Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” w Lublinie jest samorządową instytucją kultury działającą na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” w Lublinie jest samorządową instytucją kultury działającą na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Poalej Syjon Prawica - struktura i funkcjonowanie Żydowskiej Socjalistycznej Partii Robotniczej Robotnicy Syjonu – Poalej Syjon Prawica w dwudziestoleciu międzywojennym w Lublinie

Poalej Syjon-Prawica największe wpływy miała w środowiskach lewicowej żydowskiej inteligencji, jak również wśród części robotników, rzemieślników, krawców, handlarzy oraz drobnych sklepikarzy.

Spis treści

[RozwińZwiń]

Geneza Poalej Syjon-Prawica i podział partii ŻSPRRS w PolsceBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Protoplastką Żydowskiej Socjalistycznej Partii Robotniczej Robotnicy Syjonu (Jidisze Socjalistisze Arbeter Partaj Poalej Syjon), czyli Poalej Syjon-Prawica była utworzona w 1905 roku na terenie zaboru rosyjskiego Żydowska Socjalno-Demokratyczna Partia Robotnicza Robotnicy Syjonu (ŻSDPRRS). Początkowo nadrzędna dla partii była idea połączenia socjalizmu z syjonizmem, lecz w trakcie rewolucji bolszewickiej w Rosji ŻSDPRRS zaczęła komunizować, co doprowadziło do jej wewnętrznego rozłamu. W 1916 roku utworzono pierwsze struktury partii ŻSDPRRS na Lubelszczyźnie w powiecie węgrowskim. Na II zjeździe partii w 1907 roku w Krakowie został przyjęty program polityczny ŻSDPRRS, w którym zakładano:
 

  • walkę klasową;
  • uspołecznienie środków produkcji;
  • zastosowanie jako rozwiązania tymczasowego autonomii kulturalno-narodowej w państwach dotychczasowego zamieszkania;
  • utworzenie socjalistycznego państwa żydowskiego w Palestynie.


Ugrupowanie ŻSDPRRS było największą po Bundzie partią żydowską na lewej stronie sceny politycznej. Należało ono do Wszechświatowego Syjonistycznego Związku Robotniczego.

W latach 1920-1921 doszło do wewnętrznego konfliktu w kwestii interpretacji i akceptacji wydarzeń w Rosji w kontekście rewolucji bolszewickiej w 1917 roku. Na światowym zjeździe ŻSDPRRS w Wiedniu doszło do sporu, w wyniku którego większość delegatów z Polski poparła działania podejmowane przez bolszewików. Niemniej, część wyraziła sprzeciw radykalizacji poglądów, podejmując decyzje o wyjściu z dotychczasowej struktury ŻSDPRRS i tworząc w 1921 roku nową partię pod nazwą Żydowska Socjalistyczna Partia Robotnicza Robotnicy Syjonu, nazywaną popularnie Poalej Syjon-Prawica. Nowa partia kooperowała z ugrupowaniami zrzeszonymi w Międzynarodówce Socjalistycznej i partiami syjonistycznymi.

Największe wpływy Poalej Syjon-Prawica posiadała wśród inteligencji żydowskiej, podejmowała również współpracę z żydowskimi organizacjami socjalistycznymi zrzeszonymi w Lidze Pracującej Palestyny. Ponadto doszło do fuzji Poalej Syjon-Prawica z organizacjami Ceirej Syjon (Młodzi Syjoniści) oraz Dror (Wolność).

Struktura partii Poalej Syjon-Prawica w PolsceBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Struktura partii była hierarchiczna, na szczycie znajdował się Zjazd Partyjny, zwany również Konferencją Krajową, zwoływany raz w roku. Wyłaniał on Radę Partyjną, zaś ta powoływała Komitet Centralny, Komisję Rewizyjną oraz Sąd Partyjny. Komitet Centralny sprawował kontrolę nad strukturami okręgowymi, na które składały się grupy miejscowe (poniżej 50 członków) oraz organizacje miejscowe (powyżej 50 członków). Organem zwierzchnim w ramach organizacji miejskiej był Komitet Okręgowy, zaś grupy miejscowej Komitet Partyjny. Struktury lokalne składały się z Prezesa, Skarbnika, Sekretarza oraz członków.

Do czołowych działaczy w skali państwa można zaliczyć: Majera Pekera, Bereła Lokera, Izraela Maremińskiego-Kosowskiego oraz Joela Szwajgera.

Struktura partii Poalej Syjon-Prawica w LublinieBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Zachowana baza źródłowa nie pozwala całościowo opisać struktury okręgowej Poalej Syjon-Prawica w Lublinie na przestrzeni dwudziestolecia międzywojennego, niemniej umożliwia jej nakreślenie w pewnych okresach. W 1926 roku lubelska struktura partii liczyła 100 członków, a w skład Komitetu Okręgowego w Lublinie wchodzili Moszko Sztenblic, Tauba Liberman oraz Jankiel Brodt Muszkatblit. W 1932 roku we władzach lubelskich struktur znaleźli się Samuel Żytomirski (Prezes-nauczyciel), Majer Cukierman (Sekretarz-robotnik) oraz Mendel Menachem Orzeł (Skarbnik-buchalter), a lubelska struktura zmniejszyła się do zaledwie 32 członków.

Program Poalej Syjon-Prawicy był zbieżny z tym, ogłoszonym w 1907 roku, ale sygnowanym wówczas jeszcze przez ŻSDPRRS. Jedyną różnicą było negatywne podejście partii lubelskiej do rewolucji bolszewickiej w Rosji.

Środowiska wspierające i współpracujące z Poalej Syjon-PrawicaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Poalej Syjon-Prawica nie była partią silną i nie posiadała szerokiego zaplecza politycznego. Największe wpływy ugrupowanie miało w środowiskach lewicowej żydowskiej inteligencji, jak również wśród części robotników, rzemieślników, krawców, handlarzy oraz drobnych sklepikarzy.

Warto wyróżnić następujące organizacje związkowe, w których partia posiadała znaczące wpływy, i na których poparcie mogła liczyć: Związek Zawodowy Robotników Niefachowych, Związek Rzemieślników Żydowskich, Związek Zawodowy Pracowników Przemysłu Skórzanego oraz Związek Zawodowy Pracowników Przemysłu Odzieżowego.

Poalej Syjon-Prawica będąca ugrupowaniem usytuowanym po lewej stronie żydowskiej sceny politycznej musiała walczyć o elektorat z partiami o tej samej proweniencji ideowej jak Bund, Komunistyczna Partia Polski czy Poalej Syjon-Lewica.

Partia posiadała również pewne wpływy w organizacjach oświatowo-kulturalnych: Freichat, Biblioteka im. Pereca, Tarbut oraz klubie sportowym Kapoel (Robotnik). Zgodnie ze sprawozdaniem sporządzonym przez administrację państwową w dniu 5 stycznia 1933 roku w skład zarządu organizacji Freichat weszli: Zylberman Alter (krawiec), Kryształ Perec (drukarz), Piątkowski Icek (subiekt), Rajchensztejn Icek (drukarz) i Finkielsztejn Szymon (pracownik trykotarski).

Organizacje młodzieżowe przy Poalej Syjon-PrawicaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Największe wpływy Poalej Syjon-Prawica posiadała w organizacji młodzieżowej Hechaluc (Pionier). Utworzona ona została na początku lat 20., początkowo z siedzibą przy ulicy Zamojskiej 20, a od 1933 roku przy ulicy Grodzkiej 18. Na jej czele stał Lejba Szper. Do zadań organizacji należało:

 

  • kształtowanie postaw w duchu idei socjalistycznych;
  • przygotowywanie do pracy w Palestynie.


Od drugiej połowy lat 20. Poalej Syjon-Prawica zdobyła znaczne wpływy w organizacji Haszomer Hacair, będącej przybudówką Organizacji Ogólnych Syjonistów. Spowodowane było to załamywaniem się idei syjonizmu. Do podstawowych zadań Haszomer Hacair należało:
 

  • uzyskanie przez młodzież tężyzny fizycznej;
  • nauka języka hebrajskiego.

Aktywność partii Poalej Syjon-Prawica w LublinieBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Poalej Syjon-Prawica, będąc niewielką liczebnie partią, prowadziła w miarę ożywioną działalność agitacyjną, organizując spotkania, wiece, odczyty i akademie, na których postulowano następujące kwestie:
 

  • autonomię oświatowo-kulturową dla ludności żydowskiej;
  • rozbudzenie świadomości narodowej poprzez odczyty poświęcone pisarzom żydowskim;
  • potrzebę budowy siedziby narodowej w Palestynie, w której przewodnią ideą byłby socjalizm;
  • krytyka żydowskich organizacji lewicowych za niezrozumienie idei syjonizmu i jej negowanie.


Podczas jednej z akademii wykład wygłosił Samuel Żytomirski, który został odnotowany w sprawozdaniu utworzonym w dniu 5 stycznia 1933 roku przez administrację państwową: [...] ku czci Borochowa Bera, urządzona [akademia – J. Ch.] staraniem miejscowego Komitetu Stronnictwa, w której wzięło udział około 80 osób. [...] Poza charakterystyką dążeń i działalnością Borochowa, mówca poruszył sprawę bezrobocia, która powoduje nędzę wśród żydowskich mas pracujących. Wskazał, że Palestyna jest krajem, gdzie mógłby robotnik żydowski uzyskać pracę i zapewnić sobie byt materialny. Niestety emigracja do Palestyny została ograniczona przez Wielką Brytanię [...]1.

Ponadto, partia prowadziła zbiórki funduszy, które następnie miały być przeznaczone na propagowanie osadnictwa w Palestynie. Inną formą agitacji było kolportowanie ulotek. Warto wspomnieć, że Poalej Syjon-Prawica była jedną z najsłabiej działających partii politycznych wśród lubelskiej ludności żydowskiej.

Wybory do Rady Miasta w Lublinie w latach 1919-1939Bezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

W wyborach w 1919 roku, które odbyły się przed rozłamem wewnętrznym, partia startowała pod szyldem Żydowska Socjalno-Demokratyczna Partia Robotnicza Robotnicy Syjonu, uzyskując 2 mandaty. W kolejnych wyborach, które odbyły się w latach 1927, 1929, 1934 i 1939, partia przystępowała pod nazwą Poalej Syjon-Prawica, nie zdobywając żadnego mandatu radnego.

Wybory parlamentarne 1919-1938Bezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

1919 rok

W wyborach w 1919 roku, które odbyły się przed rozłamem wewnętrznym, partia startowała pod szyldem Żydowska Socjalno-Demokratyczna Partia Robotnicza Robotnicy Syjonu, uzyskując w Lublinie zaledwie 167 głosów, co nie przełożyło się na żaden mandat.

 

1922 rok

Kolejne wybory odbyły się w 1922 roku, w których mniejszości narodowe utworzyły wspólny Blok Mniejszości Narodowych, do którego jednak Poalej Syjon-Prawica nie przystąpiła, tworząc własną listę wyborczą. Wybory te okazały się katastrofą, gdyż Poalej Syjon-Prawica nie uzyskała ponownie żadnego mandatu, zaś Blok Mniejszości Narodowych wprowadził 2 posłów.

 

1928 rok

W wyborach w 1928 roku Bund wysunął koncepcję utworzenia wspólnego bloku żydowskich ugrupowań socjalistycznych, w którym miały znaleźć się Poalej Syjon-Prawica, Poalej Syjon-Lewica oraz Bund. Do utworzenia wspólnego frontu jednak nie doszło ze względu na konflikty pomiędzy poszczególnymi ugrupowaniami, wywołane obsadą wysokich miejsc na poszczególnych listach wyborczych przez kandydatów z poszczególnych partii. Spowodowało to odstąpienie od inicjatywy przez Poalej Syjon-Prawica.

Na początku lutego 1928 roku Poalej Syjon-Prawica zamierzała nawiązać współpracę w niektórych okręgach wyborczych z Poalej Syjon-Lewicą i Polską Partią Socjalistyczną, zaś w pozostałych wystartować samodzielnie. Niemniej, obawiając się kompromitacji, jaka miała miejsce w poprzednich wyborach, Poalej Syjon-Prawica wycofała się z wyborów, wystosowując jednocześnie odezwę do potencjalnych wyborców o oddanie swojego głosu na listę reprezentowaną przez ugrupowanie socjalistyczne, nie wskazując konkretnej partii.


1930 rok

W 1930 roku odbyły się przedterminowe wybory parlamentarne, w których Bund ponownie wysunął propozycję stworzenia wspólnego frontu ugrupowań socjalistycznych, do którego tym razem przystąpiła Poalej Syjon-Prawica wraz niewielką partią o nazwie Niezależna Socjalistyczna Partia Pracy. Dzięki tej inicjatywie powstał Blok Lewicy Socjalistycznej. Poalej Syjon-Prawica postawiła istotny warunek, w którym domagała się zaprzestania agitacji antysyjonistycznej przez Bund. Najsilniejszą partią w ramach bloku był Bund, co nie podobało się niektórym działaczom Poalej Syjon-Prawicy, którzy na znak protestu zdystansowali się od działalności partii macierzystej. Z ramienia Poalej Syjon-Prawicy kandydatem w wyborach był Majer Peker, któremu jednak nie udało się uzyskać mandatu.


lata 1935 i 1938

W 1935 roku została wprowadzona nowa ordynacja wyborcza, która dyskryminowała małe i słabe partie polityczne. Na znak protestu w 1935 i w 1938 roku Poalej Syjon-Prawica zbojkotowała wybory parlamentarne.

Opracował Jakub Chmielewski

PrzypisyBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

1 Archiwum Państwowe w Lublinie (APL), Urząd Wojewódzki Lubelski (UWL), Wydział Społeczno-Polityczny (WSP), sygn. 170, k. 332.
 

LiteraturaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Horoch E., Żydowska Socjalistyczna Partia Robotnicza Robotnicy Syjonu (Poalej Syjon Prawica) w Lublinie w latach II Rzeczypospolitej. Jidisze Socjalistisze Arbeter Partaj Poalej Syjon, [w:] Żydzi w Lublinie, red. T. Radzik, Lublin 1998, t. II.
Archiwum Państwowe w Lublinie (APL), Urząd Wojewódzki Lubelski (UWL), Wydział Społeczno-Polityczny (WSP), sygn. 164.
Archiwum Państwowe w Lublinie (APL), Urząd Wojewódzki Lubelski (UWL), Wydział Społeczno-Polityczny (WSP), sygn. 166.
Archiwum Państwowe w Lublinie (APL), Urząd Wojewódzki Lubelski (UWL), Wydział Społeczno-Polityczny (WSP), sygn. 167.
Archiwum Państwowe w Lublinie (APL), Urząd Wojewódzki Lubelski (UWL), Wydział Społeczno-Polityczny (WSP), sygn. 170.

Zdjęcia

Słowa kluczowe