Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” w Lublinie jest samorządową instytucją kultury działającą na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” w Lublinie jest samorządową instytucją kultury działającą na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Plan Lublina Trettera (1803)

W 1795 roku Rosja, Austria i Prusy podpisały III traktat dokonujący ostatecznego rozbioru Polski. Lublin został oficjalnie podporządkowany komisarzowi austriackiemu, zarządzającemu Galicją Zachodnią do 1809 roku. Z tego okresu pochodzą trzy mapy austriackich kartografów przedstawiających Lublin: Emanuela Rennera, Johanna Trettera oraz Mayera von Heldensfelda.

Plan Lublina Trettera (1803)
Fragment planu Lublina autorstwa J. Trettera, Kriegsarchiv Wien.

Spis treści

[RozwińZwiń]

Informacje podstawoweBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Plan J. Trettera znajduje się w Archiwum Wojny (Kriegsarchiv) w Wiedniu. Pełny tytuł planu: Plan der West-Galizischen Kreis-Stadt Lublin nebst der umliegenden Gegend. Johann Tretter Hauptmann im G.u.M. Staab. Nebenkarte: Ansicht von Lublin, 1803.

Informacje o autorzeBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Johann Tretter von Trittfeld urodził się 14 maja 1777 roku w Budzie (Ofen). W 1787 roku trafił jako wychowanek do Terezjańskiej Akademii Wojskowej w Wiener-Neustadt. Po ukończeniu akademii w 1795 roku rozpoczął służbę w 59. Pułku Piechoty „Jordis” ze sztabem w Enns, w Górnej Austrii, w stopniu chorążego. Od stycznia 1797 roku jako porucznik został przydzielony do Sztabu Generalnego Kwatermistrza; w kwatermistrzostwie pozostał do śmierci. Najpóźniej od 1802 roku stacjonował w Galicji Zachodniej (Nowej), czyli na terenie III zaboru austriackiego1. Od 1806 roku pełnił służbę w Salzburgu, a od 1808 roku w Dolnej Austrii2. 12 stycznia 1801 roku otrzymał awans na kapitana (hauptmann), w sierpniu 1806 roku na majora, a w 1809 roku (być może pośmiertnie) – na podpułkownika3. Poległ 6 lipca 1809 roku w drugim dniu przegranej przez Austrię bitwy pod Wagram4.

Data powstania planu i podpis autoraBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Na planie jako rok powstania widnieje 1803. Datę potwierdza występowanie na planie zabudowy miejskiej sprzed pożaru, który wybuchł 20 kwietnia 1803 roku. Przy podpisie autora widnieje opis Hauptmann im G.Q.M.Stab, co można tłumaczyć jako: kapitan Sztabu Głównego Kwatermistrza.

Opis planuBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Plan Trettera został wykonany w skali 1:14 4005. Składa się z dwóch części: planu właściwego oraz panoramy miasta przedstawionej w dolnym, prawym rogu dokumentu.

Poza ówczesnym miastem obejmuje swym zasięgiem Wieniawę, Czechów, Jakubowice Murowane, Wrotków, Dziesiątą, Rudnik i Biskupie.

Mapa uwzględnia rzeźbę terenu, układ dróg oraz wód: rzek i stawów. Miejska zabudowa przedstawiona jest w postaci zwartych bloków. Kolorem czerwonym zostały zaznaczone budynki sakralne. Na planie uwzględnione zostały poza zabudową miejską: folwarki, cegielnie, młyny, krzyże przydrożne, ogrody oraz studnie.

Miasto na wspomnianej panoramie zostało przedstawione od południa. Analiza położenia względem rzeki wskazuje, że miejscem, z którego powstała panorama były okolice dzisiejszego budynku galerii Gala. Ciekawym elementem kompozycji jest przedstawienie obok spacerującej pary figury św. Jana Nepomucena – świętego, którego wyobrażenia często stawiano nad rzekami.

Panorama Lublina z 1803 roku na planie J. Trettera
Panorama Lublina z 1803 roku na palnie J. Trettera, Kriegsarchiv Wien.

Plan J. Trettera jest jednym z bardziej precyzyjnych, jak na owe czasy, dokumentów tego typu wykonanych przez austriackich kartografów. Wskazuje, między innymi, lokalizację nieistniejących kościołów oo. bonifratrów i oo. karmelitów bosych, zarys pozostałości zamku królewskiego, a także stawów w dolinie Czechówki i Bystrzycy. Bogactwo przekazanych informacji i dołączona panorama sprawiają, że jest to jedno z ważniejszych źródeł do poznania miasta sprzed wielkiego pożaru w 1803 roku. 

LiteraturaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

  • Audersky E., Militär-Pantheon der hohen Generalität und Stabs-Offiziere der K.K ..., Wien 1846, tom 1.
  • Militär Almanach und Schematismus, Wien 1798, nr 9.
  • Militär Almanach und Schematismus, Wien 1802, nr 13.
  • Militär Almanach und Schematismus, Wien 1806, nr 17.
  • Trzewik M., Układ przestrzenny miasta Lublina na przełomie XVIII i XIX wieku na planach austriackich przechowywanych w Archiwum Wojennym w Wiedniu, [w:] B. Konopska, J. Ostrowski [red.], Z dziejów kartografii, Dawne mapy jako źródła w badaniach geograficznych i historycznych, tom XVIII, Warszawa 2014.
  • Wurzbach C., 47 Biographisches Lexikon des Kaisertums Österreich – Siebenundvierzigster Teil – Traubenfeld – Trzeschtik, Graz 1883.
  • https://www.archivinformationssystem.at/detail.aspx?ID=1425049, [dostęp: 5 października 2020].

PrzypisyBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

  1. Wróć do odniesienia Militär Almanach und Schematismus, Wien 1802, nr 13, s. 105.
  2. Wróć do odniesienia Militär Almanach und Schematismus, Wien 1798, nr 9, s. 88; Militär Almanach und Schematismus, Wien 1806, nr 17, s. 335.
  3. Wróć do odniesienia C. Wurzbach, 47 Biographisches Lexikon des Kaisertums Österreich – Siebenundvierzigster Teil – Traubenfeld – Trzeschtik, Graz 1883, s. 170.
  4. Wróć do odniesienia E. Audersky, Militär-Pantheon der hohen Generalität und Stabs-Offiziere der K.K ..., Wien 1846, tom 1, s. 174.
  5. Wróć do odniesienia M. Trzewik, Układ przestrzenny miasta Lublina na przełomie XVIII i XIX wieku na planach austriackich przechowywanych w Archiwum Wojennym w Wiedniu, [w:] B. Konopska, J. Ostrowski [red.], Z dziejów kartografii, Dawne mapy jako źródła w badaniach geograficznych i historycznych, Warszawa 2014, tom XVIII, s. 159–162.