Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” w Lublinie jest samorządową instytucją kultury działającą na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” w Lublinie jest samorządową instytucją kultury działającą na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Poalej Syjon Lewica - struktura i funkcjonowanie w dwudziestoleciu międzywojennym w Lublinie

Spis treści

[RozwińZwiń]

Geneza Poalej Syjon-Lewica w LublinieBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Partia Poalej Syjon-Lewica, podobnie jak Poalej Syjon-Prawica wywodzi się z utworzonej w 1905 roku na terenie zaboru rosyjskiego Żydowskiej Socjalno-Demokratycznej Partii Robotniczej Robotnicy Syjonu (ŻSDPRRS). Podczas rewolucji bolszewickiej doszło do rozłamu w ŻSDPRRS na zwolenników połączenia socjalizmu z syjonizmem i sympatyków komunizmu, a następnie do wyłonienia się dwóch ugrupowań: Polaej Syjon-Lewica i Poalej Syjon-Prawica.

Więcej o podziale partii ŻSDPRRS >>

Główne cele Poalej Syjon-LewicaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Poalej Syjon-Lewica była syjonistycznym ugrupowaniem o charakterze lewicowym, bliska ideowo komunistom. Do głównych celów partii należy zaliczyć:

  • uspołecznienie środków produkcji;
  • przebudowa ustroju społecznego zgodnie z programami partii socjalistycznych w Zachodniej Europie;
  • stworzenie jednolitej klasowo robotniczej organizacji zawodowej bez względu na różnice narodowościowe;
  • utworzenie w Palestynie żydowskiego państwa narodowego zgodnie z ideami socjalizmu;
  • wywalczenie autonomii narodowościowej dla Żydów w Polsce, dopóki nie zostanie powołane państwo w Palestynie;
  • walka o faktyczne równouprawnienie Żydów;
  • oddzielenie kwestii wyznaniowych od Gminy Żydowskiej.

Struktura partii Poalej Syjon-Lewica w LublinieBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Struktura partii miała charakter hierarchiczny. Najwyższą instancję stanowił organ uchwałodawczy w postaci Zjazdu Partyjnego, na czele którego stała Rada Partyjna, zaś organem wykonawczym był Komitet Centralny. Szczebel niższy stanowiła Organizacja Okręgowa, na której czele znajdował się Komitet Okręgowy, zaś najniżej w hierarchii znajdowała się Grupa Miejscowa, której organem władczym był Komitet Miejscowy.


Zgodnie z zachowaną charakterystyką działaczy politycznych żydowskich stronnictw sporządzoną przez Starostę Grodzkiego w Lublinie w 1930 roku do Poalej Syjon-Lewica w mieście należało około 200 osób, z czego 120 członków znajdowało się w szeregach właściwej organizacji, zaś pozostałe 80 osób przynależało do struktury młodzieżowej o nazwie Jugend.


Do czołowych działaczy Poalej Syjon-Lewica w Lublinie należy zaliczyć Emanuela Bindera (Prezes Komitetu Miejskiego-nauczyciel), Szlomo Mitelmana (członek Komitetu Miejskiego-właściciel sklepu), Tauba Wibermana (członek Komitetu Miejskiego), Majera Szyldkrauta (członek Komitetu Miejskiego-krawiec), Chaima Lewiego (członek Komitetu Miejskiego-subiekt), Szlomo Sztokfisza (działacz Jugend), Dawida Feldmana (działacz Jugend) oraz Szmula Szpiro (instruktor w Jugend)1. Starosta Grodzki w Lublinie w następujących słowach scharakteryzował działaczy partii w mieści: Wpływy na ogół minimalne i tylko wśród robotników żydowskich o przekonaniach skrajnie lewicowych2. Siedziba partii znajdowała się przy ul. Rynek 10.

Działalność partii Poalej Syjon-Lewica w LublinieBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Na podstawie zachowanych dokumentów w Archiwum Państwowym w Lublinie można stwierdzić, iż Poalej Syjon-Lewica przeprowadził wiele różnorodnych akcji, mających na celu propagowanie własnej działalności, ale również skupiających się na zwalczaniu swoich przeciwników. Co ciekawe, partia upatrywała największych wrogów nie w ugrupowaniach odległych ideologicznie ale lewicowych, które w naturalny sposób powinny stanowić partnera. Taki stan rzeczy najprawdopodobniej wynikał z walki o wpływy w potencjalnym lewicowym elektoracie.


Partia prowadziła jak na swoje możliwości rozległą agitację polityczną w formie wieców, wykładów, odczytów, propagowania prasy partyjnej i broszur partyjnych. W wydarzeniach tych brało zwykle udział od kilkudziesięciu do kilkuset osób, co wynikało z rangi wydarzenia.


Jako żydowska partia lewicowa popierała ideę organizacji marszów 1- majowych. Poruszano na nich kwestie trudnego położenia materialnego żydowskich robotników, walkę z burżuazją i kapitalizmem, podkreślając wagę święta. Atakowano również Bund, PPS oraz organizacje syjonistyczne za ich ugodową postawę wobec władz oraz szkodzenie interesom żydowskich robotników. W trakcie pochodów uczestnicy propagowali hasła typu: „Niech żyje ośrodek robotniczy w Palestynie”, „Precz z faszyzmem”, „Niech żyje rząd robotniczo-chłopski”, „Niech żyje Poalej Syjon-Lewica”, „Precz z przygotowaniami wojennymi”, „Precz z burżuazją” czy „Niech żyje 1 maj”3. Opis przebiegu obchodów z okazji święta pracy zorganizowanych w 1931 roku zachował się w dokumentacji administracji państwowej: [...] uformował się przed lokalem [zapewne chodzi o Rynek 10, siedzibę partii - J. Ch.] pochód z 3-ma sztandarami i 5-oma transparentami w sile około 100 osób, przeważnie młodzieży. [...] Pochód przeszedł ulicami: Grodzką, Szeroką i Ruską na Plac przy ul. Lubartowskiej, gdzie się zatrzymał i tu nastąpił dalszy ciąg wieców. [...] Po przemówieniach pochód przeszedł: Lubartowską, Nową i Bramą na ul. Rynek przed lokal partyjny, gdzie Mitelman Szloma podziękował zebranym za udział w pochodzi i wezwał do dalszej energicznej pracy organizacyjnej. Po odśpiewaniu „przysięgi”, pochód został rozwiązany. [...] W czasie wiecu przy ul. Rynek rozpowszechniano ulotki majowe (legalne). Przebieg wiecu i pochodu był zupełnie spokojny4. Niektóre wydarzenia kończyła akademia, w trakcie której propagowano treści ideologiczne dotyczące walki klasowej, ale organizowano również koncerty czy zabawy taneczne.

Organizacja młodzieżowa Jugend - przybudówka Poalej Syjnon-LewicyBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Organizacja młodzieżowa pod nazwą Jugund była integralną częścią Poalej Syjon-Lewica. Stawiała sobie za główny cel kształtowanie i wychowywanie młodzieży w duchu socjalistycznym, prowadziła także agitację na rzecz partii. Członkowie wywodzili się przede wszystkim z rodzin robotniczych i rzemieślniczych, na co wskazuje Starosta Lubelski w tajnym piśmie skierowanym do Wojewody Lubelskiego: [...] Członkowie [...] organizacji rekrutują się przeważnie z pośród młodzieży robotniczej, będącej praktykantami różnych zawodów jako to: krawieckiego, szewskiego, stolarskiego itd., przeważnie analfabeci, którzy uczęszczają na „kursy wieczorowe”, pod których przykrywką organizacja „Jugend” na tutejszym terenie działa5. Zgodnie z zachowaną charakterystyką organizacji żydowskich sporządzoną przez Starostę Lubelskiego można stwierdzić, iż w 1930 roku do Jugend należało około 80 osób. Siedziba młodzieżówki, podobnie jak partii była zlokalizowana pod adresem Rynek 10. Profil organizacji określił Starosta Lubelski w piśmie do Wojewody Lubelskiego: Organizacja młodzieżowa Poalej Syjon-Lewicy „Jugend” skupia w sobie element skrajnie lewicowy – komunistyczny. „Jugend” współdziała z KZMP [Komunistyczny Związek Młodzieży Polskiej – J. Ch.] i innymi organizacjami wywrotowymi ciążąc w 90% do KPP [Komunistyczna Partia Polski – J. Ch.], dąży do zaprowadzenia w Palestynie ustroju komunistycznego, niezależnie jednak od Moskwy, a więc komunizmu narodowego6. W dokumentach władz państwowych zwrócono uwagę, iż Jugend był słabą organizacją, mającą znikomy wpływy wśród młodzieży żydowskiej.

Do czołowych działaczy Jugend należeli Szlomo Sztokfisz, Dawid Feldman oraz Szmul Szpiro. Organizacja posiadała dwa organy prasowe wydawane poza Lublinem „Die Fraje Jugend” oraz publikowany do połowy lat 20. „Jugend Fohen”.

Oddziaływanie Poalej Syjon-Lewica na inne organizacjeBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Poalej Syjon-Lewica posiadał ograniczone wpływy w społeczności żydowskiej Lublina. Pod wpływem partii znajdowało się zaledwie kilka organizacji, w tym Związek Zawodowy Zecerów i Drukarzy, Klub Sportowy „Sztern”, Towarzystwo Kursów Wieczorowych czy Towarzystwo Żydowskie „Kultura i Wiedza”.


Na podstawie zachowanych dokumentów władz państwowych pod koniec lat 20. Towarzystwo Kursów Wieczorowych skupiało około 50 osób. Siedziba organizacji znajdowała się przy ulicy Ruskiej 18 a organem naczelnym był Zarząd, w skład którego wchodzili Emanuel Binder, Szlomo Mitelman oraz Majer Szyldkraut. Towarzystwo prowadziło działania edukacyjne, jak również organizowało prelekcje i odczyty poświęcone upamiętnieniu konkretnych wydarzeń, rocznic oraz osób, ale także kwestiom ideologicznym. Przykładem jednego z działań może być odczyt o charakterze antyreligijnym zorganizowany w dniu 14 listopada 1931 roku zatytułowany „Łaknący Boga na bezdrożach życia”. Wzięło w nim udział około 150 osób.


Zgodnie z zachowanymi dokumentami administracji państwowej pod koniec lat 20. Klub Sportowy „Sztern” liczył około 20 członków. Organem naczelnym był Zarząd, w którego skład wchodzili Szlomo Mitelman, Hersz Bergsel oraz Dawid Feldman. W dniu 5 grudnia 1931 roku miało miejsce spotkanie członków i sympatyków Klubu, w którym wzięło udział około 60 osób, a głos zabrali Dawid Feldman i Majer Szyldkraut. Podkreślili oni [...] że zadaniem [...] jest nie tylko wyrabianie siły fizycznej, ale również uświadamianie masy robotniczej w duchu socjalistycznym i propalestyńskim7.


Poalej Syjon-Lewica widział potrzebę zwalczania powszechnego w społeczności żydowskiej analfabetyzmu8. W tym celu w lutym 1931 roku partia powołała do życia Towarzystwo Żydowskie „Kultura i Wiedza”. W skład Komisji organizacyjnej weszli Majer Slit, Mojżesz Finkielsztejn, Szymon Filkielsztejn, Izaak Fuchtel, Majer Galnadel oraz Szloma Rozenbaum. Głównym celem organizacji miało być [...] krzewienie wiedzy i oświaty wśród robotników żydowskich9. Założeniem było stworzenie apolitycznej organizacji, do której będą mogły przynależeć osoby wywodzące się z różnych środowisk. Od samego początku Towarzystwo poddane było infiltracji ze strony komunistów.

Stosunek Poalej Syjon-Lewica do ugrupowań lewicowych i komunistówBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Poalej Syjon-Lewica był raczej negatywnie nastawiony do pozostałych środowisk lewicowych i komunistycznych, co można uzasadnić walką o wpływy i wyborców. Wzajemnie wrogi stosunek wskazanych środowisk szczególnie widoczny był podczas organizacji różnych uroczystości, wieców czy odczytów, na których dochodziło do szerzenia przeciwnych treści ideologicznych a nawet bójek.

Szczególnie animozje istniały pomiędzy Poalej Syjon-Lewicą a Bundem, który uważany był za partię ugodową, nie dbającą o interesy robotników. Niechęć do Bundu można zauważyć chociażby w propagowanych hasłach „Precz z ugodowym Bunde” czy „Socjal-faszyści”. Przykładem działania antybundowskiego może być kolportowanie przez organizację młodzieżową Jugend broszury zatytułowanej „Do Młodocianych Mas Robotniczych”, w której nawoływano [...] młodych robotników żydowskich do porzucenia szeregów „Bundu” i „Cukunftu” i przechodzenia do Poalej Syjon-Lewicy10. Zdarzały się sytuacje, w których to przedstawiciele Poalej Syjon-Lewicy starali się zakłócić wiece organizowane przez Bund.

Poalej Syjon-Lewica miał ambiwalentny stosunek do środowisk komunistycznych, atakując je za stosowanie przemocy wobec żydowskich działaczy robotniczych. Dla potwierdzenia tych słów warto przytoczyć opis wydarzeń, które miały miejsce w dniu 9 lutego 1932 roku w trakcie przemówienia działacza Poalej Syjon-Lewica Sztokfisza, który: [...] przemawiał [...] na temat stosunku do komunistów i komunistycznych metod akcji wśród robotników. Mówca omówił ostatnie napady komunistycznych bojówek na Zarubawela i innych działaczy robotniczych potępiając tego rodzaju działalność. Obecni na sali komuniści oponowali co w końcu doprowadziło do bójki, którą jednak zlikwidowali Poalej Syjoniści usuwając komunistów z sali obrad11. Warto podkreślić, iż agresywne wobec siebie postawy środowisk lewicowych były powszechnymi i regularnymi zachowaniami, których opanowanie niekiedy wymagało interwencji policji państwowej.

Stosunek Poalej Syjon-Lewica do ZSRRBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Poalej Syjon-Lewica była ugrupowaniem lewicowym, zbliżonym w poglądach do komunistów. Pomimo bliskości ideowej obydwa środowiska zwalczały się, co było wynikiem walki o wpływy. Poalej Syjon-Lewica mimo szerzenia treści lewicowych miał krytyczny stosunek wobec Związku Radzieckiego przede wszystkim za rozwiązanie na jego terytorium bliźniaczej partii oraz stosowanie agresywnych metod wobec ludności żydowskiej. Niemniej doceniano wkład ZSRR w rozwój komunizmu i dostrzegano rosnącą potęgę państwa sowieckiego [...] która oparta o nowy ustrój gospodarczy ma dane do rozwoju, co musi doprowadzić do zbrojnego konfliktu w Europie12. Podczas jednego z przemówień wygłoszonego przez Szlomo Mitelmana w kwietniu 1932 roku uznał on, że w przypadku zbrojnego konfliktu miedzy państwami kapitalistycznymi i ZSRR, obowiązkiem robotników jest obrona ideałów socjalistycznych, co było równoznaczne z wyraźnym poparciem dla ZSRR.

Stosunek władz państwowych do Poalej Syjon-LewicaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Władze państwowe uznawały Poalej Syjon-Lewica za ugrupowanie komunistyczne, a więc radykalne, zagrażające bezpieczeństwu państwa, a w związku z tym zwalczane. Jedną z form walki była inwigilacja, co zostało nakazane w tajnym piśmie z dnia 14 grudnia 1924 roku wystosowanym przez Wojewodę Lubelskiego do Starostów Powiatowych, w którym czytamy: [...] obecnie [...] poddadzą Panowie członów i sympatyków lewicy Poalej Syjonu poufnej inwigilacji i poczynania ich ścisłej obserwacji celem sparaliżowania podejmowanej przez nich akcji komunistycznej na powierzonych Panom terenach13. W jednym z tajnych pism uzasadniono brak podjęcia inwigilacji Poalej Syjon-Prawicy oraz konieczność rozpracowywania Poalej Syjon-Lewicy: Członkowie 1-szej [Poalej Syjon-Prawica – J. Ch.] aczkolwiek akceptują wszelkie główniejsze tezy programu komunistycznego i taktyki III-ciej Międzynarodówki, to jednak na całkowite połączenie z komunistyczną partią się nie zgadzają. Stoją oni na gruncie wszechświatowości i nacjonalno-syjonistycznym, oraz jako partia chcą istnieć i rozwijać się samodzielnie [...]. Członkowie drugiej grupy [Poalej Syjon-Lewicy – J. Ch.] [...] przyjmują bez żadnych zastrzeżeń 21 punktów III-ciej Międzynarodówki i zdążają w kierunku do całkowitego zlania się z partią komunistyczną14.

W piśmie z dnia 20 sierpnia 1926 roku Wojewoda Lubelski poinformował Ministra Spraw Wewnętrznych, że Poalej Syjon-Lewica posiada małe wpływy w województwie, które są zauważalne jedynie w powiatach chełmskim, hrubieszowskim, krasnostawskim, lubelskim, tomaszowskim i włodawskim.

Negatywny stosunek miała również Poalej Syjon-Lewica wobec władz państwowych, co można zobrazować podając przykład manifestacji, która odbyła się w Lublinie w dniu 5 września 1931 roku. Wzięło w niej udział około 70 osób, które wznosiły okrzyki o treści antypaństwowej: „Precz z faszystowskim regulaminem więziennym” oraz „Precz z policją”. Manifestacja zakończyła się na skutek interwencji policji państwowej, w wyniku której większość uczestników zbiegła, zaś zatrzymany został jedynie Icek Najsztejn.

 

Opracował Jakub Chmielewski

 

PrzypisyBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

1 Archiwum Państwowe w Lublinie (APL), Urząd Wojewódzki Lubelski (UWL), Wydział Społeczno-Polityczny (WSP), sygn. 456, k. 28.
2 Archiwum Państwowe w Lublinie (APL), Urząd Wojewódzki Lubelski (UWL), Wydział Społeczno-Polityczny (WSP), sygn. 456, k. 3.
3 Archiwum Państwowe w Lublinie (APL), Urząd Wojewódzki Lubelski (UWL), Wydział Społeczno-Polityczny (WSP), sygn. 164, k. 223.
4 Archiwum Państwowe w Lublinie (APL), Urząd Wojewódzki Lubelski (UWL), Wydział Społeczno-Polityczny (WSP), sygn. 164, k. 223.
5 Archiwum Państwowe w Lublinie (APL), Urząd Wojewódzki Lubelski (UWL), Wydział Społeczno-Polityczny (WSP), sygn. 493, k. 19.
6 Archiwum Państwowe w Lublinie (APL), Urząd Wojewódzki Lubelski (UWL), Wydział Społeczno-Polityczny (WSP), sygn. 456, k. 31.
7 Archiwum Państwowe w Lublinie (APL), Urząd Wojewódzki Lubelski (UWL), Wydział Społeczno-Polityczny (WSP), sygn. 166, k. 364.
8 Obowiązek nauki szkolnej w Polsce wprowadzono dopiero po odzyskaniu niepodległości.
9 Archiwum Państwowe w Lublinie (APL), Urząd Wojewódzki Lubelski (UWL), Wydział Społeczno-Polityczny (WSP), sygn. 164, k. 73.
10 Archiwum Państwowe w Lublinie (APL), Urząd Wojewódzki Lubelski (UWL), Wydział Społeczno-Polityczny (WSP), sygn. 166, k. 361.
11 Archiwum Państwowe w Lublinie (APL), Urząd Wojewódzki Lubelski (UWL), Wydział Społeczno-Polityczny (WSP), sygn. 167, k. 90-91.
12 Archiwum Państwowe w Lublinie (APL), Urząd Wojewódzki Lubelski (UWL), Wydział Społeczno-Polityczny (WSP), sygn. 167, k. 91. 
13 Archiwum Państwowe w Lublinie (APL), Urząd Wojewódzki Lubelski (UWL), Wydział Społeczno-Polityczny (WSP), sygn. 479, k. 15.
14 Archiwum Państwowe w Lublinie (APL), Urząd Wojewódzki Lubelski (UWL), Wydział Społeczno-Polityczny (WSP), sygn. 479, k. 57.
 

LiteraturaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

E. Horoch, Żydowska Socjalistyczna Partia Robotnicza Robotnicy Syjonu (Poalej Syjon Prawica) w Lublinie w latach II Rzeczypospolitej. Jidisze Socjalistisze Arbeter Partaj Poalej Syjon, [w:] Żydzi w Lublinie, T. Radzik (red.), t. II, Lublin 1998.
Archiwum Państwowe w Lublinie (APL), Urząd Wojewódzki Lubelski (UWL), Wydział Społeczno-Polityczny (WSP), sygn. 164.
Archiwum Państwowe w Lublinie (APL), Urząd Wojewódzki Lubelski (UWL), Wydział Społeczno-Polityczny (WSP), sygn. 166.
Archiwum Państwowe w Lublinie (APL), Urząd Wojewódzki Lubelski (UWL), Wydział Społeczno-Polityczny (WSP), sygn. 167.
Archiwum Państwowe w Lublinie (APL), Urząd Wojewódzki Lubelski (UWL), Wydział Społeczno-Polityczny (WSP), sygn. 456.
Archiwum Państwowe w Lublinie (APL), Urząd Wojewódzki Lubelski (UWL), Wydział Społeczno-Polityczny (WSP), sygn. 479.
Archiwum Państwowe w Lublinie (APL), Urząd Wojewódzki Lubelski (UWL), Wydział Społeczno-Polityczny (WSP), sygn. 493.

Zdjęcia

Słowa kluczowe