Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Rynek 16 w Lublinie

W 1526 roku kamienica Rynek 16 była własnością Stanisława Mężyka, rajcy lubelskiego. Znana jest jako kamienica Muzyków, ze względu na dekoracje o tematyce muzycznej oraz portrety Henryka Wieniawskiego i Jana z Lublina.

 

Spis treści

[RozwińZwiń]

Lokalizacja

Kamienica Rynek 16 znajduje się w zabudowie zwartej południowej pierzei rynku. Frontem zwrócona jest w kierunku północnym. Sąsiaduje z budynkami Rynek 15 oraz Rynek 17.

 

Dawny numer policyjny: brak
Numer hipoteczny: 605
Numer przed 1939: Rynek 16
Numer po 1944: Rynek 16
Numer obecny: Rynek 16

 

Kamienica Rynek 16Kamienica Rynek 16 na mapie Lublina z 1928 roku

Kamienica Rynek 16Kamienica Rynek 16 na panoramie Lublina z lat 30-tych XX wieku

 

Funkcje

Obecnie [2012 – red.] budynek nie spełnia żadnej funkcji użytkowej ze względu na trwający remont generalny.

Historia

Pierwsza wzmianka źródłowa dotycząca omawianego obiektu pojawiła się w 1526 roku. Wówczas właścicielem domu był Stanisław Mężyk. Jednakże dzięki pochodzącemu z 1547 roku dokumentowi poznajemy postać Jana Mężyka, pierwszego rozpoznawalnego w źródłach właściciela. W 1532 roku, po śmierci Stanisława, murowany dom odziedziczyli jego spadkobiercy: wdowa oraz brat, Melchior. Podzieloną między dwie rodziny kamienicę scalił w 1573 roku w swoim ręku skoligacony z rodziną Mężyków Jakub Żendzian. Przeprowadzona w 1579 roku wizja wykazuje zniszczenia części murów kamienicy, co może oznaczać, że w roku wielkiego pożaru miasta najprawdopodobniej została poważnie uszkodzona. Jakub Żendzian dorobił się z czasem zaszczytu piastowania urzędu lubelskiego rajcy, co pomogło mu znacznie powiększyć majątek. Po jego śmierci w 1606 roku nieruchomość została podzielona pomiędzy potomków. Kamienicę zwaną od pierwszych właścicieli „Mężykowską” odziedziczyły wnuki Jakuba: Jadwiga oraz Jakub Żendzianowie. W 1624 roku, po osiągnięciu przez Jakuba pełnoletności, kamienica została podzielona pomiędzy niego a małoletniego Jerzego Lemkę, syna Jadwigi oraz Jerzego Lemki seniora. Wkrótce jednak Jakub postanowił wybrać życie zakonne i sprzedał swoją część spadku rodzinie Lemków, dzięki czemu złączyli oni w swoich rękach całą kamienicę. W posiadaniu Jerzego Lemki młodszego, dra medycyny, rajcy lubelskiego, kamienica pozostawała do roku 1665. Wówczas spadkobiercy Jerzego odsprzedali ją kupcowi Jakubowi Szerejowiczowi oraz jego żonie, Zofii, którzy zaledwie miesiąc później odsprzedali ją małżeństwu Dobrogoszczów. Na drodze sprzedaży kamienica kilkakrotnie zmieniła właścicieli. Najdłużej znajdowała się w posiadaniu rodziny Konstantynowiczów oraz Studnickich. W 1691 roku na mocy decyzji ks. Jerzego Czartoryskiego część własności przeszła w posiadanie Szymona Gordzickiego oraz Franciszka Małujewicza, podskarbiego korczyńskiego, który w kilkanaście lat później odsprzedał swoją część Marcinowi Trębińskiemu, podczaszemu trembowleńskiemu. Rodzina Trębińskich na dłuższy czas zapisała się w historii kamienicy, posiadając ją praktycznie do ostatnich lat XVIII wieku, jednak za czasów ich posiadania budynek znacznie podupadł, a także przeszedł na własność rządu. Znajdującą się w ruinie kamienicę w roku 1807 nabył Ignacy Morawicki. Po śmierci jego żony, Elżbiety, w 1824 roku ruiny ponownie zostały wystawione na sprzedaż. Wówczas kupił je Józef Janczewski, piastujący funkcję burmistrza miasta Wieniawy. Kamienica dwukrotnie zmieniała swoich właścicieli nim dostała się w posiadanie Jana Szuranowskiego, który podjął szeroko zakrojone prace remontowe. Po jego śmierci spadkobiercy z rodziny Szuranowskich posiadali ją do 1925 roku, kiedy to odziedziczyło ją skoligacone z właścicielami rodzeństwo Romańskich oraz ich potomkowie, m.in. Apolonia Kozaczewska, córka Stanisława Romanowskiego. W czasie II wojny światowej kamienica uległa zniszczeniu. Prace mające na celu odbudowę zostały podjęte dopiero w 1948 roku. Zasadniczo bryła budynku nawiązuje do wcześniejszych założeń architektonicznych, lecz zmiany są znaczne, wprowadzone w celu przystosowania budynku do współczesnych wymagań mieszkaniowych. W roku 1954 miał miejsce remont, który, podobnie jak przy większości budynków Starego Miasta, objął konserwację elewacji frontowej. Wówczas lico zostało przyozdobione dekoracją sgraffitową autorstwa S. Szczepańskiego.

 

Kalendarium

1526 – właścicielem obiektu jest Stanisław Mężyk;
1532 – po śmierci Stanisława kamienicę dziedziczą jego potomkowie;
1573 – nowym właścicielem całej nieruchomości zostaje Jakub Żendzian;
1575pożar Lublina powoduje uszkodzenia budynku;
1579 – przeprowadzona wizja wykazuje zniszczenia części murów;
1606 – po śmierci Jakuba kamienicę dziedziczą jego wnuki: Jadwiga i Jakub;
1624 – Jakub Żendzian po osiągnięciu pełnoletności wstępuje do zakonu franciszkanów;
1668 – od spadkobierców Lemków kamienicę nabywa Jakub Szerejowicz, następnie odprzedaje ją Dobrogoszczom;
1691 – na mocy decyzji Jerzego Czartoryskiego budynek przechodzi w posiadanie Szymona Gordzickiego oraz Franciszka Małujewicza;
1713 – Franciszek Małujewicz sprzedaje swoją część Marcinowi Trębińskiemu;
1807 – kamienicę nabywa Ignacy Morawicki;
1824 – po śmierci Morawickich nieruchomość kupuje Józef Janczewski;
1830 – nowym właścicielem zostaje Jan Szuranowski;
1925 – budynek przechodzi na własność rodziny Romańskich;
1939 – zniszczenie kamienicy podczas bombardowania;
1948 – odbudowa kamienicy.

Architekt

Nieznany

Styl

Kamienica renesansowa odbudowana po II wojnie światowej.

Opis budynku

Kamienica jest budynkiem dwupiętrowym, przykrytym dachem dwuspadowym, kalenicowym. Posiada trzy kondygnacje piwnic.
Elewacja frontowa jest trójkondygnacyjna, trójosiowa. Otwory okienne wszystkich kondygnacji są prostokątne, otoczone opaską, rozmieszczone symetrycznie. Portal wejściowy w osi środkowej części przyziemnej, zamknięty łukiem odcinkowym, dostępny jest po dwustopniowych schodach. Poszczególne piętra, z których ostatnie jest najniższe, zostały podzielone gzymsami. Kondygnacje pierwsza i druga posiadają oskarpowanie, zwieńczone mocno profilowanym gzymsem kordonowym, przykrytym dachówką. W roku 1954 lico kamienicy zostało przyozdobione sgraffitem autorstwa S. Szczepańskiego. Na parterze znajduje się portret Henryka Wieniawskiego. Wyższe kondygnacje przyozdobione są ornamentem geometrycznym oraz dekoracją o tematyce muzycznej. Ponadto na pierwszym piętrze znajduje się portret Jana z Lublina, renesansowego muzyka. Całość elewacji zdobi pokaźnych rozmiarów gzyms wieńczący.
Elewacja tylna jest trójosiowa, trójkondygnacyjna, pozbawiona dekoracji. Jedynym zdobieniem jest skromny gzyms wieńczący. Otwory okienne prostokątne, niezdobione. Okna osi środkowej zostały zamurowane. Zejście do piwnic znajduje się w niewielkiej przybudówce zlokalizowanej w zachodniej części elewacji.

 

Kamienica Rynek 16Kamienica Rynek 16 - dodatkowe informacje techniczne

Kamienica Rynek 16Kamienica Rynek 16 - wzmianki o nieruchomości

 

Wnętrze

Układ wnętrza dwudzielny, dwutraktowy z szeroką sienią przelotową. Część mieszkalną parteru stanowią dwa pomieszczenia zlokalizowane po wschodniej stronie sieni. Pomieszczenie mniejsze zostało podzielone nowymi ściankami działowymi na część kuchenną i sanitariaty. Pomieszczenia pierwszego piętra powtarzają układ parteru, z niewielką zmianą polegającą na zagospodarowaniu przestrzeni ponad sienią. Analogiczny układ panuje na piętrze drugim. Strych jest jednoprzestrzenny dostępny z podestu klatki schodowej.
 
 

 

Opracowała Anna Malik
 Redakcja: Monika Śliwińska

Piwnice

Kamienica posiada trzy kondygnacje piwnic.

 

Piwnice I kondygnacji występują pod całością budynku i są dostępne poprzez wejście z zewnątrz, z osobnej dobudówki przy elewacji podwórzowej. Piwnice obecnie są trzyczęściowe. Część południowo-zachodnia, dostępna wejściem w dobudówce, ma nieregularny układ. Połączona jest wąskim przejściem z prostokątną, sklepioną kolebką, piwnicą zachodnią, znajdującą się pod traktem frontowym. Pod przednią częścią sieni usytuowana jest prostokątna piwnica wschodnia, dostępna z pomieszczenia południowo-zachodniego, z którego prowadzi również wejście do II kondygnacji piwnic.

 

II kondygnację tworzy jedna piwnica, odpowiadająca pomieszczeniu piwnicy wschodniej I kondygnacji. W jej przedłużeniu znajdują się schody wiodące do III kondygnacji piwnic, którą tworzy pomieszczenie o kształcie wydłużonego prostokąta, ulokowane poza obrębem murów kamienicy – skośnie, w kierunku Trybunału. W ścianie zachodniej tego pomieszczenia znajduje się  przejście do piwnicy kamienicy Rynek 17. Obecnie piwnice II i III kondygnacji nie są użytkowane.

 

Trybunalska 8

Kamienica podpiwniczona jest jedną piwnicą założoną na całej szerokości frontowej części budynku. Pomieszczenie przesklepiono kolebkowo i podzielono ceglanymi ściankami na trzy części. Od strony północnej wyodrębniono korytarzyk umożliwiający dostęp do poszczególnych części piwnicy. Do piwnicy prowadzi wąska szyja będąca pozostałością po nieco szerszym pomieszczeniu przemurowanym po II wojnie.

 

 

,,Pierwsza Czesc

Izba Gospodarska z Alkierzem okna wrynek dwie

Sklep srzedni drzwi u schodu piwnicznego okno na podwórze w kamienice zkratą y okiennicami y drzwiami zelaznemi

Sklepik tylny okienko na ulice Jesuiczką, drzwi zelazne złe

Piwnica wrynek drzwi od wrot kamienicznych

Izdebki dwie na trzecim pietrze na poboczney isbie okna dwie na tył wpodworze

Komora zoknami trzema bez połapu nad tymi Izdebkami woknach drzewiane kraty okna na podworze

Izdebka na tyle drzwi podle transitu okna wulice Jesuiczką

Komorka drzewiana tamthe przeciw Izdebce drugiey wedla tey Izdebki

Piwnica pod przednią Sienią gdzie krata drzewiana chodzenie do niey zsieni y przes piwnice wielką zwtorey czesci

Piwnica tylna chodzenie do niey z ulice Jesuiczkiey

Loch u schodu piwnicznego zktorego moze sobie schod uczynic do piwnice swey iesli chce

Mieiscze u Wrot dla kusnierza wrynek od Pana Kokota

Ta czesc piwnice dla deputata ma dawac iedne

Jerzy Lemka iako Ociec syna swego tę czesc zostałą odebrałem.

 

Druga Czesc

Sklep przedni, drzwi dwoie zelazne y wrynek y sien

Piwnic pod tym sklepem drzwi wrynek od kamienice Niemskiego rzeconey

Izba poboczna na dole zgankiem przeciw Gospodarskiey izbie okna dwoie na podworze z okienicami zelaznymi

Iza na przodku na trzecim pietrze nad gospodarską izbą okna dwie wrynek

Dwie komorze murowane społapem nad tąsz izbą okna dwie w rynek w których wpuł drzewiane wpuł sklane okna

Sklep pod gankiem drzwi y odrzwie drzewiane okno na podwórze

Izdebka na tyle podle Pana Kokota Okna dwie na Jesuicką ulice

Ziemianka głeboka, z piwnicą wielką pod sklepem szrzednym iednak wolne chodzenie przesz nie do piwnice tey pod sienią gdzie krata drzewiana miasto drzwi iest, ktora piwnica z kratą nalezy czesci pierwszey

Ego Jacobus Zendzian elegi hanc sortem

Kuchnie spolne tak przednia iako y tylna

Transyty spolne, przestrzegac obie stronie maią aby smieciami niezasypywano bo do wody iest dobrany

Widoki, schody y wchodzenia spolne y zatyłek.

Soszy Widerkaffy y podatki spolnie płacone maią bydz

Synk spolny, Rynny, dachy spolnie oprawiac obie stronie maią Ochedostwo wszelakie spolne ma bydz zachowane y Chedozenie Kamienice tak przy gosciu iako y besz goscia.

Deputatowi ktore daie sie mieskanie te obie stronie pusczac maią. Pierwsza czesc dwie izbie na gorze y piwnice, wtora czesc Izbe wielką y dwie komorze a iesliby ktorey stronie odcieyo wieczey tedy druga powinna nagradzac" [1].

 

 

„Kontrakt zastawny części kamienicy zw. Żendzianowska

(...) i jako to Izbę przednią okna w Rynek, z Alkierzem, Kuchnią, Sienią, Izbę drugą naprzeciwko niej także y z Alkierzem drewnianym, piwnicę na wino z Ulice na przedzie, także piwniczkę drugą którą JMPan Bielski Sędzia Grodzki Lubelskie trzymał, tudzież górą nad temiż Izbami w tym zamknięciu ze wszystkiemi tej Części przynależytościami, jako to oknami, piecami, stołami, ławami, szafkami et id genus wszelakiemi przyległościami podług spisanego Inwentarza (...)” [2].

Materiały ikonograficzne

 

Fotografie przedwojenne

Kamienica Rynek 16 po odnowieniu, 1938-39, źródło pochodzenia: Archiwum WUOZ w Lublinie

Rynek 16, kamienica trzecia od prawej, kamienice przed odnowieniem, 1938-39, źródło pochodzenia: Archiwum WUOZ w Lublinie

 

Fotografie z okresu PRL-u

Sgraffito kamienicy Rynek 16 w Lublinie, autor: Edward Hartwig, 1954, zbiory Ewy Hartwig - Fijałkowskiej

 

Szkice, rysunki, grafika

Rynek 16, autor: Czesław Doria-Dernałowicz, 1936 r., własność rodziny, w depozycie Biblioteki Głównej Politechniki Lubelskiej

Rynek 16, autor: Czesław Doria-Dernałowicz, 1936 r., własność rodziny, w depozycie Biblioteki Głównej Politechniki Lubelskiej

 

Przypisy

[1] ,,Dział wieczny Kamienice Niebosczyka Pana Jakuba Zendziana Raice Lubelskiego...", WAPL, Akta m. Lublina 1465-1810, sygn.164, s. 167 v - 168 v., 2.IX.1624 r.

 

[2] Kontrakt zastawny części kamienicy zw. Żendzianowska, WAPL, Akta m. Lublina 1465-1810, sygn. 44, s. 559-562, 16.VIII.1687 r.

 

 

Literatura

Karta ewidencyjna zabytków, mps archiwum WUOZ w Lublinie, sygn. 311.

Kamienice Rynek 16 i Trybunalska 8 w Lublinie, Dokumentacja naukowo – historyczna opracowana na zlecenie Miejskiego Zarządu Budynków Mieszkalnych w Lublinie, opracowanie: Ewa Szczech, fotografie Alicja Krzak, Lublin 1976, syg. 724db.

Teodorowicz-Czerepińska J., Dekoracja fasad kamienic staromiejskich z 1954 r. Rozpoznanie historyczne i wnioski konserwatorskie na zlecenie Lubelskiej Fundacji Ochrony Zabytków, mps archiwum WUOZ w Lublinie, sygn. 1220, Lublin 1991.

Zdjęcia

Inne materiały

Słowa kluczowe