Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” w Lublinie jest samorządową instytucją kultury działającą na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” w Lublinie jest samorządową instytucją kultury działającą na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Lublin – Cyrulicza 3, Kowalska 4

Nr pol. 385, 385 a, 385 b, 386, hip. 243. Dom przy Cyruliczej 3 nie istnieje.

 

Spis treści:
Historia własnościowa i budowlana
Wzmianki dotyczące lokali handlowych i rzemieślniczych
Ikonografia
Karta realności
Przypisy



Historia własnościowa i budowlana
Jadwiga Teodorowicz Czerepińska, Rozpoznanie historyczno-konserwatorskie kwartału zabudowy zawartego pomiędzy ulicami: Cyrulicza - Furmańska - Kowalska - Lubartowska, katalog zabytków, egzemplarz dostępny wyłącznie w archiwum WUOZ, fragment opracowania:

Cyrulicza 3
Nieruchomość, której współcześnie przysługuje numer administracyjny Cyrulicza 3, zawsze stanowiła integralną część zespołu Kowalska 4, gdzie istniała wieloczłonowa zabudowa sięgająca przez całą głębokość bloku od ul. Kowalskiej do ul. Cyruliczej. Kartografia historyczna, poczynając od planu miasta z 1823 r., stale ukazywała działkę Kowalska 4 jako posiadającą budynki gospodarcze wzdłuż bloków dłuższych oraz obszerny budynek na ich zamknięciu od północy, ustawiony w linii regulacyjnej ul. Cyruliczej wytyczonej ok. 1864 r.
Można podejrzewać, że mieścił się tu dom zajezdny wymieniony w oszacowaniu od ognia z 1864 r.[1]. W tymże roku,  zabudowa Kowalskiej 4 uległa wprawdzie częściowemu wypaleniu, po czym odbudowie, ale plany z lat 1870-ych nadal ukazują stan zabudowy od ul. Cyruliczej - jak uprzednio. W sumie, nie udało się dowodnie stwierdzić, kiedy ulegała ona rozbiórce. Z historii przekształceń na sąsiedniej działce Lubartowska 33/Cyrulicza 1 dochodzimy, że po 1912 r. dołączono do Cyruliczej 3 niewielką skrajną część działki Cyrulicza 1, na której plan z 1934 r. ukazuje szereg Szop do rozbudowy. Istotnie od strony Cyruliczej powstał przy ulicy mały parterowy budynek kryty trójpołaciowo, bez żadnych walorów architektonicznych, a w głębi drogi podobny, kryty jednospadowo, oba dwuwnętrzowe, wykorzystane jako sklepy o współczesnych witrynach; ogrodzenie z prętów, nawierzchnia podwóreczka wybrukowana, po bokach trawniczki. Uwaga: na podkładzie geodezyjnym wpisano nr 3 na wschodniej części kamienicy Lubartowska 33 /Cyrulicza 1, co jest ewidentnie błędne i mylące. Na tyłach działki Kowalska 4 wystawiono też współcześnie murowany pawilonik kryty pulpitowo.

Kowalska 4/ Cyrulicza 3
JużMapa szczególna całego miasta JKMości Lublina wykonana w 1783 r. przezJana Nepomucena Łęckiego, ukazuje na interesującym nas odcinku ulicy Kowalskiej, w jej pn. pierzei dwa murowane domostwa, oznaczone symbolem t5, czemu w legendzie mapy odpowiada określenie Rudera i ogród W. ... (nazwisko pominięto lub uległo zatarciu). Literę W. Łącki stosował jako skrót od słowa Wielmożny, co przysługiwało osobom stanu szlacheckiego. Jeżeli można wierzyć Mappie Łąckiego, rozległa nieruchomość szlachecka z ogrodem, obejmowała obecne posesje Kowalska 4 i 6, a wkrótce została sprzedana dwóm nabywcom pochodzenia żydowskiego. Nie udało się ustalić daty sprzedaży, w każdym razie plan r. 1823 ukazuje na obu parcelach zabudowę przekształconą na kamienice z oficynami. W przypadku Kowalskiej 4 była to długa wąska oficyna boczna wystawiona wzdłuż zachodniej, dobiegająca do końca granicy działki, gdzie łączyła się z tylną obszerną oficyną, wystawioną w linii regulacyjnej późniejszej ulicy Cyruliczej. Bez badań architektonicznych nie udaje się przesądzić na ile owe XVIII w. Rudery zostały włączone w kamienicę sprzed 1823 r. Posiada ona rzut wyraźnie złożony z kilku części. Jedną z nich na pewno można utożsamić z Ruderami z Mappy Łąckiego, ale przesądzeń można by tu oczekiwać wyłącznie od badań architektonicznych.. W owym czasie właścicielem nieruchomości był Izrael Szapiro vel Szafir, inicjator urządzenia kanału odprowadzającego wodę z ul. Kowalskiej ku rzece Czechówce.[2] Domostwo Szafira wraz z zabudową gospodarczą usytuowaną na tyłach, utrwalił plan sytuacyjny części miasta, wykonany w r. 1828. Już wtedy istniała obok kamienicy frontowej oficyna zachodnia. Ten cenny dla dziejów Lublina dokument, ukazuje ponadto przebieg średniowiecznych miejskich murów obronnych, których relikty oznaczono przy pd. pierzei ul. Kowalskiej oraz zasięg od najdawniejszych czasów granic Rewiru Żydowskiego,[3] w którego obrębie znajdowała się nieruchomość Szafira. W owym czasie, budynki na działce tworzyły przerwany w dwóch miejscach, wieloelementowy obwód, oparty na planie zbliżonym do trójkąta. Układ ten, obejmujący zespół budynków pozostających w związku własnościowo - funkcjonalno - przestrzennym, przetrwał przez cały wiek XIX w. i nadal jest w pryncypiach czytelny. W 1856 r. właścicielem nieruchomości był Szmul Weysberg, po czym jego spadkobiercy. Po wytrasowaniu w l. 60. XIX w. ul. Cyruliczej, oparła się o nią zabudowa działki. W 1864 roku przeszła na własność Lejzora Finkielszteina, skupującego również sąsiednie tereny [4]. W rękach tegoż nosiła następujące numery policyjne: 385 (dom frontowy 2 - piętrowy, kryty blachą z oficyną murowana, także pod blachą), 385a (dom drewniany, stajnia, drwalnia, murowana bożniczka) i 386 (dom frontowy dwupiętrowy murowany, kryty blachą). Charakterystyczne jest występowanie tu pod nr pol. 385a zespołu zabudowy zajezdnej (czyli hotelu dla podróżujących)[5]. W 1864 r. zabudowa częściowo uległa spaleniu, a następnie odbudowie. Być może w trakcie odbudowy nastąpiło rozszerzenie wsch. części kamienicy o przejazd, który jak dotychczas figurował na wszystkich planach, a począwszy od r. 1866, od strony ul. Kowalskiej kamienica zawsze ukazywana jest ze zwartą linią zabudowy. W 1877 r. wyliczono szczegółowo w dokumentach budynki na działkach: nr 385 - dom dwupiętrowy z mieszkalnym poddaszem, oficyna jednopiętrowa z przybudówką i piętrowe budynki gospodarcze; nr 385 A - oficyna jednopiętrowa z przybudówką i jednopiętrowe murowane budynki gospodarcze; nr 386 - dom dwupiętrowy i oficyna dwupiętrowa murowana. Od końca lat 70. XIX w. właścicielami byli spadkobiercy Finkelszteina i Weysberga[6]. Część budynków należała kolejno do rodzin: Laxów (vel Liaksów), Szpiro, Szternfeldów, Troków i Zemelmanów. W poł. lat 80. XIX w. jako właściciel występuje Kazimierz Mazurkiewicz. W r. 1880 w obrębie działki nr 385 wzniesiono murowaną oficynę jednopiętrową. Na działce 385 „a" powstała murowana parterowa oficyna kryta blachą. W przybliżeniu, taki stan utrzymał się do okresu międzywojennego. Znakomitą ilustrację zabudowy w tym okresie stanowią plany sytuacyjne z 1. 30. XX w., ukazujące i identyfikujące wszystkie budynki[7]. Od strony ul. Kowalskiej usytuowana była kamienica II p. z dwoma II p. oficynami przy granicach nieruchomości od wsch. i zach. Do oficyn szczytami przylegały oficyny jednopiętrowe. W 1934 r. jako właściciel występuje Icek Feller. W 1938 r. usunięto ganki komunikacyjne przy oficynie wsch., wbudowując zarazem pomiędzy nią a kamienicę frontową klatkę schodową. Przy ulicy Cyruliczej znajdowały się liczne szopy, usytuowane po bokach przejazdu. Nie udało się dokładniej ustalić kiedy rozebrany został duży budynek zamykający posesję od strony ul. Cyruliczej. Prawdopodobnie był to ów dom zajezdny, wymieniony w XIX w. oszacowaniach. Ukazywały go wszystkie plany aż po r. 1919, ale plan sytuacyjny z 1934 r. już go nie uwzględnia. Natomiast widoczne jest na nim poszerzenie tyłów działki! o część sąsiedniej nieruchomości Lubartowska 33/Cyrulicza 1, gdzie wyszczególniono szopy drewniane. Jednocześnie plan ten wykazuje budowę I p. oficyny zach. (nr 4c). Podczas II wojny światowej działka znalazła się w obrębie getta żydowskiego. Po II wojnie światowej nastąpiła korekta granic posesji od wsch. Oficyna przylegająca do kamienicy znalazła się w granicach działki 18/4. Nieruchomość upaństwowiono. W oficynie zachodniej, już od lat 40. funkcjonowała znana firma kosmetyczno - farmaceutyczna Magierski i Ska[8]. W 1990 r. zabudowa przy Kowalskiej 4 uległa komunalizacji. Działka geodezyjna nr 14 poczęła ulegać kolejnym podziałom i rozprzedaży[9]. Z działki geodezyjnej nr 14 wydzielono 14/3,14/4,14/5. Działka 14/4 od 1998 r. należy do firmy Belmet - Wschód (T. Brzeziński sp. j.). W 2004 r. rozpoczęto remont generalny usytuowanego na niej budynku. Natomiast działka nr 14/5 jest własnością Belmet - 1 (wł. Ryszard St. Grudziński). W 2003 r. prowadzono w budynku roboty zabezpieczające. W 1999 r. podjęto decyzję o rozbiórce zruderowanej zabudowy na działkach 14/1. 14/2. Równocześnie dokonano podziału nr 14/2 na dwie działki: 14/6 i 14/7 (Kowalska „b" i „c"). W 2004 r. jako właściciel występuje sp. z o. o. Kamienice Miasta. Obecnie trwa remont kapitalny w obrębie kamienic frontowych oraz oficyny zachodniej 1 (= pd. zach.), w oparciu o proj. arch. J. Żurawieckiego z 2004 r.


Wzmianki dotyczące lokali handlowych i rzemieślniczych
Archiwum Państwowe w Lublinie
1931 - Dyna Mysla Guterman - sklep ze szkłem, sprzedaż naczyń oraz sprzedaż żydowskich książek religijnych, Aml 1918-1939, sygn. 2595, 2637
- lokal wynajęty; istnieje od 19. VIII. 1931 r.
- wejście od ulicy, sklep na parterze,
- nie posiada wodociągu - woda ze studni,
- budynek drewniany

1930 - Józef Trope - mleczarnia, sprzedaż nabiału Aml 1918-1939, sygn. 2608,
- rozmiary lokalu 5 x 5,5 x 3, czysto utrzymany,
- sprzedaje mleko i masło od 10 krów (80l dziennie),
- jego brat Chil Trope prowadził przy Lubartowskiej 36 sklep ze sprzedażą nabiału,
- J. Trope, oraz Ela trope widnieją w spisie osób fałszujących mleko,

1930 - Szloma Herszenhorn, handel wodą sodową, słodyczami i wyrobami cukierniczymi, Aml 1918-1939, sygn. 2604,
- sklep czysty lecz ciasny,

1929 - Chawa Treger - sodówka, wyroby cukiernicze, lody, Aml, 1918-1939, sygn. 2603,
1929 - Ela Brawer - zgłoszony handel wodą sodową, słodyczami i wyrobami cukierniczymi, zamiast tego właściciel prowadzi kawiarnię i jadłodajnię bez patentu i koncesji, Aml, sygn, 2603,
- lokal ma rozmiary 6 x 6 x 2,5m
- jadłodajnia na 6 stolików

1928 - Jojne Rozenfield - sklep mięsny, AmL, sygn, 2612,
1931 - Dawid Szechter - piekarnia, AmL, sygn, 2628,
1929 - Hana Rozenblat - herbaciarnia, AmL, sygn. 2632,
1930 - Marja Laudman - wyrób czapek i kapeluszy, AmL, sygn. 2636, 3586,
1920-22 - Estera Lejbman - fabryka skrzyń, AmL, sygn. 1811,

Księga Adresowa Polski z 1929 r:
Mordka Aszman - szkło i porcelana
Abram Gold - galanteria
Cypa Kurlender - sklep spożywczy
Szloma Langfus - handel sznurami
Chaim Bergaizen i ska - skóry
Icek Borensztajn - przybory szewckie
Natan Erlich - handel olejami i pokostem
Maj Bressler - biuro przewozowe „Express"
Izaak Folk - sprzedaż papieru i tektury
Abram i Elka Forszteter - wyroby powroźnicze
Nechemja Tejgman - handel kolonialny
Berek Tenenholc - handel kaloszami i ceratą
Icek Tenenholc - handel ceratą
Wajnsztajn i Kamer - skóry
Boruch Zynger - bławaty
Landman - czapnik
Taba Kerszenblat - dodatki krawieckie
J. Feder - dodatki krawieckie
Jankiel Szloss- manufaktura
H. G. Rozenblat - piwiarnia
Estera Lebman - pudełka
Ignacy Gewerc - skóry
H. Gewerc - przybory szewckie
Szaja Gutfingier - skóry
Iz. Kirszenbaum, B. Gewertz - skóry
Sz. Mittelman - skóry
ch. Rajchenbaum - skóry
G. Szwarc i spółka - trykotarz
C. i L. Zyngman - trykotarz
Szyja Zakrojczyk, icek Rajchenbaum - skóry
Cypa Kurlender - artykuły spożywcze
R. Szrajbman - artykuły spozywcze
Chil Lewi - artykuły spozywcze
A. Lewinsohn - żelazo


Ikonografia
APL, IB sygn. 2074
- projekt budynku Kowalska 4, l. 30 XX w. (plan sytuacyjny, rysunek fasady, rzuty)


Karta realności
IB sygn. 2074 (1940 r.)

                                                                                                                        opracował Tadeusz Przystojecki

Przypisy
[1] APL, AmL 1874-1915, sygn.7427
[2] Aml 1809-74, sygn. 452.
[3] Ibidem, sygn. 661.
[4] AmL 1874-1915, sygn. 7427.
[5] Ibidem, sygn. 7424.
[6] APL, Zastrachowania niedwiżimosti, sygn. 3856.
[7] APL, Inspekcja Budowlana, sygn. 2074.
[8] Ibidem.
[9] WKZ Lublin, Teczka obiektu.