Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” w Lublinie jest samorządową instytucją kultury działającą na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” w Lublinie jest samorządową instytucją kultury działającą na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Relacje chrześcijańsko-żydowskie w XVIII wieku w Lublinie

XVIII wiek dla społeczności żydowskiej w Lublinie to trudny czas. Wojny, pożary epidemie zmniejszały potencjał i znaczenie miasta co pogłębiło ogólne zubożenie mieszkańców wszystkich wyznań. 

Napięcia społeczne w sferze religijnej i gospodarczej przełożyły się na konflikty gospodarcze i konkurencję między chrześcijanami a Żydami oraz na walkę o prawo mieszkania w centrum miasta. 

Relacje chrześcijańsko-żydowskie w XVIII wieku w Lublinie
Fragment dokumentu wydanego 3 czerwca 1760 roku przez Augusta III w sprawie prawa propinacji i handlu, Archiwum Państwowe w Lublinie, DmL, sygn. 197.

Spis treści

[RozwińZwiń]

Miasto  żydowskie w Lublinie na początku XVIII wiekuBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

W XVIII wieku Lublin administracyjnie był dzielony na miasto w obrębie XIV-wiecznych murów miejskich oraz przedmieścia. Poza miastem w spisach administracyjnych uwzględniano powstałe na gruntach lokacyjnych miasta jurydyki – duchowne i świeckie, które były wyłączone spod jurysdykcji magistratu lubelskiego1. Wokół zamku ukształtowała się starościńska jurydyka podzamecka, na terenie której powstało miasto żydowskie, z własnym kahalnym samorządem2

Lubelska społeczność żydowska widniała na żydowskich listach podatku pogłównego pod dwoma znaczeniami: jako Lublin – w rozumieniu „miasta w murach" oraz jako „synagoga lubelska" przez co można przypuszczać, że chodzi o jurydykę Podzamcze. Ich istnienie jako jednostek podatkowych potwierdzają spisy z lat 1723–1764 roku. W tym czasie były wymieniane również trzy podmiejskie skupiska żydowskie: Wieniawa, Kalinowszczyzna oraz Krakowskie Przedmieście3

Spis z 1765 roku wykazał w Lublinie wraz z Podzamczem 1383 Żydów. W 1778 roku ilość mieszkańców żydowskich wyniosła 790 osób4.

Relacje rodzinne i sąsiedzkie na ul. Żydowskiej z lat 1697-1733
Relacje rodzinne i sąsiedzkie na ul. Żydowskiej z lat 1697-1733 (Autor: Zimny, Piotr)

Struktura zawodowa społeczności żydowskiejBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

W lubelskich księgach grodzkich z lat 1697–1733 najczęściej wymieniane żydowskie zawody to: osoby pełniące funkcje religijne będące zarazem przedstawicielami gminy żydowskiej, arendarze, kupcy, urzędnicy, rzemieślnicy i osoby związane z medycyną5

Z  kolei w lubelskich rejestrach ekonomicznych żydowscy rzemieślnicy i drobni przedsiębiorcy wzmiankowani byli w 1716 roku6. Wśród wymienianych w rejestrze podatku pogłównego żydowskich profesji można odnaleźć: handel, szynkarstwo, sprzedaż gorzałki, piekarstwo, produkcja świec i mydła oraz krawiectwo7

Z protestacji miasta z 31 października 1738 roku dowiadujemy się czym w tym czasie zajmowali się Żydzi lubelscy. Według rajców Żydzi nadal pozostawali w Lublinie i uprawiali w nim handel towarem jedwabnym, płóciennym, tureckim, korzennym i innymi. Zajmowali się także wytwarzaniem trunków. Na przedmieściach z kolei mieli zajmować  kramnice i domy, otworzyli żydowskie szkoły w domach chrześcijańskich oraz odprawiali obrzędy w pobliżu kościołów8.

W spisie z 1764 roku wymieniono w Lublinie żydowskich krawców, czapników, szmuklerzy (handlarzy), pasamonika, złotników, rzeźnika, szklarza, grawera, tokarza, woskobojnika oraz rybaka. Na Słomianym Rynku zostały wymienione jeszcze takie profesje jak: piekarze, hafciarze, kotlarze, introligatorzy, bednarze oraz palacze w cegielni, a także oraz „kornika", który przygotowywał korę na potrzeby garbarni9

Spis z 1772 roku zawierał informację o 17 żydowskich rzemieślnikach i 15 o nieokreślonej profesji, którzy żyli na Krakowskim Przedmieściu10.

W spisie miejskim z 1786 roku wymieniona została większa liczba rzemieślników,  dodatkowo wymienionymi profesjami były: szklarstwo, blacharstwo, mosiężnictwo, kotlarze i introligatorzy11.

W spisie dóbr starostwa lubelskiego dokonanym na Podzamczu w tym samym roku zarejestrowano 187 właścicieli żydowskich oraz 30 katolickich12.

Kataklizmy i epidemieBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Tragicznym wydarzeniem w dziejach miejscowej społeczności żydowskiej były kataklizmy nawiedzające Lublin i jego przedmieścia. Pożary wybuchające w 1702 i 1710 roku zniszczyły znaczną część Krakowskiego Przedmieścia i Podzamcza, dzielnicy żydowskiej i miasta w murach.

Jednak jednym z największych z nich był pożar Lublina, który wybuchł 2 czerwca 1719 roku13. Wówczas uległa spaleniu część Podzamcza i część budynków w obrębie średniowiecznych murów miejskich oraz Krakowskiego Przedmieścia.

Przykładowe relacje rodzinne i sąsiedzkie na ul. Żydowskiej na podkładzie obrazu Pożar miasta Lublina z 1719 roku
Przykładowe relacje rodzinne i sąsiedzkie na ul. Żydowskiej na podkładzie obrazu Pożar miasta Lublina z 1719 roku (Autor: Zimny, Piotr)

Lublin i jego okolice w pierwszych dekadach XVIII wieku nie były też wolne od epidemii. Pomory miały miejsce w latach 1708–1712 i 1719–1720 oraz 1770–177114.

Przemieszczanie się Żydów w obręb miastaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Wojny przetaczające się przez Polskę od połowy XVII wieku spowodowały fatalną sytuację finansową mieszkańców Lublina oraz uniemożliwiały szybką odbudowę zniszczonych posesji. W gruzach znajdował się zamek oraz wiele budynków publicznych i prywatnych w obrębie XIV-wiecznych murów miejskich a także na przedmieściach. Dodatkowe spustoszenia były wynikiem kolejnych pożarów miasta w latach 1702, 1710 i 171915.

Relacje rodzinne i sąsiedzkie na Podzamczu w latach 1697-1733
Relacje rodzinne i sąsiedzkie na Podzamczu w latach 1697-1733 (Autor: Zimny, Piotr)

W wyniku zniszczeń budynków Żydzi osiedlali się w różnych miejscach miasta, z reguły położonych bliżej centrum Lublina wyznaczonego w obrębie XIV-wiecznych murów miejskich oraz odbudowującego się Krakowskiego Przedmieścia. Częstą praktyką była również dzierżawa Żydom przez magnatów pałaców i dworów16. Żydzi mieszkali często w samym mieście, prowadząc działalność gospodarczą mimo protestów części mieszczaństwa chrześcijańskiego17.

Zapewne pokłosiem pożarów i epidemii było przeprowadzenie się Żydów do ocalałych budynków w mieście.

Konkurencja gospodarczaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Konflikty między społecznością chrześcijańską i żydowską na tle konkurencji gospodarczej miały miejsce zarówno w centrum Lublina, jak i na obszarze jurydyki Podzamcze.

Z reskryptu króla Augusta II do burmistrza i urzędników magistratu lubelskiego z 30 stycznia 1703 roku dowiadujemy się, że Żydzi wynajmowali pomieszczenia w kamienicach i domach przy rynku i ulicach w mieście, prowadząc sklepy zarówno na parterze i na piętrach budynków. Dokument dotyczył respektowania zakazu wynajmowania Żydom przez chrześcijańskie mieszczaństwo lokali na działalność gospodarczą i handel, co miało uchronić przed wzrostem konkurencji względem chrześcijańskich rzemieślników i kupców. Król nakazywał ponadto, by Żydzi prowadzili swoją działalność gospodarczą poza „miastem murowanym”, wskazując jako miejsce ich działań ulicę Żydowską oraz miejsca wyznaczone wcześniejszą „ustawą”18.

Natomiast w 1709 roku zakończył się proces przed sądem grodzkim między byłym wójtem Podzamcza – Michałem Brzezińskim, reprezentującym chrześcijańskich mieszkańców społeczności tej jurydyki a czterema Żydami, którzy zajmowali się tam wytwarzaniem trunków. Wyrokiem sądu Żydzi mieli wpłacić karę pieniężną na rzecz chrześcijan19.

Istniały również relacje finansowe między chrześcijańskimi zakonami a gminą żydowską. Śladem takich powiązań jest relacja woźnego z 25 maja 1715 roku w sprawie pozwu przeora lubelskiego konwentu karmelitów, na którego przelał swoje wierzytelności starosta lubelski Józef Mikołaj Moszyński. U niego zadłużyła się żydowska gmina na ponad 6 tysięcy ówczesnych złotych polskich. Ponieważ społeczność żydowska nie była w stanie spłacić długu, dokonano prawnego wprowadzenia karmelitów do szkoły żydowskiej (bóżnicy), „leżącej na przedmieściu Podzamcze, naprzeciwko Bramy Grodzkiej”20.

Król August II 26 listopada 1720 roku nadał dekret nadworny, w którym wprowadził nakaz opuszczenia wszystkich wydzierżawionych od chrześcijan domów, kamienic i sklepów. Chrześcijanie z kolei mieli pod karą pieniężną wstrzymać się od wynajmowania budynków Żydom i od współpracy z nimi. Dokument zawierał również zapis, na mocy którego dawał chrześcijanom możliwość zerwania przez nich umów z Żydami, jeśli poczuli się oszukani. Z tekstu dekretu wiadomo, że w „dawnych latach” istniała umowa między gminą żydowską a magistratem miasta Lublina, na podstawie której Żydzi mogli handlować trunkami w mieście w zamian za opłatę. Przyczyną wydania dokumentu miało być przede wszystkim nie uiszczanie wspomnianej opłaty i brak zapłaty czynszów od dzierżawionych budynków oraz wzrost konkurencji w handlu spowodowanej osiedleniem się Żydów w mieście21.

Nakłady na wojskoBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Podczas działań wojennych zdarzało się, że Żydzi razem z chrześcijanami ponosili obowiązek pokrywania kosztów utrzymania i wyposażenia wojska. Taka sytuacja miała miejsce podczas Konfederacji Tarnogrodzkiej w marcu 1716 roku, gdy Józef Branicki, marszałek wojsk skonfederowanych, wydał rotmistrzowi wojsk Wielkiego Księstwa Litewskiego Popowskiemu asygnację na pozyskanie od mieszkańców Lublina oraz Żydów z przedmieść łączną kwotę 1000 ówczesnych złotych polskich22.

Lublin w 1716 roku na mapie C. d'Örkena
Lublin w 1716 roku na mapie C. d'Örkena

Dekret o podobnym charakterze został wydany przez Augusta III Sasa. Władca ten, 28 lipca 1735 roku, zobowiązał Żydów handlujących w Lublinie do ponoszenia ciężarów podatków i współfinansowania oddziałów wojskowych23.

Praktyka wynajmu pomieszczeń ŻydomBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Na stopień skomplikowania relacji chrześcijańsko-żydowskich wskazuje treść uniwersału wydanego 2 maja 1737 roku przez króla Augusta III, z którego można dowiedzieć się, że ksiądz Ludwik Burnet, kantor kolegiaty lubelskiej, prepozyt szpitala św. Ducha, wynajmował Żydom lokale w domach należących do tegoż szpitala. Klerycy kościoła kolegialnego św. Michała Archanioła udostępniali Żydom pomieszczenia Żydów w swoim domu oraz na terenie podległego folwarku.

Dominikanie lubelscy wynajmowali Żydom jedną z kamienic przy ul. Dominikańskiej, zaś Trynitarze lubelscy, wynajmowali Żydom swój browar i łaźnię. Pijarzy udostępniali Żydom kamienicę położoną naprzeciwko kościoła św. Ducha. Bernardynki udostępniły im zakonne karczmy i domy.

W uniwersale zostali także wymienieni przedstawiciele rodów magnackich – Potockich, Sanguszków, Czartoryskich, Lubomirskich, Lanckorońskich, Koźmianów oraz wiele innych dygnitarzy i obywatele miasta Lublina, którzy wynajmowali mieszkania Żydom w swoich pałacach, dworach, kamienicach i domach lub dzierżawili im browary i karczmy z prawem propinacji trunków, wykładaniem różnych towarów i sprzedażą wołowiny, gorzałki, chleba, masła, sera, siana, owsa.

Ograniczenia osadnicze i gospodarczeBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Od początku rządów króla Augusta III Sasa pojawiały się akty prawne ograniczające możliwości gospodarcze i osadnicze Żydów w Lublinie.

Dekret z 1736 roku i początkowe potwierdzenie przywilejówBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

9 czerwca 1736 roku król wydał dekret zobowiązujący wszystkich obywateli miasta do wypowiedzenia wynajmu mieszkań Żydom do dnia 29 września. Było to potwierdzenie orzeczeń miasta i sądu asesorskiego w tej sprawie24.

Dokument prawdopodobnie spowodował kontakt ze strony społeczności żydowskiej z królem w celu ochrony własnych interesów, gdyż niedługo później, 12 lipca 1736 roku, August III powtórzył i potwierdził przywileje nadane synagodze lubelskiej przez jego poprzedników, poczynając od Zygmunta Augusta oraz starostów lubelskich. Król potwierdził również dekrety komisarskie (1679, 19 III, w Grodnie i 1696, 22 II, w Warszawie) dotyczące wolności handlu zarówno w Lublinie, jak i na przedmieściach oraz użytkowalności żydowskich łaźni, studni, placów, gruntów i budynków.

Król August III Sas, wobec skarg na ludzi różnych stanów posiadających do­my na przedmieściach, trudniących się tam handlem i rzeźnictwem ze szkodą dla Żydów, pozwolił tymże rekwirować ich towary i wyroby mięsne oraz karać grzywna­mi25.

Sąd komisarski 1737 rokuBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Król August III Sas wezwał wymienione w uniwersale instytucje i osoby na dzień 21 maja 1737 roku na sąd komisarski w Lublinie, ustanowiony na mocy dekretu sądu asesorskiego z dnia 9 czerwca 1736 roku. Zalecał usunięcie Żydów jeszcze przed tym terminem, bez względu na zawarte z nimi kontrakty, które wspomnianym dekretem zostały skasowane, a wszystko to pod groźbą użycia siły wojskowej i pod karą 1000 grzywien. Kara pieniężna miała zostać przeznaczona na renowację miasta, oczyszczenie dróg miejskich oraz na wynagrodzenie szkód spowodowanych przez tolerowanie Żydów w mieście, które zostały obliczone na około 100000 złotych polskich26.

Dekret komisarski sprawił, że z miasta wyrugowano kupców i przedsiębiorców żydowskich. Podstawą rumacji (wyrugowania) były wspomniane zarzuty prowadzenia działalności gospodarczej i produkcyjnej w kamienicach, dworach i budynkach położonych w obrębie miasta ze względu na konkurencję dla kręgów kupieckich i rzemieślniczych części chrześcijańskiego mieszczaństwa.

Wyrugowanie nie dało planowanego przez króla rezultatu i w 1742 roku potwierdzona została w źródłach historycznych ponowna działalność Żydów w Lublinie27.

Dekret z 1744 rokuBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Kolejna próba ograniczenia działalności społeczności żydowskiej miała miejsce w 1744 roku, kiedy komisarze królewscy wydali dekret, by Żydzi zamieszkujący w mieście i na Przedmieściu Krakowskim w ciągu tygodnia opuścili wraz z towarami zajmowane dwory, domy i kramy. Mieli też zakaz handlu oraz propinacji piwa i wina w mieście. Właściciele domów, którzy trzymali u siebie Żydów mieli otrzymywać kary pieniężne28.

Dekret z 1759 rokuBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

24 marca 1759 rada miejska podjęła kolejną próbę rugowania Żydów z miasta w murach i okolic. Uchwała przedstawiała dynamiczny obraz sytuacji. Poza dotychczasowymi zarzutami utrudniania handlu katolikom i gęstego zaludniania centrum miasta, a także odprawianie niedaleko kościołów religijnych obrzędów żydowskich podkreślono w niej, że duża liczba Żydów przybywa do Lublina z okolicznych wsi i miasteczek. Podkreślano, że trzymane przez wyznawców religii mojżeszowej siano na Korcach może spowodować zagrożenie pożarowe.

Żydów obarczono odpowiedzialnością za upadek takich cechów jak: złotniczego, cyrulicznego, krawieckiego, kuśnierskiego, piwowarskiego, piekarskiego, kotlarskiego, szafianiczego. Szczególnie wskazywano na ilość krawców – ponad 90 osób. Wspomniane cechy mogą wskazywać na główne gałęzie zainteresowań gospodarczych Żydów w tym czasie.

W dokumencie wymieniono miasta, które również walczyły o wyrugowanie społeczności żydowskiej: Lwów, Kamieniec i Warszawa. Rada miejska zwróciła się w dokumencie do starosty lubelskiego Jana Jakuba Zamoyskiego o pomoc w egzekwowaniu prawa29. O tym, że starosta podjął wyzwanie można dowiedzieć się między innymi z zakazu królewskiego wobec propinacji i handlu alkoholem przez Żydów z 1760 roku, gdzie wspominany jest spór Żydów z Zamojskim30.

W 1770 roku Żydów uzgodnili z radą miasta, że za opłatę 38 złotych miesięcznie mają prawo do handlu na obszarze Lublina31.

Dokument z 1774 rokuBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

29 marca 1774 roku król Stanisław August wydał zakaz korzystania z przywilejów mieszczan przez Żydów. W tym dokumencie władca zakazał działań, które pojawiały się we wcześniejszych zarzutach wobec społeczności żydowskiej. Nowością było oskarżenie o wykorzystywanie przywilejów miejskich do własnej działalności gospodarczej32.

Konflikt chrześcijan i Żydów musiał narastać, gdyż kilka miesięcy później, 17 sierpnia 1774 roku ksiądz biskup poznański Jędrzej Młodziejowski, kanclerz wielki koronny, zalecił Antoniemu Borawskiemu, łowczemu urzędowskiemu i podstarościemu grodzkiemu lubelskiemu, aby:

zagasił w kupcach lubelskich rozrzarzoną zawziętość przeciwko żydom; [kupcy] żydów po przedmieściach i na Podwalu zdawiendawna mieszkających i na zawołanie różnych panów gościnną do miasta przyjeżdżających, towary do nich niosących, biją, kaleczą i też towary zabierają i konfiskują33.

Biskup broniąc Żydów tak przedstawił łańcuch powiązań:

żydzi ci mają znaczne wyderkaffy duchowne na kahale swoim i partykularni każdy prawie z nich jest dłużny to szlachcie, to innym różnej kondycji osobom; gdy tak dłużej od kupców przeszladowani będą i na majątkach pokrzywdzani, najwięcej na tym kredytorom szkodować przyjdzie34.

Napisał przy tym bardzo znamienne słowa:

wie dobrze – pisał kanclerz Młodziejowski – kompania kupiecka lubelska, że ja żydom nie sprzyjam i nie dopuszczę, żeby się w mieście gnieździli, ale przeszladować ich bezprawnie nie mogę35.

Uchwała z 1780Bezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

12 października 1780 roku rada miejska w Lublinie ponowiła próbę rumacji Żydów z miasta. W dokumencie wskazano na umowy gospodarcze, które zawierano między miastem a wyznawcami judaizmu w latach 1777 i 1780, a które traciły ważność. Wskazywano także miejsca przesiedleń: „żydowskie murowane miasto” – Podzamcze, Słomiany Rynek, Kalinowszczyzna, Wieniawa i Piaski36.

Lata 1780–1790Bezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Kolejne dziesięć lat kontaktów chrześcijańsko-żydowskich upłynęło na bataliach sądowych przed sądem asesorskim o możliwość zamieszkania i prowadzenia działalności gospodarczej w mieście37.

Działania na rzecz Żydów lubelskichBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Na tle wspomnianych działań wyróżnia się pozwolenie rady miejskiej na arendę przez Żydów czterech sklepów w nowo odrestaurowanej Bramie Grodzkiej w 1785 roku i kontynuowane w 1789 roku38.

Drugim interesującym aktem ze wspomnianego czasu było objęcie przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego swoją protekcją, specjalnym listem – przywilejem, rabina ziemskiego lubelskiego Herszka Szewlowicza vel Szawelowicza. Otrzymał on tytuły: serwitora królewskiego (mieszczanina podlegającego bezpośrednio władzy królewskiej), drukarza i bibliopoli miasta Lublina. Król zezwolił Herszkowi na założenie w Lublinie żydowskiej drukarni, gdzie mógł drukować

w języku hebrajskim pisma, księgi świeckie i duchowne, do religii i obrządków żydowskich ściągające się, własnym swoim kosztem, które wychodzące z pod prasy drukarskiej księgi i pisma wolno będzie temuż starozakonnemu Herszkowi Szawlowiczowi… bez żadnej od nikogo przeszkody sprawiedliwą ceną sprzedawać39.

Najem pracowników chrześcijańskichBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Aby dopełnić skomplikowania stosunków chrześcijańsko-żydowskich warto dodać kwestię utrzymywania przez Żydów sług chrześcijańskich. Praktyka ta miała powodować różnego rodzaju spory, szczególnie w kontekście konkurencji gospodarczej, gdy żydowscy rzemieślnicy podnajmowali zubożałych rzemieślników chrześcijańskich, zwiększając swoją przewagę gospodarczą. W 1791 roku, podczas toczącego się na tym tle sporu między kotlarzami chrześcijańskimi i żydowskimi, magistrat lubelski pozyskał rezolucję policji, która głosiła, że

najmowanie się na dzienną robotę chrześcijan dla żydów jest częstokroć szczególnym dla ubogich ludzi do życia sposobem i bez pokrzywdzenia religii panującej praktykowanym bydź może.

Ostatecznie kotlarz żydowski mógł zatrzymać rzemieślnika chrześcijańskiego, ale był związany do uiszczania wszystkich podatków i opłat cechowych związanych z wykonywanym zawodem40.

Oskarżenia o czaryBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

W XVIII-wiecznym Lublinie odbywały się procesy sądowe o czary, Wytaczane były zarówno przeciwko wyznawcom chrześcijaństwa jak i judaizmu. W przypadku Żydów przyjęły formę oskarżeń o mordy rytualne, czyli miały charakter postępowania sądowego opartego na fałszywym przekonaniu, zgodnie z którym wyznawcy judaizmu potrzebują krwi chrześcijan do celów kultowych.

Procesy o mord rytualny przeprowadzano w Lubinie już w wiekach XVI i XVII, zarzucając wyznawcom judaizmu pozyskiwanie krwi chrześcijańskiej41.

Również przełomie lat 30. i 40. XVIII w. w Lublinie procedowano sprawy przeciw Żydom. Oskarżenia dotyczyły kradzieży hostii i jej wykorzystania do czarów. Żydzi byli oskarżeni o kradzież hostii z kościoła w Karczmiskach w 1739 roku42, mieli także zlecić kradzież komunikantów z kościoła w Krępie koło Lubartowa w 1741 roku43.

W wyniku oskarżeń o mord rytualny zapadały wyroki śmierci, które często wykonywano z wyszukanym okrucieństwem, zazwyczaj w szabat i przed Wielką Synagogą.

Pobyt w Lublinie Jakuba FrankaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

W XVIII w. w Lublinie rozwijał się także ruch frankistowski. W październiku 1759 rok pojawił się w mieście Jakub Frank – przywódca odłamu judaizmu, obwołany przez niektórych swoich wyznawców Mesjaszem. Chęć podporządkowania swoich wyznawców kościołowi katolickiemu zapewniła Jakubowi Frankowi wsparcie miejskiej elity.

Mimo podejmowanych prób prawnego rugowania Żydów z obszaru centrum miasta, Frank mieszkał pałacu magnackim. Wraz ze swymi wyznawcami poruszał się bez ograniczeń po mieście „w murach” i przedmieściach. Gdy 18 października zmarł w Lublinie jeden z frankistów urządzono mu pogrzeb w kościele farnym przy asyście cechów z chorągwiami i lubelskiego pospólstwa, a mowę nad jego trumną wygłosił sam ksiądz kanonik Brzeski44.

Pobyt Franka wskazał na zależności w kontaktach chrześcijańsko-żydowskich, ale również był wyzwaniem dla ówczesnego przewodniczącego gminy żydowskiej i przewodniczącego Sejmu Czterech Ziem – Abrahama Heilperna. Ilustracją napięć z gminą żydowską może być wydarzenie z przybycia Franka do Lublina, gdy jego kareta z asystą konnej straży, przejeżdżając przez Kalinowszczyznę, została obrzucona kamieniami i błotem. Wynikiem śledztwa i orzeczeniem Trybunału Koronnego z dnia 6 października winni zostali skazani na dwa tygodnie aresztu, a gmina żydowska na zapłacenie Frankowi kwoty 2000 grzywien45.

Koniec Sejmu Czterech ZiemBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Jednym z przejawów upadku świetności życia Żydów w Lublinie była decyzja o rozwiązaniu obradującego w mieście od lat sejmu żydowskiego.

W 1764 roku Sejm Konwokacyjny, który zebrał się w celu elekcji Stanisława Augusta Poniatowskiego na króla rozwiązał działający od 1580 roku Sejm Czterech Ziem.

Głównym powodem tej decyzji był brak skuteczności ściągania podatków od Żydów przez tę instytucję. Na tym samym sejmie wprowadzono również zmiany w systemie podatkowym, dotyczącego Żydów46, których celem było skuteczne egzekwowanie podatków.

Akta Sejmu Czterech Ziem
Akta Sejmu Czterech Ziem, źródło: Wikipedia

Włączenie Podzamcza do miastaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Kres funkcjonowania Podzamcza jako niezależnej od miasta jednostki samorządowej związany był z postulatem podniesionym na Sejmie Wielkim dotyczącym zniesienia funkcjonowania wszystkich jurydyk.

W 1791 roku wyrokiem sądu asesorskiego z 1 października Podzamcze zostało przyłączone do Lublina, wchodząc w skład cyrkułu II czyli obszaru miejskiego posiadającego własne organy samorządowe, podporządkowane władzom ogólnomiejskim. Zaskarżenia tej decyzji przez wójta jurydyki spowodowały, że ostatecznie stało się ono częścią Lublina w 1794 roku47. Cyrkuł ten zwano “żydowskim”. Włączenie Podzamcza w obręb granic miasta nie wpłynęło na sytuację mieszkających tam Żydów.

Żydzi na Przedmieściu Piaski – Nowy KazimierzBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Żydzi osiedlali się nie tylko na terenach królewskich ale również na terenach prywatnych. Tak też się działo na obszarach sąsiadujących z ówczesnym Lublinem.

Około 1750 roku nastąpiła dość ciekawa sytuacja terytorialna. Miasto Lublin sprzedało Antoniemu Ludwikowi z Bończy Bonieckiemu, podsędkowi ziemi chełmskiej wsi miejskiej Bronowice wraz z gruntem Piaski, nazwanych Nowym Kazimierzem48. W ten sposób Piaski stały się własnością prywatną i miejscem zorganizowanego osadnictwa. W 1759 roku w celu wspierania osadnictwa żydowskiego. Na prośbę Jana Jakuba Zamoyskiego, starosty lubelskiego zakładającego nowy ośrodek miejski pod Lublinem tj. Nowy Kazimierz [Przedmieście Piaski], Karol Odrowąż Sedlnicki podskarbi wielki koronny zwolnił tamtejszych Żydów na okres trzech lat od uiszczania pogłównego żydowskiego i zabronił kahałowi lubelskiemu nakładania w tym czasie nowych podatków49. Spis z 1765 roku wykazał na Piaskach 104 Żydów, a w 1778 roku było ich 4250.

Najstarsze oznaczenie symboliczne Piask na panoramie Lublina z 1774 roku

Najstarsze oznaczenie symboliczne Piask na panoramie Lublina z 1774 roku, źródło: Wikipedia

Żydzi w jurydyce Słomiany RynekBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Słomiany Rynek, zwany w dokumentach z XVIII wieku jurydyką Firlejowszczyzna, był terenem, na którym rozwijała się społeczność żydowska. W 1741 roku mieszkało tam 24 żydowskich gospodarzy. Zmorą Żydów tej jurydyki było notoryczne zawyżanie zbieranego od nich podatku pogłównego przez żydowską gminę lubelską. Społeczność ta podjęła próbę usamodzielnienia się od kahału lubelskiego a jako ich obrońcy występowali chrześcijańscy administratorzy i zarządcy jurydyki51.

Podkreśleniem odrębności od gminy lubelskiej miał być nowy cmentarz założony w bliżej nieokreślonym dziś miejscu na terenie jurydyki Słomiany Rynek. Jednak próby jego udostępnienia dla celów grzebalnych spotkały się z ostrą reakcją starszych lubelskiej gminy żydowskiej, którzy dopuścili się nawet ekshumacji zmarłego po to, by nie zezwolić na chowanie zmarłych w innym miejscu niż kirkut lubelski. Ilustracją powyższych wypadków jest dokument protestacji, która odbyła się w 1741 roku, gdy żydowscy starsi z nowoutworzonej gminy Firlejowszczyzny, wsparci przez wójta tej jurydyki oraz przez ławników i miejscowego dziedzica, skarżyli się starszym gminy lubelskiej z powodu:

złamania prawa koronnego, zlekceważenia jurysdykcji dziedzica oraz doznanych licznych krzywd i ogłaszanych przeciw nim klątw. W szczególności jednak (...) z powodu wykopania ciała zmarłego Beniamina, spoczywającego na nowo utworzonym cmentarzu żydowskim na Słomianym Rynku, a następnie pochowania [go] na kirkucie lubelskim oraz w sprawie wprowadzenia zakazu handlu z nimi dla Żydów z okolic Lublina, zabronienia rzeźnikom ze Słomianego Rynku sprzedaży mięsa w Lublinie, a także podniesienia znacząco wymiaru podatku pogłównego żydowskiego52.

Wspomniane wydarzenia nie zmieniły pierwotnego stanu rzeczy, o czym świadczy dokument z 1755, w którym podnoszone są tematy zależności od gminy lubelskiej, ograniczenia konkurencji rzeźników żydowskich ze Słomianego Rynku i nakładania zbyt wysokich kwot na podatek53.

Spis z 1765 roku wykazał w jurydyce Słomiany Rynek 325 Żydów, w 1778 roku ilość żydowskich mieszkańców zmniejszyła się do 7054.

Żydzi w jurydyce Wieniawa i wsiach Czechów, Czechówka Dolna i GórnaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Wieniawa wraz ze wsiami Czechówka Dolna i Górna stanowiła kolejne miejsce osadnictwa Żydów w najbliższej okolicy Lublina. Wieniawa była szlacheckim miastem na prawach jurydyki, w którym co najmniej od XVIII wieku funkcjonowała odrębna gmina żydowska, która posiadała własny cmentarz, łaźnię i synagogę55.

Żydowscy mieszkańcy Wieniawy i Czechówki, podobnie jak w innych okolicach Lublina, mieli problemy z gminą lubelską, polegające na zawyżaniu wysokości pogłównego, co powodowało zwiększanie obciążeń związanych z utrzymaniem wojska. W pozwie z 1736 roku Żydów reprezentowali Karol Tarło – starosta stężycki; dziedzic dóbr Wieniawa i Czechówka oraz ich administrator Jan Wołczyński56. W pozwie z 1740 roku dotyczącym obciążania Żydów wieniawskich zbyt wysokim pogłównym została zawarta informacja, że tamtejszych wyznawców judaizmu w liczbie 8 gospodarzy obarczono podatkiem wynoszącym 600 złotych zaś gminę lubelską liczącą około 6000 ludzi podatkiem w wysokości 700 złotych57.

W spisie z 1775 roku występuje 121 właścicieli na Wieniawie, z których około połowę stanowili Żydzi58.

Odrys jurydyki Wieniawy z Czechówką Górną i Dolną z 1789 roku („Mapa generalna całego miasta JKM-ci Lublina...”)
Wieniawa na mapie S.J.N. Łęckiego, 1789 rok

W dokumentach z początku XVIII wieku zawarte są informacje o arendowaniu karczem przez Żydów zarówno na Czechowie, jak i na Czechówce. W październiku 1731 roku wzmiankowano w księgach grodzkich lubelskich o świeżo erygowanej na terenie Czechówki synagodze. Częste są również wzmianki o Żydach z Czechowa i Czechówki, którzy brali udział lubelskich jarmarkach59.

Opisane dynamiczne i wieloaspektowe wydarzenia, które dotyczyły lubelskiej gminy żydowskiej nie pozwalają na jednoznaczną ocenę jakim był XVIII wiek dla lubelskich wyznawców judaizmu. Z pewnością porównując z XVI i XVII wiekiem sytuacja lubelskiej społeczności żydowskiej pogorszyła się, ograniczono możliwości rozwoju gospodarczego, rozwiązano Sejm Czterech Ziem. Niemniej, wydarzenia zaistniałe w wieku XVIII miały duże znaczenie w okresie późniejszym i legły u podstaw charakteru osadnictwa i gospodarki tej społeczności w XIX wieku w Lublinie i na terenach przyległych.

LiteraturaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Bałaban M., Żydowskie miasto w Lublinie, Lublin 2012.

Ćwik W., Ludność żydowska w miastach królewskich Lubelszczyzny w drugiej połowie XVIII w., „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego", lipiec–wrzesień 1966, nr 59, s. 29–62.

Gmiterek H. [oprac.], Materiały źródłowe do dziejów Żydów w księgach grodzkich lubelskich z doby panowania Augusta II Sasa 1697–1733, Lublin 2001.

Gmiterek H., Lublin w stuleciach XVII i XVIII, [w:] R. Szczygieł , H. Gmiterek , P. Dymmel [red.], Lublin Dzieje miasta, t. 1, Od VI do końca XVIII wieku, Lublin 2008,  s. 91–163.

Jakimowicz K., Czechów, Czechówka oraz Wieniawa w XVII–XVIII w., [w:] J. Chachaj, H. Mącik, D. Szulc [red.], Czechów i Wieniawa. Lublin. Historia Dzielnic w 700. rocznicę lokacji miasta, Lublin 2017, s. 22–25.

Kalik J., Scepter of Judah: The Jewish Autonomy in the Eighteenth–Century Crown Poland, Leiden – Boston 2009.

Karpiński A., W walce z niewidzialnym wrogiem. Epidemie chorób zakaźnych w Rzeczpospolitej w XVI–XVIII wieku i ich następstwa demograficzne, społeczno-ekonomiczne i polityczne, Warszawa 2000.

Kowalska-Cichy M., Magia i procesy o czary w staropolskim Lublinie, Lublin, 2019.

Kuwałek R., Społeczność żydowska na Wieniawie w XIX i XX wieku, [w:] T. Radzik [red.], Żydzi w Lublinie. Materiały do dziejów społeczności żydowskiej Lublina, t. 2, Lublin 1988, s. 174–204.

Mazurkiewicz J., Jurydyki lubelskie, Wrocław 1956.

Mazurkiewicz J., Lublin w okresie reform (1764 – 1795), [w:] J. Mazurkiewicz [red.], Z. J. Hirsz [oprac.], Dzieje Lublina. Próba syntezy, Tom 1, Lublin 1965, s. 170–184.

Riabinin J. [oprac.], Z dziejów Żydów lubelskich, Lublin 1936.

Riabinin J. [oprac.], Materiały do historii miasta Lublina 1317–1792, Lublin 1938.

Rzeczkowska E., Czechów w XX wieku, [w:] J. Chachaj, H. Mącik, D. Szulc [red.], Czechów i Wieniawa. Lublin. Historia Dzielnic w 700. rocznicę lokacji miasta, Lublin 2017, s. 26–31.

Szuchta R., 1000 lat historii Żydów polskich, Warszawa 2015.

Trzciński A., Świadkiem jest ta stela. Stary cmentarz żydowski w Lublinie, Lublin 2017.

Wójciuk M. T., Specyfikacja kamienic i moderacje pogłównego Lublina z 1738 r., [w:] „Rocznik Lubelskiego Towarzystwa Genealogicznego", t. VI, 2014 (2015), s. 170–278.

Ziółek E. M., W okresie rozbiorów i zaboru austriackiego, [w:] G. Figiel, R. Szczygieł, W. Śladkowski [red.], Lublin. 700 lat dziejów miasta, Lublin 2017, s. 101–118. 

PrzypisyBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

  1. Wróć do odniesienia M.T. Wójciuk, Specyfikacja kamienic i moderacje pogłównego Lublina z 1738 r., [w:] "Rocznik Lubelskiego Towarzystwa Genealogicznego", t. VI, 2014 (2015), s. 174.
  2. Wróć do odniesienia Tamże.
  3. Wróć do odniesienia J. Kalik, Scepter of Judah: The Jewish Autonomy in the Eighteenth-Century Crown Poland, Leiden – Boston 2009, s. 52–55.
  4. Wróć do odniesienia W. Ćwik, Ludność żydowska w miastach królewskich Lubelszczyzny w drugiej połowie XVIII w., „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego" (dalej: BŻIH), lipiec – wrzesień 1966, nr 59, s. 40.
  5. Wróć do odniesienia J. Jeremicz, P. Zimny, Zawody wymieniane w księgach grodzkich w latach 1633–1733, http://teatrnn.pl/leksykon/artykuly/zawody-wymieniane-w-ksiegach-grodzkich-w-latach-1633-1733/.
  6. Wróć do odniesienia M.T. Wójciuk, Specyfikacja kamienic..., s. 185–186.
  7. Wróć do odniesienia Tamże, s. 261–266.
  8. Wróć do odniesienia J. Riabinin [oprac.], Materiały do historii miasta Lublina 1317–1792, Lublin 1938, s. 144–146.
  9. Wróć do odniesienia W. Ćwik, Ludność żydowska w miastach królewskich Lubelszczyzny..., s. 54.
  10. Wróć do odniesienia Tamże, s. 34.
  11. Wróć do odniesienia Tamże, s. 54.
  12. Wróć do odniesienia Inwentarz dóbr starostwa lubelskiego, Archiwum Państwowe w Lublinie (dalej: APL), Akta miasta Lublina, Lustracje Miasta Lublina i Województwa Lubelskiego, sygn. 318.
  13. Wróć do odniesienia H. Gmiterek [oprac.], Materiały źródłowe do dziejów Żydów w księgach grodzkich lubelskich z doby panowania Augusta II Sasa 1697–1733, Lublin 2001, s. 256, nr 1365.
  14. Wróć do odniesienia A. Karpiński, W walce z niewidzialnym wrogiem. Epidemie chorób zakaźnych w Rzeczpospolitej w XVI–XVIII wieku i ich następstwa demograficzne, społeczno-ekonomiczne i polityczne, Warszawa 2000, s. 316.
  15. Wróć do odniesienia M. Ziółek, W okresie rozbiorów i zaboru austriackiego, [w:] G. Figiel, R. Szczygieł, W. Śladkowski [red.], Lublin. 700 lat dziejów miasta, Lublin 2017, s. 103–104.
  16. Wróć do odniesienia M.T. Wójciuk, Specyfikacja kamienic..., s. 182.
  17. Wróć do odniesienia Tamże, s. 185.
  18. Wróć do odniesienia J. Riabinin [oprac.], Materiały do historii miasta..., s. 139.
  19. Wróć do odniesienia H. Gmiterek [oprac.], Materiały źródłowe do dziejów Żydów w księgach grodzkich..., s. 169.
  20. Wróć do odniesienia Tamże, s. 215.
  21. Wróć do odniesienia J. Riabinin [oprac.], Materiały do historii miasta..., s. 141–142.
  22. Wróć do odniesienia Tamże, s. 140.
  23. Wróć do odniesienia Tamże, s. 143.
  24. Wróć do odniesienia Tamże.
  25. Wróć do odniesienia J. Riabinin [oprac.], Materiały do historii miasta..., s. 143–144.
  26. Wróć do odniesienia Tamże, s. 144–145.
  27. Wróć do odniesienia M.T. Wójciuk, Specyfikacja kamienic..., s. 186.
  28. Wróć do odniesienia Dekret komisarzy królewskich ustanowionych do egzekucji dekretu z 17 grudnia 1743 r., APL, Dokumenty miasta Lublina, sygn. 192.
  29. Wróć do odniesienia J. Riabinin [oprac.], Materiały do historii miasta..., s. 148–151.
  30. Wróć do odniesienia Dokument z 3 czerwca 1760 roku, APL, Księgi miasta Lublina, sygn. 241, k. 17-18 i sygn. 248, s. 63.
  31. Wróć do odniesienia M. Bałaban, Żydowskie miasto w Lublinie, Lublin 2012, s. 59.
  32. Wróć do odniesienia J. Riabinin [oprac.], Materiały do historii miasta..., s. 157.
  33. Wróć do odniesienia Tamże, s. 158.
  34. Wróć do odniesienia Tamże.
  35. Wróć do odniesienia Tamże.
  36. Wróć do odniesienia Tamże, s. 159–161.
  37. Wróć do odniesienia Tamże, s. 162; J. Riabinin [oprac.], Z dziejów Żydów..., s. 15.
  38. Wróć do odniesienia J. Riabinin [oprac.], Z dziejów Żydów..., s. 15.
  39. Wróć do odniesienia J. Riabinin [oprac.], Materiały do historii miasta..., s. 164.
  40. Wróć do odniesienia Tamże.
  41. Wróć do odniesienia M. Kowalska-Cichy, Magia i procesy o czary w staropolskim Lublinie, Lublin, 2019, s. 34, 35, 52–54.
  42. Wróć do odniesienia M. Kowalska-Cichy, Magia..., s. 141–142.
  43. Wróć do odniesienia Tamże, s. 143–144.
  44. Wróć do odniesienia M. Bałaban, Żydowskie miasto..., s. 75.
  45. Wróć do odniesienia Tamże, s. 74–75.
  46. Wróć do odniesienia R. Szuchta, 1000 lat historii Żydów polskich, Warszawa 2015, s. 85.
  47. Wróć do odniesienia J. Mazurkiewicz, Jurydyki lubelskie, Wrocław 1956, s. 114–115; J. Mazurkiewicz, Lublin w okresie reform (1764–1795), [w:] J. Mazurkiewicz [red.], Z. J. Hirsz [oprac.], Dzieje Lublina. Próba syntezy, t. 1, Lublin 1965, s. 182; H. Gmiterek, Lublin w stuleciach XVII i XVIII, [w:] R. Szczygieł , H. Gmiterek, P. Dymmel [red.], Lublin Dzieje miasta, t. 1, Od VI do końca XVIII wieku, Lublin 2008, s. 158.
  48. Wróć do odniesienia J. Riabinin [oprac.], Materiały do historii miasta..., s. 147.
  49. Wróć do odniesienia Libertacja podskarbińska dla Żydów z Nowego Kazimierza pod Lublinem z 5 września 1759 roku, APL, Księgi grodzkie lubelskie, sygn. 351, s. 759v-760v i sygn. 353, s. 468rv.
  50. Wróć do odniesienia W. Ćwik, Ludność żydowska w miastach królewskich Lubelszczyzny..., s. 40.
  51. Wróć do odniesienia Pismo podskarbiego koronnego do starszych województwa lubelskiego w sprawie zawyżenia pogłównego Żydom z Firlejowszczyzny, APL, Księgi grodzkie lubelskie, sygn. 280, s. 178v-179v, sygn. 281, s. 1281, 1282.
  52. Wróć do odniesienia Protestacja samorządu jurydyki Firlejowszczyzna oraz miejscowych Żydów przeciwko kahałowi lubelskiemu względem doznanych krzywd, APL, Księgi grodzkie lubelskie, sygn. 283, s. 1238–1240; Manifestacja administratora Firlejowszczyzny przeciw gminie lubelskiej, APL, Księgi grodzkie lubelskie, sygn. 322, s. 668v-669v.
  53. Wróć do odniesienia Manifestacja w imieniu dziedziczki Firlejowszczyzny przeciwko starszym lubelskim, APL, Księgi grodzkie lubelskie, sygn. 332, s. 553r-553v, sygn. 334, s. 464r-464v.
  54. Wróć do odniesienia W. Ćwik, Ludność żydowska w miastach królewskich Lubelszczyzny..., s. 40.
  55. Wróć do odniesienia R. Kuwałek, Społeczność żydowska na Wieniawie w XIX i XX wieku, [w:] T. Radzik [red.], Żydzi w Lublinie. Materiały do dziejów społeczności żydowskiej Lublina, t. 2, Lublin 1988, s. 174–175; A. Trzciński, Świadkiem jest ta stella. Stary cmentarz żydowski w Lublinie, Lublin 2017, s. 49.
  56. Wróć do odniesienia Pozew dla starszych lubelskich do urzędu grodzkiego lubelskiego względem zawyżenia pogłównego Żydom z Wieniawy, APL, Księgi grodzkie lubelskie, sygn. 260, s. 271.
  57. Wróć do odniesienia Pozew dla starszych lubelskich do trybunału skarbowego względem rażącego zawyżenia pogłównego Żydom z Wieniawy, APL, Księgi grodzkie lubelskie sygn. 275, s. 310v-312r; sygn. 277, s. 461rv.
  58. Wróć do odniesienia Akta dotyczące Wieniawy i Czechówki Dolnej, APL, Akta miasta Lublina, sygn. 482; Akta dotyczące Wieniawy i Czechówki Dolnej, protokół odbiorczy, APL, Akta miasta Lublina, sygn. 483.
  59. Wróć do odniesienia K. Jakimowicz, Czechów, Czechówka oraz Wieniawa w XVII–XVIII w., [w:] J. Chachaj, H. Mącik, D. Szulc [red.], Czechów i Wieniawa. Lublin. Historia Dzielnic w 700. rocznicę lokacji miasta, Lublin 2017, s. 24.

Powiązane artykuły

Zdjęcia

Inne materiały