Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Marian Stala (ur. 1952)

Marian Stala ─ historyk literatury, eseista, krytyk. Znawca literatury romantyzmu, Młodej Polski i współczesnej polskiej poezji.

 

Spis treści

[RozwińZwiń]

Miasto rodzinne, edukacja, związek z Krakowem

Marian Stala jest synem Władysława Stali i Marii z domu Krzos, urodził się 13 września 1952 roku w Tarnobrzegu. Po ukończeniu liceum ogólnokształcącego w rodzinnym mieście przeniósł się do Krakowa. Jak sam przyznaje, Kraków od samego początku był jego genius loci:
„Urodziłem się w Tarnobrzegu, na granicy dawnego zaboru austriackiego. Kraków był dla mnie zawsze miejscem szczególnym. Byłoby czymś dziwnym i niepojętym, gdybym chciał studiować gdziekolwiek indziej. Powtarzam: intelektualne i kulturalne ciążenie w stronę Krakowa i Uniwersytetu Jagiellońskiego jest, a przynajmniej było w czasach mojej młodości, zjawiskiem zupełnie naturalnym”1.

W 1971 roku, po zdaniu matury, Stala rozpoczął studia polonistyczne na Uniwersytecie Jagiellońskim. Zadebiutował w 1974 roku szkicem „Estetyczne” i „etyczne”. Søeren Kierkegaard i przemiany wewnętrzne polskiego romantyzmu. W 1976 roku uzyskał tytuł magistra. Marian Stala rozwijał swoją działalność literacką, publikując swoje recenzje i artykuły m.in. w „Ruchu Literackim”, „Studencie”, „Tekstach”.  W 1983 roku uzyskał doktorat dzięki rozprawie Metaforyzacja w liryce Młodej Polski. Teoria i praktyka. Promotorką Stali była prof. Maria Podraza-Kwiatkowska. Kolejnym etapem działalności naukowej Stali było uzyskanie na Uniwersytecie Jagiellońskim habilitacji na podstawie rozprawy Pejzaż człowieka. Młodopolskie myśli i wyobrażenia o duszy, duchu i ciele.

Praca i działalność literacka

W 1976 roku Marian Stala został asystentem w Instytucie Filologii Polskiej Uniwersytetu Jagiellońskiego. W latach 1982–1985 był kierownikiem literackim Teatru im. Juliusza Słowackiego w Krakowie. Współredagował także mówione pismo „NaGłos”. W latach 1984–1985 współpracował z miesięcznikiem „Znak”. Pod pseudonimami drukował w pismach wydawanych poza cenzurą, m.in. w „Arce”, „Pulsie”, „Brulionie”.

Od 1987 roku jest stałym współpracownikiem „Tygodnika Powszechnego”, w którym od 2007 roku publikował felietony w cyklu Wyznania człowieka apolitycznego. W 1989 roku został członkiem Stowarzyszenia Pisarzy Polskich. W latach 1990–1991 należał do redakcji „Tygodnika Literackiego”. Obecnie jest profesorem w Katedrze Historii Literatury Pozytywizmu i Młodej Polski Wydziału Polonistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Nagrody i udział w kapitułach konkursowych

W 1991 roku Stala został laureatem Nagrody Fundacji im. Kościelskich za tom szkiców Chwile pewności. 20 szkiców o poezji i krytyce. W 1998 roku otrzymał Nagrodę im. Kazimierza Wyki, a także został odznaczony Złotym Krzyżem Zasługi. W 2013 roku otrzymał nagrodę Krakowska Książka Miesiąca za książkę Blisko wiersza. 30 interpretacji.

Profesor był również jurorem Literackiej Nagrody Nike (2006–2008). W latach 2008–2010 Marian Stala wspólnie z Pawłem Huellem, Pawłem Próchniakiem i Piotrem Śliwińskim tworzył kapitułę Nagrody Poetyckiej „Kamień” przyznawanej za wybitny dorobek literacki2.

Marian Stala o poezji

„Najbliżej wiersza jesteśmy wtedy, gdy wmyślamy się we współbudujące go słowa, zdania, obrazy; gdy usiłujemy przedrzeć się do ukrytej w nim tajemnicy. I gdy zapisujemy owo szczególne spotkanie z głosem, wyobraźnią, światoodczuciem poety”3.

„Tylko niektóre z czytanych przez lata wierszy pozostają w pamięci; tylko bardzo nieliczne wzywają do bliskości i przynoszą olśnienie. Do takich właśnie wierszy warto powracać; takie ─ warto interpretować”4.

„Zawsze sądziłem, iż najnowszą poezję można w pełni zrozumieć i docenić dopiero wtedy, gdy widzi się ją w perspektywie długiego trwania literatury, w perspektywie bliższej i dalszej tradycji literackiej […]. Powtórzę raz jeszcze: należy mieć perspektywę widzenia ukształtowaną przez wielką poezję, by móc zestawić z czymś utwory powstające tu i teraz. Jeżeli ktoś zajmuje się tylko i wyłącznie literaturą współczesną, tkwi wyłącznie w bieżącym życiu literackim, to na ogół nie ma poczucia istotności i nieistotności zjawisk. Wszystko może mu się wydawać ważne lub też nie ważne. Natomiast jeśli ma się jakiś mocny punkt odniesienia, wtedy całkiem inaczej patrzy się na twórczość poetów żyjących obok lub niedawno zmarłych”5.

Marian Stala o krytyce literackiej

„Jestem zwolennikiem przeświadczenia, iż czasem warto się zatrzymać i nie dopowiadać wszystkiego, co mogłoby być dopowiedziane. Nie twierdzę, iż jest to dyrektywa powszechnie obowiązująca, mogę tylko wyznać, iż zdarzyło mi się tak właśnie postępować. Na przykład: nigdy (ostrożniej: prawie nigdy) nie interesowała mnie biografia autorów interpretowanych przeze mnie dzieł”6.

„Jeśli zatem istnieje jakaś podstawa krytyki, to jest nią uważna, wielokrotna lektura, pełne skupienia wmyślanie się w stworzony przez pisarza tekst. Z tego punktu widzenia uwarunkowania biograficzne są kwestią drugorzędną. Dodałbym też, że takie podejście jest ważne właśnie w odniesieniu do literatury najnowszej, chroni bowiem przed przekształceniem krytyki w plotkowanie o życiu prywatnym pisarzy”7.

„Przeciwstawiam się przede wszystkim temu, co dominuje na łamach gazet codziennych, czyli powierzchownemu, uproszczonemu recenzowaniu tekstów, często sprowadzającemu się do powtarzania utartych formuł. Moja niechęć do takiej dziennikarskiej krytyki wynika
z modernistycznego (w szerokim, upowszechniającym się ostatnio znaczeniu) przeświadczenia
o istotności i autonomii wybitnej literatury”8.

O twórczości Mariana Stali

Dariusz Nowacki:
„W tym się wyraża osobność Stali – zamiast eksperckiego i podszytego przemocą mówienia, jak jest (w poezji), wsłuchiwanie się w wiersz, dialogowanie z nim, szukanie partnerstwa, bezinteresowność i niezwykła uważność. […] Fragmentaryczność i «niegotowość», niekonkluzywność i prowizoryczność nie są tu bynajmniej skrywane; przeciwnie – są ostentacyjnie manifestowane”9.

Marek Olszewski:
„Stala doskonale świadomy umasowienia kultury, mimo wszystko woli patrzeć z dystansem (świadectwem tego jest na przykład odmowa wzięcia udziału w ankiecie «Dziennika», pytającej o lektury przecenione i niedocenione), chętniej widzi się w roli komentatora tekstów sobie bliższych, autorów, których czyta od lat i czuje z nimi rodzaj intelektualnego pokrewieństwa. Tym samym decyduje się na kontynuowanie własnego projektu czytania literatury, bez względu na zmianę paradygmatu. Nie czuje się zobowiązany, by podążać za nowościami i towarzyszyć im w krytycznym dwugłosie – tę rolę pozostawia recenzentom”10.

Wiesław Władyka:
„Po Marianie Stali, literaturoznawcy, człowieku nauki – jak piszą przyjaciele, wśród nich także Jerzy Pilch – nikt wcześniej nie spodziewał się takiej publicznej erupcji poglądów politycznych (choć te bezsprzecznie zawsze miał) ani temperamentu wojownika. Dla ścisłości trzeba dodać, że jest to wojowanie w niczym nieprzypominające powszechnej dzisiaj bijatyki w Sejmie czy w mediach, nie ma tam ani wywijania cepami, ani humoru wędkarsko-strażackiego. Felietonista stosuje wyrafinowane sztuki walki, fechtuje delikatnie, a kłuje precyzyjnie, wyłapuje błędy logiczne, wytyka niesprawności językowe bądź stosowanie kalk stylistycznych, choćby z czasu PRL, z absmakiem odnosi się do czynów i gestów niesmacznych. Jest straszliwie skuteczny i może dlatego tak skwapliwie przemilczany przez bohaterów tych tekstów”11.

Dorobek literacki

Marian Stala, Metafora w liryce Młodej Polski. Metamorfozy widzenia poetyckiego, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1988.
Marian Stala, Chwile pewności. 20 szkiców o poezji i krytyce, Wydawnictwo Znak, Kraków 1991.
Marian Stala, Pejzaż człowieka. Młodopolskie myśli i wyobrażenia o duszy, duchu i ciele, Wydawnictwo Baran i Suszczyński, Kraków 1994.
Marian Stala, Druga strona. Notatki o poezji współczesnej, Wydawnictwo Znak, Kraków 1997.
Marian Stala, Trzy nieskończoności. O poezji Adama Mickiewicza, Bolesława Leśmiana i Czesława Miłosza, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2001.
Marian Stala, Przeszukiwanie czasu. Przechadzki krytycznoliterackie, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2004.
Marian Stala, Niepojęte: Jest, Biuro Literackie, Wrocław 2011.
Marian Stala, Jarosław, Donald i inne chłopaki. Felietony z „Tygodnika Powszechnego”, Wydawnictwo Universitas, Kraków 2012.
Marian Stala, Blisko wiersza. 30 interpretacji, Wydawnictwo Znak, Kraków 2013.
 

Opracował Marcin Jeżyna

 

Przypisy

1 Zapisywanie olśnień. Z profesorem Marianem Stalą o sytuacji polskiej poezji współczesnej, krytyce literackiej oraz o reformie szkolnictwa wyższego rozmawia Katarzyna Kwiecień, [w:] „Kraków” 2008, nr 9.
2 http://teatrnn.pl/leksykon/node/4375/nagroda_poetycka_%E2%80%9Ckamie%C5%84%E2%80%9D, [dostęp:] 5.01.2014.
3 Marian Stala, Blisko wiersza. 30 interpretacji, Wydawnictwo Znak, Kraków 2013, s. 5.
4 Tamże, s. 6.
5 Zapisywanie olśnień. Z profesorem Marianem Stalą o sytuacji polskiej poezji współczesnej, krytyce literackiej oraz o reformie szkolnictwa wyższego rozmawia Katarzyna Kwiecień, [w:] „Kraków” 2008, nr 9, s. 23.
6 Tamże, s. 23.
7 Tamże.
8 Tamże.
9 Dariusz Nowacki, Fragment, margines, pożegnanie, [w:] „Znak” 2012, nr 9.
10 http://www.papierowemysli.pl/recenzje/recReadFull/760, [dostęp:] 5.01.2014.
11 http://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/kultura/ksiazki/1527557,1,recenzja-ksiazki-marian-stala-jaroslaw-donald-i-inne-chlopaki.read, [dostęp:] 5.01.2014.

 

 

 

Literatura

Katarzyna Batora, Współcześni polscy pisarze i badacze literatury. Słownik biobibliograficzny, t. 7, Warszawa 2001.
Zbigniew Bieńkowski, Poezja jako wehikuł, [w:] „Arka” 1992, nr 39/40.
Jan Błoński, Szczęśliwi poeci, [w:] „Tygodnik Powszechny” 1991, nr 51/52.
Jan Zdzisław Brudnicki, Traktat o duszy, [w:] „Wiadomości Kulturalne” 1995, nr 12.
Dariusz Nowacki, Fragment, margines, pożegnanie, [w:] „Znak” 2012, nr 9.
Joanna Orska, Człowiek ze stali, [w:] „Arkusz” 1998, nr 12.
Jerzy Pilch, Epoka obca ideowo, [w:] „Tygodnik Powszechny” 1995, nr 12.
Piotr Śliwiński, Kilka uwag o „Drugiej stronie” Mariana Stali, [w:] „Kresy” 1998, nr 1.
Maciej Topolski, O pożytkach płynących z notatek i niedomówień, [w:] „Czas Kultury” 2011, nr 5.
Zapisywanie olśnień. Z profesorem Marianem Stalą o sytuacji polskiej poezji współczesnej, krytyce literackiej oraz o reformie szkolnictwa wyższego rozmawia Katarzyna Kwiecień, [w:] „Kraków” 2008, nr 9.
http://www.papierowemysli.pl/recenzje/recReadFull/760, [dostęp:] 5.01.2014.
http://teatrnn.pl/leksykon/node/4375/nagroda_poetycka_%E2%80%9Ckamie%C5%84%E2%80%9D, [dostęp:] 5.01.2014.
http://culture.pl/pl/tworca/marian-stala, [dostęp:] 5.01.2014.
http://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/kultura/ksiazki/1527557,1,recenzja-ksiazki-marian-stala-jaroslaw-donald-i-inne-chlopaki.read, [dostęp:] 5.01.2014.