Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Przywilej lokacyjny Lublina z 1317 roku

Nadany przez Władysława Łokietka dokument lokacyjny z 15 sierpnia 1317 roku wiele zmieniał w życiu grodu nad Bystrzycą. Ten obszerny przywilej handlowy i samorządowy Lublin otrzymał obok Radziejowa, Nakła, Lipnicy Murowanej, Rymarzewa i Tarnowa. Odtąd Lublin stał się ośrodkiem funkcjonującym według nowej formy ustrojowej, podobnym pod tym względem do Poznania, Krakowa czy Sandomierza – lokowanych na prawie magdeburskim w poprzednim stuleciu. Lokacja była więc ważnym etapem na drodze do ukształtowania się Lublina w sprawny, znaczący i nowoczesny organizm miejski.

Spis treści

[RozwińZwiń]

GenezaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Wrogość elit społecznych, przeważnie niemieckich, w głównych miastach małopolskich wobec poczynań księcia Władysława Łokietka, który zmierzał do zjednoczenia ziem polskich, a nawet bunt pod wodzą wójta Alberta, podniesiony przeciw niemu w Krakowie, zdecydowały, iż Łokietek zaczął popierać miasta małe i średnie, odbierając przywileje największym. Umacniał w ten sposób grupy rodzimego, polskiego mieszczaństwa, żywotnie zainteresowane rozwojem handlu i rzemiosła oraz pragnące własnego państwa z ojczystym językiem, kulturą i obyczajem. Lublin – w przeciwieństwie do wielu innych miast małopolskich – był przez cały czas wierny Łokietkowi, a jego mieszkańcy z nadzieją i aprobatą patrzyli na książęce poczynania.

 

Przywilej lokacyjnyBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

1317 r., 15 sierpnia, pod Krakowem
in Assumptione b. virg. Marie, aput Cracowiam

Władysław [Łokietek] książę krakowski i sandomierski poleca Maciejowi, wójtowi z Opatowca lokację miasta Lublina na prawie magdeburskim. Nadaje mieszczanom 100 łanów ziemi miary magdeburskiej. Wyłącza mieszczan spod wszelkiej innej jurysdykcji poza miejską, pozostawiając im prawo apelacji do króla; wieczyście zwalnia ich od ceł w posiadłości królewskich, a na 20 lat od wszelkich opłat i ciężarów.

[Oryg., perg.: 45 x 29,5 i 34 cm, dolny brzeg nierówny, fragment oderwany wraz z pieczęcią, w trzech miejscach zniszczony, j. łac. Po liście świadków „Datum per manus magistra Francisco can (Cezarii) Cracoviensis”]
Archiwum Państwowe w Lublinie, Dokumenty miasta Lublina, sygn. 1

Akt ten oznaczał nadanie Lublinowi praw miejskich oraz organizacji samorządowej według prawa niemieckiego, zwanego także magdeburskim (od nazwy jednego z miast w Niemczech wschodnich – Magdeburga). Ukształtowało się ono we Włoszech i Francji w XII wieku, następnie przeszło do Niemiec, a stąd już bezpośrednio do Polski.

Zobacz>>> najważniejsze dokumenty z historii Lublina

 

Nowa władza miejskaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Jak i w innych miastach lokowanych na prawie niemieckim, tak i w Lublinie najważniejszą sprawą przy nadaniu praw miejskich było utworzenie wójtostwa i określenie kompetencji wójta dziedzicznego, któremu od tej pory miała podlegać ludność Lublina i jego przedmieść. Dokument ten przede wszystkim wyłączał Lublin spod władzy dotychczasowych urzędników książęcych – kasztelana lubelskiego i wojewody sandomierskiego. Wójt stawał się obok starosty pierwszą osobą w mieście, był bogato wyposażony, obdarzony szerokimi uprawnieniami i podległy bezpośrednio królowi. Pierwszym wójtem lubelskim został blisko związany z dworem Władysława Łokietka Maciej z Opatowca.

Zobacz>>> wirtualną makietę 3D Lublina w XIV wieku

 

Przywileje handloweBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Władysław Łokietek zwolnił mieszkańców Lublina na 20 lat od czynszów i wszelkich innych opłat. Duże znaczenie miało też uwolnienie mieszczan lubelskich z opłat celnych nakładanych na przewożone na terenie państwa towary (zarówno wiezione na sprzedaż, jak i kupione). Przyznał im ponadto 100 łanów ziemi uprawnej i nieuprawnej oraz wygon dla bydła (około 2400 ha położonych na zachód i północny wschód od Starego Miasta i Czwartku, tj. w rejonie obecnych dzielnic Śródmieście i Kalinowszczyzna). Wszystko to miało stanowić rolnicze zaplecze mieszczańskich rodzin i stymulować rozwój miasta. W świetle dokumentu lokacyjnego podstawowe urządzenia miejskie Lublina, służące potrzebom handlu (kramy, stragany) oraz przedsiębiorstwa usługowe (młyny, łaźnie), miały być dopiero wybudowane i tworzyć szansę szybkiego rozwoju rzemiosła. Urządzenia miejskie miał finansować zasadźca, który jednocześnie obejmował intratne stanowisko wójta dziedzicznego.

 

LiteraturaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Cieślak F., Gawarecki H., Stankowa M. [red.], Lublin w dokumencie 1317–1967, wybór źródeł, Lublin 1976.
Gawarecki H., Gawdzik C., Lublin. Krajobraz i architektura, Warszawa 1964.
Kłoczowski J., Lublin po nadaniu prawa miejskiego, [w:] Mazurkiewicz J. [red.], Dzieje Lublina. Próba syntezy, t. 1, Lublin 1965.

Rozwałka A., Niedźwiadek R., Stasiak M., Lublin wczesnośredniowieczny. Studium rozwoju przestrzennego, Warszawa 2006.