Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Rynek 13 w Lublinie

W 1519 roku kamienica Rynek 13 była własnością Feliksa i Stefana Cudynów. Jeszcze w tym samym roku nowym właścicielem budynku został Jan z Osmolic.

 

Spis treści

[RozwińZwiń]

Lokalizacja

Kamienica Rynek 13 znajduje się na wschodniej pierzei Rynku Starego Miasta w Lublinie w sąsiedztwie kamienicy Rynek 12.
 
 
Dawny numer policyjny: brak
Numer hipoteczny: 623
Numer przed 1939: Rynek 13
Numer po 1944: Rynek 13
Numer obecny: Rynek 13
 
Kamienica Rynek 13Kamienica Rynek 13 na mapie Lublina z 1928 roku
Kamienica Rynek 13Kamienica Rynek 13 na panoramie Lublina z lat 30-tych XX wieku
 

Funkcje

Obecnie [2012 – red.] w kamienicy mieści się siedziba lubelskiego oddziału Związku Młodocianych Więźniów Politycznych lat 1944–1958 „Jaworzniacy”, zarządu lubelskiego Związku Więźniów Politycznych Okresu Komunistycznego 1939–1989, a także Zarządu Okręgu Lubelskiego Związku Harcerstwa Rzeczypospolitej.

Historia

Po raz pierwszy w źródłach kamienica pojawiła się w 1519 roku i wówczas jej właścicielami byli Feliks i Stefan Cudyn, którzy w tym samym roku odsprzedali murowany dom swojemu wierzycielowi, szlachcicowi Janowi z Osmolic. Spadkobiercą Jana w 1533 roku został jego syn Stanisław. Od roku 1545 współwłaścicielem kamienicy był jego brat, Jan Osmolski, piastujący funkcję plebana. Już wkrótce ilość właścicieli powiększyła się ponieważ Jan sprzedał część swojej własności rajcy lubelskiemu Maciejowi Kasprowiczowi. Po śmierci Macieja jego część majątku otrzymał Stanisław Kasprowicz. W 1584 roku kamienicę nabył Stanisław Jodłowski, który kilkanaście lat później odsprzedał całość Annie i Janowi Lemkom. Aż do roku 1638 kamienica pozostawała w rękach Jana Lemki dra medycyny, następnie zaś jego syna, Wawrzyńca, również lekarza. We wspomnianym roku kamienica została podzielona na kilka części pomiędzy dzieci Wawrzyńca Lemki. Rozdrobnienie majątku i częste zmiany właścicieli skomplikowały obraz własnościowy obiektu. Budynek należał między innymi do rodziny Kieremowiczów, Dyringów, Szarwayów, Gołyńskich i innych. Kamienica wielokrotnie zmieniała również swoją nazwę zwyczajową. Niegdyś nazywana Kasprowiczowską, Lemczyńską, od nazwisk nowych właścicieli przybrała przydomek Szarwejowskiej, następnie zaś Gołyńskiej. Dopiero w połowie XVIII wieku w wyniku starań aptekarza Marcina Gołyńskiego kamienica powoli zaczęła się scalać w ręku jednego właściciela. Rozdrobnienie własności niosło za sobą pogarszanie się ogólnego stanu budynku. Wizja przeprowadzona w 1751 roku wykazała znaczne zniszczenia tylnej części kamienicy. Budynkowi groziło całkowite zawalenie. Doraźne remonty zdołały na pewien czas zatrzymać proces niszczenia. W 1766 roku właścicielem kamienicy został Jan Józef Witanowski, który w 1774 roku zapisał część obiektu księdzu Florianowi Janowskiemu. W 1777 roku po śmierci księdza Janowskiego kamienicę odkupił od jego rodziny, jak również od spadkobierców Józefa Witanowskiego, Michał Sztok. Stan budynku znów się pogorszył. Do tego stopnia, że nowy właściciel został zmuszony do rozebrania znacznej jego części. Do 1816 roku własność należała do rodziny Sztoków. Wówczas od Anny Sztok, córki Michała, kupił ją Michał Dudziński. Aż do wybuchu II wojny światowej kamienica przechodziła z rąk do rąk. Znajdowała się między innymi w posiadaniu Jankowskich, Broniewskich, Michałowskich, Ignacego Zubrzyckiego, Karola Hinicza, małżeństwa Tymińskich. Przed wojną Jan Kazimierz Frejgiel sprzedał część budynku Wacławowi Labbe. Wówczas znowu doszło do poważnego rozdrobnienia własności. Przed samą II wojną światową należała ona między innymi do Kazimierza Frejgiela, Roberta i Janiny Krępiec, Wacława Labbe, Władysława (Romana ?) Koniewicza (Koncewicza ?), a także Teofila Switacza. Kamienica, znacznie uszkodzona w czasie działań wojennych, pozostawała w ruinie aż do roku 1954, kiedy to przystąpiono do jej odbudowy. Wkrótce jednak doszło do poważnej awarii wodociągów i budynek znów uległ dewastacji. Kolejne remonty poprawiły stan budynku. 

 

Kalendarium

1519 – właścicielami kamienicy są Feliks i Stefan Cudyn, którzy sprzedają dom Janowi z Osmolic;
1533 – po Janie dziedziczy jego syn Stanisław;
1545 – współwłaścicielem zostaje jego brat Jan Osmolski;
1584 – kamienicę kupuje Stanisław Jodłowski;
1598 – Stanisław sprzedaje nieruchomość Annie i Janowi Lemkom;
1638 – budynek zostaje podzielony pomiędzy spadkobierców rodziny Lemków;
1751 – przeprowadzona wizja wykazuje fatalny stan obiektu;
1766 – nowym właścicielem zostaje Jan Józef Witanowski;
1774 – Józef Witanowski zapisuje część kamienicy księdzu Florianowi Jankowskiemu;
1777 – kamienicę nabywa Michał Sztok;
1816 – Anna Sztok sprzedaje budynek Michałowi Dudzińskiemu;
1939 – w czasie bombardowania miasta kamienica zostaje zrujnowana;
1954 – odbudowa obiektu.

Architekt

Nieznany

Styl

Kamienica renesansowa o zatartych cechach stylistycznych.

Opis

Kamienica Rynek 13 jest budynkiem trzypiętrowym, posiadającym przynajmniej dwie kondygnacje piwnic, przykrytym dachem dwuspadowym, kalenicowym.
Elewacja frontowa jest czterokondygnacyjna, na parterze czteroosiowa, na dwóch wyższych piętrach pięcioosiowa, na najwyższym siedmioosiowa. Najniższa kondygnacja jest wyraźnie wysunięta w stosunku do całości elewacji, zwieńczona gzymsem przykrytym dachówką. Otwory okienne na parterze rozmieszczone są niesymetrycznie. W dwu skrajnych osiach południowych są one prostokątne, zwieńczone łukiem odcinkowym, ozdobione opaską. Okno skrajnej osi północnej jest prostokątne, pozbawione dekoracji. Portal wejściowy zakończony łukowo, dostępny po czterostopniowych schodach. Otwory okienne pierwszego i drugiego piętra są prostokątne ozdobione jedynie opaską. W polach międzyokiennych środkowej części elewacji znajduje się dekoracja sgraffitowa przedstawiająca sceny rodzajowe. Najwyższe piętro oddziela mocno profilowany gzyms przykryty dachówką. Okna są prostokątne, znacznie mniejsze w stosunku do niższych kondygnacji, rozmieszczone symetrycznie. Całość wieńczy skromnie profilowany gzyms koronujący.
Elewacja tylna jest czterokondygnacyjna, pięcioosiowa. Dwie najniższe kondygnacje podzielone są gzymsem kordonowym. Całość wieńczy analogiczny do elewacji frontowej gzyms koronujący. Otwory okienne są prostokątne w kształcie, pozbawione dekoracji.

 

Kamienica Rynek 13Kamienica Rynek 13 - dodatkowe informacje techniczne

Kamienice Rynek 13Kamienice Rynek 13 - wzmianki o nieruchomości

 

Wnętrze

Na parterze panuje układ czterodzielny, trójtraktowy, z sienią przelotową. Wyższe kondygnacje posiadają układ czterodzielny, czterotraktowy. Strych dostępny ze schodów stanowi jedno pomieszczenie rozciągające się ponad całością kamienicy.

 

 
 
Opracowała Anna Malik 
Redakcja: Monika Śliwińska

Materiały ikonograficzne

 

Fotografie przedwojenne

Rynek Starego Miasta w Lublinie, na wprost w centrum kamienica Rynek 13, autor: Jan Bułhak, 1924 r., Archiwum Państwowej Służby Ochrony Zabytków

 

Fotografie z okresu PRL-u

Sgraffito kamienicy Rynek 13, autor: Edward Hartwig, około 1960 roku, zbiory Ewy Hartwig - Fijałkowskiej

 

Literatura

Paschke M., Kamienica Rynek 13. Dokumentacja naukowo-historyczna przygotowana na zlecenie Zarządu Rewaloryzacji Zabytkowego Zespołu Miasta Lublina, mps archiwum WUOZ w Lublinie, sygn. 1254, Lublin 198.