicami pod kamienicą przy Rynku 16.

 

Piwnice pod oficyną Trybunalska 6

Prawdopodobnie istniały kiedyś głębsze piwnice, ale zostały zniszczone przez działania wojenne. Do dziś zachowały się tylko piwnice I kondygnacji – dwa pomieszczenia dostępne od strony podwórza. Większe z nich występuje prawie na całej długości traktu, od wschodu. Na jego przedłużeniu występuje druga, mniejsza piwniczka mieszcząca się pod podwórzem.

 

W 1587 roku podczas wizji kamienicy zanotowano „piwnicę z przodku nie sklepistą (...) ziemne piwnice nie sklepiste (...)”. W 1611 roku stwierdzono zniszczenia murów piwnicy leżącej obok „tranzytu”. Zachowały się dokumenty z wizytacji i taxacji kamienicy mającej miejsce w 1735 roku. W 1776 r. przeprowadzono oględziny dziewięciu piwnic. Podano ich położenie, wymiary i zniszczenia: popękane i porysowane ściany i sklepieni oraz częściowo zagruzowane piwnice.

 

„1623 Exdivisio perpetua lapidea Zendzianowska /kamienica 17 B/

(...) Piwnica ku tyłowi podle tej piwnicy co do drugiej części należy. Chodzenie do niej przez tą piwnicę które przepuścić pod framugami spólnym groszem mają te obie części.

(...) Piwnica jedna idąc z wielkiego wchodu ku tyłowi w sieni piwnica przednia z pierwszej.

(...) Piwnica na środku od Pani Pisarzowej, górne, gdzie się Ormianie trzymają.

(...) Piwnica dolna od P. Konopnicy na przodku i z ziemianką w niej.

(...) Piwnica górna nad tąż piwnicą gdzie Ormianie przedają” [1].

 

 

„Item idąc do piwnice z sieni, tam dwóch schodów niedostawało, idąc głębiej tam schodów nie było i odrzwi ani zawias do drzwi nie było. W tychże piwnicach rysy w sklepieniach były wielkie, w przednich piwnicach na rynek drzwi złe, także i odrzwi kamienne popadane były, o jednym haku; także schodów na przeciw nie było dobrych, ale zbutwiało. (...)” [2].

 

 

„Naprzód wchód do piwnicy z przodu kamienicy będący w którym wchodzie schodów dziewięć z tych po prawej stronie. Mur zły poprzecznej ściany, po lewej stronie i podłużna ściana na dół ciągnie się i w sklepieniu rysy, w której piwnicy szyba tylna od sklepienia na dół na cal jeden odstała. w której piwnicy długości łokci dwanaście i pół, szerokości łokci cztery, idąc na dół do drugiej piwnicy ściana prawa porysowana w których schodów dziewięć drewnianych starych, którego wchodu długości łokci pięć, szerokości łokci dwa.

Ćwierć jedna z tego wchodu piwnica dolna pod tąż górną będąca tejże miary co i górna. Z teh wchód na lewej ręce piwniczka której długość łokci dwanaście i pół, szerokości łokci trzy dobre ze wszystkim. Z tej wchód do piwnicy schodów dwadzieścia cztery piwnicy zaś długości łokci siedemnaście ćwierci trzy, szerokości łokci dziewięć ćwierć jedna. Szyba tylna zamurowana. Z tej na lewej ręce druga, której dł. łokci dziewięć i pół, szer. łokci sześć. Piwnica z sieni wchód mająca do której schodów 20, której szerokości łokci 5 i pół, dł. łokci 11. do której piwnicy f.... z kloaki ciągną się przez co się mury dezolują. W tejże piwnicy gruzu fur jest dwadzieścia. W tej piwnicy widzieliśmy w sklepieniu całym w poprzek rysa. Ściana zaś po prawej ręce pod luzna odstała i odlatuje bo tylko jest przy lepko. Item na boku piwniczka znajduje się w której dł. łokci 5 i pół, szer. łokci 4. W której piwniczce średniej w ścianie rysa podłużna od dołu aż do góry tylnej piwnicy pod tylną izdebkę dukt na Jezuicką ulicę mającej. Dł. łokci 13 i pół, szer. łokci 3, wchodzie po lewej ręce bok jeden muru wyleciał, a po prawej ręce ściana zarysowana. Śmiecia i kurzu w tej piwnicy fur dziesięć, sklepienie do tej piwnicy w szyi do upadnienia skłonne.

Wyszedłszy z piwnic zaczęliśmy opisywać z przodu dezolację kamienicy z przodu ściany frontalnej łokci 10 i pół, długości kamienicy łokci 55, długości kamienicy łokci 26, grubości na trzecim piętrze łokci jeden. Wyższych ścian podłużnych dwie, łokci 33 to jest wysokości po łokci 26, grubości po łokciu, poprzecznej ściany tylnej wys. łokci 26, szerokości łokci 8, grubości ćwierci trzy; na trzecim piętrze ścian średnich poprzecznych dwie, których wys. po łokci 20, szer. po łokci 9, grubości łokieć. Ścianki średniej podłużnej do schodów latarni służącej dł. ł. 9, wysokości ł. 20, grubości ćwierci dwie. Tylnych murów wys. ł. 19, szer. ł. 10 i pół., dł. ł. 12, grubości łokieć.

W sieni sklepienia nogi /?/ potrzaskane i porysowane.

W tejże sieni wchodzę do piwnicy będącym boki obydwa złe w drewutni w ścianie podłużnej średniej rysów trzy i przez sklepienie ciągnie się sieni. W tylnej sklepienie porysowane na szczęt, podporami pięciu podparte. Gdyby nie te podpory toby upadło w izdebce tylnej na Jezuicką ulicę okno mającej. Pięciu podporami sklepienie podparte zrysowane mocno. Ściana poprzeczna tylna od ulicy Jezuickiej od ziemi aż do góry potrzaskana, porysowana i do upadnienia skłonna i od ścian podłużnych odstała ściana zła ze wszystkim. W sklepiku przy izdebce tylnej będącej sklepienie z tej w tylnej okno na Jezuicką ulicę mającej. Ściana od belków umyka się na podwórze. J.P. Wiwalowej wszystek tył reparacji potrzebują od ziemi aż do góry w sklepie przy kloace będącej czyli spiżarni.

Od drzwi przez ścianę i przez sklepienie do winkla rysa w przechodzie na tył w ścianie podłużnej i przez sklepienie od P. Wiwalowej rysów dwie. Ściana pod oknem od P. Wiwalowej podłużna porysowana. Ściana podłużna od kamienicy Faruchowiczowskiej na podwórze P. Wiwalowej ciągnie się i do obalenia prętkiego skłonna a to z okazji że nie ma oporu z tego podwórza to jest ściany P. Wiwalowej, przy której to wizji będący /.../ ataksowali kamienicę ze wszystkimi piwnicami na 6337,18 złp” [3].

 

 

 

Ciekawostki

Kamienica Rynek 17 była domem rodzinnym trzech wielkich Polaków: Ignacego Baranowskiego oraz braci Henryka i Józefa Wieniawskich. Pierwszy z nich, dr Ignacy Baranowski, profesor Uniwersytetu Warszawskiego, dr honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego był wielkim działaczem patriotycznym oraz mecenasem nauk przyrodniczych. Józef i Henryk Wieniawscy byli natomiast znanymi w świecie muzykami, którzy wsławili Polskę komponowanymi przez siebie utworami.

 

 


Opracowała Anna Malik
Redakcja: Monika Śliwińska

Materiały ikonograficzne

 

Fotografie przedwojenne

Rynek 17, autor nieznany, przed 1939 rokiem, źrodło pochodzenia Archiwum WUOZ z Lublinie

Rynek 17, kamienica druga od prawej, kamienice przed odnowieniem, źródło pochodzenia: Archiwum WUOZ w Lublinie

 

Fotografie z okresu II wojny światowej

Ruiny kamienicy Rynek 17 w Lublinie, autor nieznany, 1939 r., źródło: Archiwum Wydziału Architektury, Budownictwa i Urbanistyki Urzędu Miasta Lublin

 

Fotografie z okresu PRL-u

kamienica Rynek 17. Prace renowacyjne na Starym Mieście w Lublinie, autor: Edward Hartwig, 1954 r., zbiory Ewy Hartwig - Fijałkowskiej

 

Szkice, rysunki, grafiki

Rynek 17, kamienica druga od prawej, autor Czesław Doria-Dernałowicz, 1936, własność rodziny, w depozycie Biblioteki Głównej Politechniki Lubelskiej

Rynek 17, autor: Czesław Doria-Dernałowicz, 1936 r., własność rodziny, w depozycie Biblioteki Głównej Politechniki Lubelskiej

 

Przypisy

[1] A.m.L. 1465-1810, sygn, 29, k. 778 v - 783.

 

[2] A.m.L. 1465-1810, sygn. 50, k. 417-420; 1735 wizytacja i taxacja kamienicy.

 

[3] A.m.L. 1465-1810, sygn. 57, k. 84-86 v.; wizytacja i taxacja kamienicy.

 

 

 

 

Literatura

Karta ewidencyjna zabytków, mps archiwum WUOZ w Lublinie, sygn. 312.
Lameńska E., Kamienice Rynek 17 i Trybunalska 6. Opracowanie na zlecenie Miejskiego Zarządu Budynków Mieszkalnych w Lublinie, mps archiwum WUOZ w Lublinie, sygn. 727, Lublin 1976.
Teodorowicz-Czerepińska J., Dekoracja fasad kamienic staromiejskich z 1954 r. Rozpoznanie historyczne i wnioski konserwatorskie na zlecenie Lubelskiej Fundacji Ochrony Zabytków, mps archiwum WUOZ w Lublinie, sygn. 1220, Lublin 1991.

Zdjęcia

Inne materiały

Słowa kluczowe