Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” w Lublinie jest samorządową instytucją kultury działającą na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” w Lublinie jest samorządową instytucją kultury działającą na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Międzyrzec Podlaski - Sztetl

Międzyrzec Podlaski otrzymał prawa miejskie prawdopodobnie w latach 1434-1438, przypuszcza się że ludność żydowska zamieszkiwała miasto od początku jego istnienia. Jednak pierwsze źródłowe wzmianki o międzyrzeckich Żydach pochodzą z początku XVI w.  Od poł. XVI w. w księgach miejskich pojawia się coraz więcej zapisów dotyczących społeczności żydowskiej w mieście.  

Spis treści

[RozwińZwiń]

Historia społeczności żydowskiej w Międzyrzecu Podlaskim na tle historii miastaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Ludność żydowska zapewne zamieszkiwała Międzyrzec od samego początku istnienia miasta, lecz w dokumentacjach nie zachowały się żadne informacje na ten temat. Prawdopodobnie Żydzi zaczęli osiedlać się w mieście, gdy właścicielem był Jan Zabrzeziński, który mógł nadać przywilej lokacyjny Żydom. W dokumentach miejskich pojawiają się pierwsze wzmianki o Żydach, jak np. wpis do Metryki Litewskiej z 10.X.1533 r. o Żydzie międzyrzeckim Awramie Ajzykowiczu, który został oskarżony o przyjęcie w zastaw przedmiotów skradzionych u dworzanina królewskiego. W połowie XVI w. ludność żydowska zajmowała się handlem, prowadzeniem szynków piwnych i gorzałczanych. Kupcy żydowscy prowadzili handel z Lublinem, Chełmem i Brześciem. Wówczas w mieście funkcjonowała synagoga, bet ha-midrasz, łaźnia i szpital. Dzielnica żydowska zwana Szmulowizną, znajdowała się na południowy-wschód od rynku, u zbiegu dzisiejszych ulic: Mydlarskiej, Jatkowej i J. Nassuta.
Wojny połowy XVII w. zahamowały żydowski ruch osadniczy. Liczba ludności w miastach podlaskich spadła o ok. 50%. Na początku XVIII w. właścicielką Międzyrzeca była Elżbieta Helena Sieniawska z Lubomirskich, która dnia 26 III 1706 r. potwierdziła dotychczasowe prawa miasta. 5 VIII 1718 r. dziedziczka nadała przywileje ludności żydowskiej, w których zezwoliła na wzniesienie murowanej synagogi, szpitala, wagi, szkoły, domu rabina i kirkutu, gdyż te obiekty spłonęły podczas pożaru miasta w tym samym roku. Potwierdziła dotychczasowe prawa dotyczące posiadania kramnic i szynków. 20 XI 1761 r. Żydzi otrzymali zgodę od biskupa łuckiego Wołłowicza na wymurowanie bożnicy, która spłonęła podczas pożaru.
W 1765 r. odbył się spis ludności żydowskiej, która stanowiła 44% mieszkańców. Gmina międzyrzecka była na piątym miejscu co do liczebności Żydów na Podlasiu. Nowy właściciel miasta Adam Kazimierz Czartoryski dnia 17 IX 1782 r. nadał prawo dla starozakonnych, w którym pozwala na prowadzenie handlu towarami w kramnicach i domach za opłatą. 24 X tego samego roku książę zobowiązuje się do wybudowania 12 kramów murowanych dla kupców żydowskich. W tym czasie gmina żydowska posiadała murowaną synagogę, bet ha-midrasz, łaźnię, szpital, kilka chederów i dom rabina. Pod koniec XVIII w. Międzyrzec był ważnym ośrodkiem handlowym i rzemieślniczym. Słynął z handlu i produkcji szczeciny, a także sukna i futer.
Od 24 I 1796 r. Międzyrzec był pod panowaniem zaborcy austriackiego. Największe ograniczenia ze strony Austrii dotknęły ludność żydowską. Od 1797 r. kahałom nie wolno było zaciągać długów. Opłata od mięsa koszernego została przejęta przez administrację zaborcy. W 1798 r. zniesiono sąd rabinacki i wprowadzono nowy podatek „świeczkowy” (dotyczył zapalonej świecy w święta żydowskie). W następnym roku lekarze żydowscy nie mogli prowadzić praktyki. W kolejnych latach Żydzi zostali zmuszeni do przybrania nazwisk i do pełnienia służby wojskowej. Ludność żydowska była pod stałym nadzorem władz zaborczych. W 1809 r. wydany został dekret, w którym odebrano Żydom prawa publiczne, wprowadzono ograniczenie wolności osobistej i swobodnego zarobkowania.
W okresie powstania styczniowego (1863–1864) również Międzyrzec stał się miejscem walk oddziałów powstańczych. Broń powstańcom dostarczali m.in. Żydzi międzyrzeccy Szymon Goldberg i Jelko Winderbaum. Pod koniec XIX w. prawie wszystkie zakłady przemysłowe i rzemieślnicze należały do Żydów. Były to browary, fabryka octu, zapałek, pieców kaflowych, zakłady szczeciniarskie, 4 garbarnie, 3 mydlarnie, 2 waciarnie i gręplarnie. 
Na początku XX w. Międzyrzec był jednym z największych i najszybciej rozwijających się miast na Podlasiu. Społeczność żydowska posiadała synagogę, bet ha-midrasz, 10 domów modlitwy, przytułek dla starców, przytułek dla dzieci, rzeźnię rytualną ptactwa, łaźnię rytualną, bibliotekę, lokal biura zarządu gminy, dom rabina i kantora. Przed I wojną światową miasto było ważnym ośrodkiem gospodarczym. Na terenie miasta działały 63 zakłady przemysłowe, w tym 32 zakłady szczeciniarskie. W okresie międzywojennym miasto zdominowane było przez ludność żydowską, która stanowiła 75% mieszkańców.
W czasie II wojny światowej na terenie miasta utworzono getto. Szacuje się, że w Międzyrzeckim getcie przebywało ok. 24 000 ludności żydowskiej. Pod koniec 1942 r. rozpoczęto likwidację getta. Żydzi wywożeni byli do obozów zagłady Treblinki i Majdanka.
 

Organizacje wyznaniowe - Gmina ŻydowskaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

W XVI w. Żydzi międzyrzeccy podlegali gminie wyznaniowej w Tykocinie, która należała do Sejmu Żydów Litwy, z głównym ośrodkiem w Brześciu. Według Anatola Leszczeńskiego kahał międzyrzecki od 1629 r. podlegał Sejmowi Żydów Korony, a od 1667 r. stała się wyznaniową gminą żydowską szczebla powiatowego. W latach 1689- 1622 pomiędzy gminą tykocińską a międzyrzecką toczył się spór o płacenie pogłównego z niektórych terenów podległych Żydom międzyrzeckim. Rozprawa dotycząca tej kwestii odbyła się w 1688 r. na Sejmie Żydów Korony w Jarosławiu. Wyrok został wydany na korzyść kahału w Tykocinie. Kolejna rozprawa również zakończyła się niepomyślnie dla gminy międzyrzeckiej. Nieznany jest ostateczny finał tej sprawy. Według Mejera Edelbojma po 1680 r. gmina międzyrzeca stała się samodzielna.
Przed II wojną światową międzyrzecka gminy żydowskiej była w posiadaniu synagogi, bet ha-midraszu, 10 domów modlitwy, cmentarza, przytułku, rzeźni rytualnej ptactwa, łaźni rytualnej, domu rabina, domu kantora i biblioteka. Na etacie gminy było 12 pracowników (rabin, dwóch podrabinów, dwóch rzezaków, dwóch kantorów, sekretarz, buchalter, kasjer i dwóch woźnych).
 

Życie gospodarczeBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

 W XVI w. ludność żydowska zajmowała się głównie handlem. Kupcy żydowscy prowadzili handel z Lublinem, Chełmem i Brześciem. W księdze komory celnej brzeskiej z 1583 r. wymienieni zostają Żydzi międzyrzeccy (Moszko Abramowicz, Cadek Jehudycz, Chechła Szachnowicz), którzy przewozili z Chełma solone ryby. W XVII w. Żydzi mieli w arendzie piwiarnie, garbarnie, a także wydzierżawili prawo do handlu dziegciem, opłat od rzeźni bydła, grobelnego i mostowego. Żydzi międzyrzeccy w XVIII w. słynęli z handlu futrami i wyrobu szczeciny. W mieście działały liczne garbarnie, warsztaty szczotkarskie i sortownie szczeciny. W II poł. XIX w. w mieście powstały nowe zakłady przemysłowe (fabryka zapałek, obsadek, odlewnia żelaza, fabryka maszyn rolniczych), które należały do Żydów. W latach 90 Szimon Ber Minc prowadził „Dom Handlowy S. B. Mintz” i bank. Na początku XX w. powstała w mieście elektrownia i dwa żydowskie banki - Bank Kupiecki i Bank Ludowy. Przed II wojną w mieście działały liczne zakłady przemysłowe (m. in. 218 zakładów obrabiających szczecinę, 10 garbarni, olejarnie, kaszarnie i młyny). Szczególną rolę odgrywał przemysł szczeciniarski, osiągano z niego najznaczniejsze dochody. Szczecina była wysyłana poza granice państwa, między innymi do Rosji. 

Instytucje kulturalne, oświatowe i dobroczynneBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Przed II wojną światową w mieście działał żydowski teatr amatorski i chóry. Ludność żydowska miała do wyboru kilka bibliotek (Biblioteka im. Aleksandra Cederbauma (1893 r.), Biblioteka Gminy Wyznaniowej, Biblioteka Towarzystwa Popierania Bibliotek, Biblioteka Brenera, Biblioteka Grosera i Biblioteka im. I. L. Pereca). W latach 1905- 1939 w Międzyrzecu działała orkiestra dęta przy ochotniczej straży porażanej. W 1913 r. Jankiel Rajsze Zilberberg otworzył kino „Iluzjon”. W mieście istniały żydowskie towarzystwa i stowarzyszenia takie jak: Towarzystwo Ochrony Zdrowia Ludności Żydowskiej „TOZ” (od 1930 r.), Stowarzyszenie Kulturalno-Oświatowe „Tarbut”, Stowarzyszenie Kulturalno-Oświatowe „Freihejt” i Stowarzyszenie „Kultur-Lige”. Młodzież żydowska grała w klubach sportowych „Hakoach” i „Makabi”. W miejscowych drukarniach wydawana była żydowska prasa: „Mezryczer Wochenblatt”, „Podlaszier Lebn” i „Mezryczer Trybune”. Kino „Casino” zostało założone w 1927 r. przez H. Cukerman. W Domu Strażaka przy ul. Kościelnej działał kinoteatr „Olimpia”. 
Pod opieką gminy żydowskiej była szkoła Bet- Jakow i Talmud- Tora. W 1911 r. zarejestrowanych było 42 chedery. W mieście działały żydowskie szkoły prywatne na poziomie elementarnym i gimnazjalnym. Od 1916 r. działalność rozpoczęła Prywatna Koedukacyna Szkoła Powszechna. Rok później w mieście powstało Towarzystwo Szkoły Średniej dla Młodzieży Wyznania Mojżeszowego. W 1923 r. towarzystwo otrzymało prawo do prowadzenia gimnazjum koedukacyjnego.
W na terenie miasta działały żydowskie organizacje dobroczynne, między innymi: „Bajs-Lechem”, Bet ha-chnasat orchim, Bet jatomim, Bikur Cholim, Linat ha-cedek, „Ezras-Hacholim” i Stowarzyszenie Dobroczynne „Gemiłus Chesed”.
 

SynagogaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Najstarsza wzmianka o istnieniu synagogi w Międzyrzecu Podlaskim pochodzi z 1569 r. Kolejna wzmianka pojawia się w rozporządzeniu Jana Mikołaja Daniłowicza z 1644 r. Budynek zapewne był drewniany i uległ zniszczeniu prawdopodobnie podczas pożaru miasta w 1718 r. Według M. Edelbojma budynek synagogi spłonął na początku dekady lat 1760–1770.
Nowy budynek synagogi został wzniesiony w miejscu starej bożnicy na mocy zezwolenia, które wydał biskup łucki w Wołczynie w dniu 20 XI 1761 r. Dokładana data budowy synagogi nie jest znana. Źródła wskazują, że budowa bożnicy mogła odbyć się w latach 1761–1779. Do budowy obiektu przyczynił się również książę Aleksander August Czartoryski, który ofiarował cegłę na budowę obiektu. W 1795 r. zostaje ukazana lokalizacja synagogi na planie miasta. W 1845 r. obiekt ucierpiał podczas pożaru miasta, lecz nie jest znany rozmiar zniszczeń. Wówczas przeprowadzono remont bożnicy. W latach 1907–1908 powstał nowy aron ha-kodesz. W 1912 r. w synagodze przeprowadzono kosztowny remont, o szerokim zakresie. Wymieniono wówczas drzwi wejściowe, a roboty malarskie zlecono rzemieślnikowi z Łukowa Herszowi Liberowi Podolskiemu. Synagoga przeszła również remont w 1934 r., lecz nieznany jest zakres prac. Bożnica znajdowała się w starej części miasta, na południowy-wschód od Rynku Staromiejskiego. Synagoga nie była orientowana. Nieruchomość znajdowała się przy dawnej ul. Szkolnej 2 obecnie ul. J. Nassuta 13. Budynek był usytuowany w centralnym miejscu dzielnicy żydowskiej. Naprzeciwko niego, od strony zachodniej znajdował się bet ha-midrasz gminny.
Podczas II wojny światowej w bożnicy przetrzymywano Żydów. Synagoga została zniszczona przez Niemców w czerwcu 1943 r. „Dziesiątki spędzonych Polaków rozdrabniało wielkie scementowane bryły cegieł. Inni ładowali na wozy. Z tego materiału okupanci budowali drogę przez las w kierunku wsi Żerocin i Sitno. Według świadków gruzy ze zniszczonej bożnicy zostały użyte do budowy drogi przez las w kierunku wsi Żerocin i Sitn. W miejscu gdzie znajdowała się synagoga, w latach 60-tych XX w. wybudowane zostały bloki mieszkalne.
Synagoga wzniesiona została na planie prostokąta o wymiarach 31,7 m x 26,3 m. Obiekt był symetryczny, składał się z czterech członów: sali męskiej, członu zachodniego, babińca północnego oraz południowego. Sala męska usytuowana była w centrum obiektu, wybudowana została na rzucie zbliżonym do kwadratu. Elewacja sali męskiej była trzyosiowa. Wzdłuż ścian bocznych sali męskiej znajdowały się parterowe, trzyosiowe babińce na rzucie prostokąta: północny i południowy. Człon zachodni wybudowano na rzucie wydłużonego prostokąta, który przylegał do sali męskiej i dwóch babińców od strony zachodniej. Elewacja frontowa budynku była trójkondygnacyjna, siedmioosiowa. Na skraju elewacji znajdowały się ryzality jednoosiowe. Sala męska i człon zachodni były prostopadłościenne, o wysokości trzech kondygnacji.
 

Bet ha-midraszBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Nie znany jest pierwotny wygląd Bet ha-midraszu, zapewne był to budynek drewniany. Pierwsza wzmianki o obiekcie pojawia się w 1560 r. Wiadomo, że obiekt ucierpiał podczas pożaru w 1718 r. Po 1761 r. na miejscu starego wzniesiono nowy, murowany budynek bet ha-midraszu. Budynek w 1845 r. uległ zniszczeniu podczas pożaru. W 1855 r. bet ha-midrasz kwalifikował się do rozbiórki.
Inicjatywę budowy nowego bet ha-midraszu gminnego podjął reb Zelig Ajzensztejn. Gmina żydowska zdecydowała się na przebudowę i powiększenie obiektu. Po 1858 r. bet ha-midrasz Wielki zostaje odbudowany. Według miejscowych podań książę Adam Czartoryski, który pomógł w budowie synagogi, przyczynił się również do powstania tego obiektu żydowskiego. Obiekt istniał jeszcze w 1946 r., lecz był sukcesywnie rozbierany.
Bet ha-midrasz usytuowany był naprzeciw synagogi, znajdował się przy dawniej ul. Szkolnej 1 (obecnie ul. J. Nassuta). Budynek, podobnie jak synagoga, nie był orientowany. Obiekt wybudowany został na planie dwóch prostokątów o układzie litery T. Obiekt składał się korpusu, aneksu północnego, południowego i jednokondygnacyjnej przybudówki.
 

KirkutBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

W Międzyrzecu Podlaskim istniały dwa cmentarze żydowskie. Pierwszy kirkut znajdował sie przy skrzyżowaniu ul. Brzeskiej i ul. Zarówie. Prawdopodobnie powstał na przełomie XV i XVI w. Pierwsza źródłowa informacja o kirkucie pochodzi z 1605 r., kiedy to Jakub Jakuszewicz zakupił działkę naprzeciwko cmentarza żydowskiego („mogiłki żydowskie”). W inwentarzu miasta z 1789 r. podana została powierzchnia cmentarza, która wynosił 7501 m².
W 1810 r. powstał w Międzyrzecu nowy cmentarz przy ul. Brzeskiej 90 - na działce którą nadał książę Konstanty Czartoryski. Wówczas Żydzi zaprzestali użytkowania starego cmentarza, lecz „mogiłki” przetrwały do II wojny światowej. Po wojnie teren starego kirkutu został zabudowany. Część macew została przeniesiona na nowy kirkut i wmurowana w ogrodzenie nowego cmentarza. Obecnie na placu dawnych „mogiłek żydowskich” znajduje się sklep i budynki mieszkalne.
W 1868 r. powierzchnia nowej nekropoli wynosiła 15 863 m². Przed I wojną światową cmentarz ponownie powiększono, wówczas zajmował powierzchnię 2,78 ha. Cmentarz otoczony był murem, na jego terenie znajdował się dom przedpogrzebowy usytuowany przy bramie cmentarza. Podczas II wojny światowej cmentarz został zdewastowany. Część macew wywieziono i użyto do budowy okolicznych dróg. Na terenie cmentarza podczas okupacji niemieckiej przeprowadzano egzekucje na ludności żydowskiej. W 1946 r. dzięki pomocy Sary i Abrama Finkelsztejnów odbudowano ogrodzenie, które zostało częściowo podniesione i otynkowane. Ocalałe nagrobki znajdujące się na terenie Międzyrzeca i okolic, zostały zwiezione na cmentarz, część z nich została wmontowana w nowy mur. Na kirkucie zachowały się XIX w. macewy żeliwne. Na budynku dawnego domu pogrzebowego umieszczono tablicę z napisem: „Niniejszy mur został ufundowany przez małżonków Abrama i Sarę Finkelsztejnów z Nowego Jorku 1946 r. dla zachowania cmentarza żydowskiego w Międzyrzecu zbezczeszczonego przez barbarzyńców hitlerowskich w latach okupacji”. W tym samym roku powstał również pomnik ofiar pomordowanych przez Niemców w Międzyrzecu i obozach śmierci w latach 1939–1944 ufundowany przez rodzinę Finkelsztejnów. Po II wojnie światowej kirkut był nadal czynny. W 1973 r. został tu pochowany Mosze Kaufman i był to ostatni pochówek na tym cmentarzu.
 

Szpital żydowskiBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Społeczność żydowska Międzyrzeca wybudowała szpital w latach 1846–1850. Obiekt przetrwał do czasów obecnych i znajduje się przy ul. Warszawskiej 2-4. Po II wojnie światowej został przejęty przez Skarb Państwa. Obecnie budynek nadal pełni swoją pierwotną funkcję, działa tu oddział dziecięcy i wewnętrzny.
Pierwotnie budynek był piętrowy, w 1929 r. nadbudowano drugie piętro i oficynę. Pieniądze na tę inwestycję zostały przekazane przez małżeństwo Mosesa i Henriette Sayetta, którzy byli inicjatorami przedsięwzięcia, a także przez G. Zomerfelda i J. Goldsztajna. Wówczas szpital posiadał 60 łóżek, które przeznaczone były dla wszystkich mieszkańców miasta. Funkcjonował odział położniczy, chirurgiczny i chorób wewnętrznych. Szpital utrzymywał się z opłat za leczenie, z datków oraz stałych wpływów z gminy żydowskiej i magistratu.
 

Inne obiektyBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

 W Międzyrzecu przed II wojną światową funkcjonowała Talmud- Tora. Budynek szkoły został wybudowany 1877 r. Obiekt został ufundowany przez Szragę Fajwela Degensztajna. Nieznana jest dokładna data zburzenia budynku Talmud-Tory, prawdopodobnie został zniszczony po II wojnie światowej. Obecnie w miejscu gdzie znajdował się obiekt, wybudowano budynek mieszkalny.

W okresie w okresie międzywojennym funkcjonowało kilkanaście znaczniejszych domów modlitwy. Większość obiektów znajdowała się w dzielnicy żydowskiej. Przy ulicy Szkolnej 18 znajdował się bet ha-midrasz krawców. Bet ha-midrasz bractwa Ha-Chnasat Orchim prawdopodobnie wybudowany został przy ul. Szkolnej 6. Na rogu ulic Warszawskiej i Brzeskiej usytuowany był bet ha-midrasz Hersza Tanenbauma, dalej przy ul. Warszawskiej 67 bet ha-midrasz furmanów, a przy ul. Brzeskiej 70 Bet ha-midrasz szewców. Bet ha-midrasz Piszczanki znajdował się przy ul. Nowej 10 i bet ha-midrasz „Mostowy” przy ul. Lubelskiej. Pozostałe domy modlitwy, co do których nie ma informacji, a które zostały zawarte w wykazie bożnic i domów modlitwy z 1922 r. znajdowały się przy ul. Brzeskiej 50, 78 i ul. Lubelskiej 125.
W Międzyrzecu znajdowało się również kilkanaście innych sztiblów bractw i grup chasydzkich, m. in. z Góry Kalwarii, Radzynia, Sokołowa, Łomży, Białej Podlaskiej, Rużyna, Łomaz.

ZagładaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

9 października 1939 r. Międzyrzec został zajęty przez wojska niemieckie. Na społeczność żydowską została nałożona kontrybucja pieniężna. W grudniu wydano zakaz sprzedaży i dzierżawy własności żydowskiej. W 1940 r. utworzono getto między ulicami Brzeską, Warszawską, Szkolną i Żelazną. Żydom zakazano uczęszczać do lokali poza gettem i korzystać z publicznych środków lokomocji. Do Międzyrzeca deportowani byli Żydzi z różnych miast, z Nasielska, Kalisza, Suwałk, Pułtuska i Serocka. 17 II 1940 r. 2295 osób zostało wysłanych do obozów pracy przymusowej do Turowa, Krzewicy, Rogoźnicy. Około 2 tys. Żydów wykorzystano do prac przy irygacji Krzny koło Międzyrzeca i Rogoźnicy. Niemcy utworzyli 6 zakładów szczotkarskich, w których zatrudniali 1000 robotników. W grudniu 1940 r. do Międzyrzeca deportowano 2 tys. Żydów z Krakowa i Mławy. Ludność żydowska była zmuszana do pracy przy budowie dróg i lotniska w Krzewicy. W marcu 1942 r. do międzyrzeckiego getta trafiło 750 osób z Mielca i okolic Krakowa. 17 III 1942 r. została wykonana egzekucja na 15 inteligentach żydowskich i rabinie. Kolejny transport ludności żydowskiej przeprowadzono w maju 1942 r., do getta przywieziono 1100 osób ze Słowacji. W tym czasie w międzyrzeckim getcie znajdowało się 17,5 tys. Żydów. Pierwsza akcja wywiezienia Żydów międzyrzeckich do obozu zagłady odbyła się 25–26 sierpnia 1942 r. Ludność żydowską skupiono na rynku, następnie kierowano na stację kolejową, skąd transportowano do obozów zagłady. W pierwszej deportacji do Treblinki trafiło około 10 000 Żydów, cześć ludzi zginęła w drodze do obozu. Podczas tej akcji Niemcy rozstrzelali około 1000 osób, między innymi chorych ze szpitala żydowskiego i domu starców. We wrześniu i październiku 1942 r. do Międzyrzeca przywiezieni zostali Żydzi z Janowa Podlaskiego, Wohynia, Parczewa, Kodnia, Konstantynowa, Terespola, Wisznic i Sławatycz. Osoby te zostały umieszczone w synagodze na 7 dni bez wody i jedzenia. Drugi transport, wykonany w dniach 6–9 października 1942 r., objął około 7 tysięcy Żydów, głównie kobiety, dzieci i starców. Osoby te trafiły do obozu na Majdanku. Kolejne dwie akcje wywiezienia ludności żydowskiej do Treblinki przeprowadzono w dniach 27–29 października oraz 7–8 listopada 1942 r., w których do obozu trafiło 2–3 tysięcy Żydów. W nocy z 31 II 1942 r. na 1 I 1943 r. Niemcy zabili 6 Żydów. W lutym 1943 r. na cmentarzu żydowskim rozstrzelano 10 żydowskich policjantów. 30 kwietnia 1943 r. dokonano piątego transportu na Majdanek – ok. 1000 osób. 2 i 3 maja tego samego roku na Majdanek deportowano około 3 tysięcy Żydów z Międzyrzeca. Po tej deportacji w mieście pozostało około 1000 Żydów. Ostatni transport odbył się 26 maja 1943 r., ludność trafiła do obozu na Majdanku. W Międzyrzecu pozostało 200 Żydów. Część z nich uciekło do lasów. Początkowo getto zaczęto likwidować w maju 1943 r. Ostatecznie zostało zamknięte 17 lipca 1943 r. Cała dzielnica żydowska została zniszczona. Szacuje się, że przez międzyrzeckie getto w latach 1942–1943 przeszło 24000 Żydów.
 

LiteraturaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Archiwalia
APL, UWL, Wydz. Społeczno-Polityczny, sygn. 730, Pismo Starosty Radzyńskiego do Urzędu Wojewódzkiego w Lublinie z dn. 26.08.1922 r. w sprawie bożnic żydowskich i prywatnych domów modlitwy, 26.08.1922.
APL, UWL, sygn. 821, Budżet na rok 1935 r. Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Międzyrzecu Podlaskim k. Łukowa, pow. Radzyńskiego, Województwa Lubelskiego, 1934.
APL, UWL, Wydz. Społeczno-Polityczny, sygn. 723, Charakterystyka budżetu Gminy Wyznaniowej Żydowskiej Międzyrzeca w Powiecie Radzyńskim.

Opracowania publikowane
Cała Alina, Węgrzynek Hanna, Zalewska Gabriela, Historia i kultura Żydów polskich. Słownik, Warszawa 2000.
Canin Mordechaj, Co wiadomo o Międzyrzecu (w jęz. jidysz), [w:] Mezricz zamlbuch..., s. 575-580.
Canin Mordechaj, Przez ruiny i zgliszcza. Podróż do stu spustoszonych gmin żydowskich w Polsce, (w jęz. jidysz), Tel Awiw 1952.
Edelbojm Meir, Gmina międzyrzecka (w jęz. hebr.), [w:] Sefer Mezricz…, s. 15-32.
Edełbojm Meir, Międzyrzecka gmina, (od powstania do pierwszej wojny światowej – krótki
przegląd historyczny), (w jęz. jidysz), [w:] Sefer Mezricz…, s. 385-393.
Gutman Nachum, Cmentarz w Międzyrzecu. Wrażenia z odwiedzin w naszym rodzinnym mieście, (w jęz. jidysz), [w:] Sefer Mezricz…, s. 775-777.
Hendel Michael, Rzemieślnicy w Międzyrzecu w poprzednich pokoleniach, (w jęz. hebr.), [w:] Sefer Mezricz…, s. 33-52.
Hendel Michael, Żydzi w Międzyrzecu, (w jęz. jidysz), [w:] Sefer Mezricz…, s. 15-41.
Leszczyński Anatol, Przyczynek do dziejów Żydów Międzyrzeca, RM, T. VII: 1975, s. 108-113.
Mańko Sławomir, Rzemiosło i zakłady przemysłowe Międzyrzeca Podlaskiego w latach 1918-1939, „Radzyński Rocznik Humanistyczny", t. 3, 2005, s. 106-118.
Mańko Sławomir, Żydzi Międzyrzeccy w okresie Drugiej Rzeczypospolitej w świetle dokumentów Archiwum Państwowego w Lublinie, „Kwartalnik Historii Żydów”, 2006, nr 1, s. 73-78.
Otwarcie nowego szpitala, [oprac. red.], (w jęz. jidysz), „Mezriczer Tribune" 1929, nr 49 (20 grudnia), s. 1.
Peters Michael, Międzyrzec Podlaski Ghetto, [w:] Action Reinhard Camps, www.deathcamps.org.
Trzciński Andrzej, Sobota Jerzy, Cmentarze żydowskie w Międzyrzecu Podlaskim, Lublin 2009.

 


 

Opracowała Anna Kończanin