Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” w Lublinie jest samorządową instytucją kultury działającą na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” w Lublinie jest samorządową instytucją kultury działającą na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Lubelscy literaci (1944-1989)

Zaczyn życia literackiego po wojnie stanowili poeci. W wyzwolonym w 1944 roku Lublinie przez pewien czas przebywali literaci z całej Polski, m.in. M. Jastrun czy J. Parandowski. Pierwsza połowa lat 50. to dla Związku Literatów okres pewnego zastoju twórczego, rekompensowanego wzmożonym za to udziałem w masowych akcjach kulturalnych. Ożywienie twórczości literackiej ponownie nastąpiło po 1956 roku, zaś największą liczbę pisarzy w lubelskim środowisku literackim odnotowano w latach 70. 

L. Buczkowski, W. Dras i A. Rozenfeld
Przed wejściem do Muzeum im. J. Czechowicza. Od lewej: Leopold Buczkowski, Waldemar Dras, Aleksander Rozenfeld. Lata 80.

Spis treści

[RozwińZwiń]

Środowisko literatów po wojnie (1944–1955)Bezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Po [19]44 roku, po wypędzeniu Niemców z Lublina, przyszła fala literatów z armią ze Wschodu, także z 2 Armią Wojska Polskiego i tutaj od razu nastąpiła taka forma ujawnienia się młodoliterackiego ruchu, który dojrzewał w latach okupacji.

Waldemar Michalski1

Ożywienie twórczości literackiej w latach 1956–1970Bezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

W roku 1956, jak podkreśla Józef Zięba w artykule „50 lat życia literackiego Lublina”, nastąpiły korzystne zmiany w życiu literackim lubelskiego środowiska2.

Dosyć regularnie wydawał swoje powieści tylko J.N. Kłosowski, rozwijała się też praca przekładowa K.A. Jaworskiego. Powstanie wydawnictwa zmieniło sytuację w sposób zasadniczy. W Lubelskiej Bibliotece Poetyckiej i poza nią ukazały się zbiory poetyckie K. Bielskiego, K. A. Jaworskiego, S. Wolskiego, H. Platty, Z. Mikulskiego. Pojawiły się wartościowe wspomnienia literackie: „Most nad czasem” i „Spotkania z Kazimierzem” K. Bielskiego, „Ogniste koła” W. Gralewskiego oraz „W kręgu Kameny” K.A. Jaworskiego. Wartościową pozycję stanowi tom szkiców teatralnych „Godziny osobliwe” M. Bechczyc-Rudnickiej, będący równocześnie obrazem życia teatralnego Lublina w ostatnich latach”3.

Warto odnotować, że w roku 1962 za drugą powieść, Les Bagages de sable (Bagaże z piasku) urodzona w Lublinie Anna Langfus otrzymała Nagrodę Goncourtów, najważniejszą francuską nagrodę literacką.

W październiku 1969 w kolumnie poetyckiej studentów w „Kamenie” (nr 22) opublikowali swe wiersze: Aleksander Migo, Józef Osmoła, Andrzej W. Pawluczuk i Stanisław Rogala; gdy redakcja zaproponowała autorom współpracę, Osmoła rzucił pomysł zorganizowania grupy literackiej, do której przystąpili wszyscy wyżej wymienieniu oraz [Stanisław Jan] Królik. (…) W styczniu 1970 wystąpili w „Kurierze Lubelskim” jako Studencka Grupa Literacka Samsara. (…) Pierwsza kolumna grupy opatrzona była obszernym wstępem Pawluczuka, opisującym kryzys poezji współczesnej lat sześćdziesiątych, bez próby sformułowania pozytywnych postulatów grupy. Zdaniem autora kryzys poezji wynikał z faktu, iż poeci nie rozumieli jej istoty (…) Poezja, zdaniem Pawluczuka, powinna włączyć się do walki o prawdę i dobro, do walki o człowieka. Dlatego też poeci, zamiast uciekać w mikroproblemy, abstrakcję, „własne naiwne rozdarcia”, winni włączyć się w nurt życia.4

Okres debiutu prasowego grupy poetów urodzonych w połowie lat 50.Bezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

W roku 1970 zmarł Konrad Bielski, w 1972 r. – Zdzisław Jastrzębski i Wacław Gralewski, w 1973 r. – Zbigniew Stepek i Kazimierz Andrzej Jaworski, a w 1976 r. – Zbigniew Jakubik. Wraz z odejściem Konrada Bielskiego, Wacława Gralewskiego i Kazimierza Andrzeja Jaworskiego zamknięty został żywy ciąg tradycji łączący w naturalny sposób lubelskie środowisko literackie z czasami „Reflektora” i Lubelskiego Związku Literatów, zauważa Józef Zięba5.

Są również pisarze średniego pokolenia, którzy pozostając poza organizacjami literackimi, posiadają na swym koncie nawet po kilka pozycji książkowych. Wśród nich można wymienić: W. Kiełczewskiego, M. Knorr, Z. Pikulskiego, S. Weremczuka i innych. W sumie ukształtowane w latach siedemdziesiątych lubelskie środowisko literackie obejmuje kilkudziesięciu autorów książek oraz kilkadziesiąt osób po debiucie prasowym. Tak dużej liczby pisarzy w lubelskim środowisku literackim jeszcze nigdy nie notowano. W efekcie zdemokratyzowała się profesja pisarza. Twórczość literacka przestała być zajęciem elity społecznej.6

Lata 1973-1975 to okres debiutu prasowego grupy ponad dziesięciu poetów urodzonych w połowie lat pięćdziesiątych. Ich wejściu do literatury towarzyszył wyraźny wzrost aktywności autorów debiutujących dużo wcześniej, wywodzących się w większości z utworzonych w 1964 r. Kontrapunktów (m.in. Stanisław Andrzej Łukowski, Henryk Makarski, Waldemar Michalski), których dotychczasowy rozwój z różnych względów wydawał się powolny.7

We wrześniu 1974 roku powstała Grupa Poetycka „Ogród”

W 1979 roku powstała Grupa Poetycka „Signum”, której założycielami byli: Waldemar Michalski, ojciec jezuita Wacław Oszajca, Zbigniew Strzałkowski i Włodzimierz Niedźwiadek. Grupa działała w środowiskach głównie związanych z kościołami.

Wykłady profesora Władysława Bartoszewskiego prowadzone na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim od 1973 roku stały się inspiracją do podjęcia podziemnej działalności wydawniczej.

Z inicjatywy studentów KUL Bogdana Borusewicza, Piotra Jeglińskiego i Janusza Krupskiego wiosną 1977 roku powstała Niezależna Oficyna Wydawnicza NOWa.

Z Niezależną Oficynę Wydawniczą (NOW-a) współpracował profesor Adam Kersten.

W październiku 1977 roku ukazał się pierwszy numer „Spotkań. Niezależnego Pisma Młodych Katolików” – jednego z najważniejszych pism drugiego obiegu. Pismo powstało w Lublinie.

Lata osiemdziesiąteBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Lata osiemdziesiąte w historii lubelskiej kultury otwiera powstanie kwartalnika „Akcent”.

Na łamach „Akcentu" publikowała Zofia Grzesiak, pisarka żydowskiego pochodzenia.

W 1982 w Stanach Zjednoczonych ukazała się autobiografia Nechamy Tec – opowieść o jednej z trzech rodzin Żydów lubelskich, której udało się w całości przeżyć II wojnę światową.  W Polsce autobiografia ta pt. „Suche łzy” została wydana dopiero w 2005 roku .

W 1985 roku rozpoczął swoją działalność Fundusz Inicjatyw Społecznych, lubelskie, niezależne wydawnictwo działające do 1990 roku. Jego twórcami byli Paweł Bryłowski, Andrzej Peciak i Tomasz Pietrasiewicz. Dwa lata później do zespołu dołączyli Tomasz Grudzień i Wiesław Ruchlicki.

W latach 1985-1987 z inicjatywy Tadeusza Jasińskiego, i dzięki jego staraniom, ukazało się 16 debiutów książkowych, wydanych przez Wydawnictwo Lubelskie. W 1985 roku: Nina Sikora, Tylko mgła;  Grzegorz Pernach, Dzień i noc; Anna Łyczewska, Nie muszę kłamać, że mnie nie ma; Zbigniew Puchalski, Ani sen ani marzenie; Wojciech Próchniewicz,  Muzyka w złotych strunach dnia; Halina Sitarska, Za światłem oczu swoich biegnę;  Zofia Luchowska – Kuna, Świerkowa droga; Krzysztof  Derdowski, Czasowo nie ma wieczności; Tadeusz Karabowicz, Zapatrzenia; w roku 1986: Małgorzata Smętówna, Kłótnie z lustrem; w 1987: Urszula Gierszon, Siedem barw płomienia; Krzysztof Guzowski, Figury; Łukasz Manzarek, Rewizje osobiste; Józef Fert, Rytmy; Marek Danielkiewicz,  Nie ma miejsca dla przyjezdnych, Adam Kalbarczyk, Strusiowisko8.

W 1988 roku zmarł w Madrycie związany przez wiele lat z Lublinem poeta i pisarz Józef Łobodowski. Jego ciało, zgodnie z wolą twórcy, poddano kremacji; po kilku miesiącach zostało przewiezione do Lublina przez Andrzeja Paluchowskiego, dyrektora biblioteki głównej KUL.




PrzypisyBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

  1. Wróć do odniesienia Relacja Waldemara Michalskiego za zbiorów Pracowni Historii Mówionej Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN”, nagranie: Agnieszka Góra-Stępień, 10.05.2017.
  2. Wróć do odniesienia J.Zięba, 50 lat życia literackiego Lublina, [w:] [red.] W. Michalski, J.Zięba, Lublin literacki 1932-1982, Wydawnictwo Lubelskie, Lublin 1984, s. 45.
  3. Wróć do odniesienia T.Kłak, Lubelskie środowisko literackie wczoraj i dziś, Kalendarz Lubelski 1968.
  4. Wróć do odniesienia E.Głębicka, Leksykon. Grupy literackie w Polsce 1945-1989, Warszawa 2000, s.353.
  5. Wróć do odniesienia J. Zięba, 50 lat życia literackiego Lublina [w:] [red.] W. Michalski, J.Zięba, Lublin literacki 1932-1982, Wydawnictwo Lubelskie, Lublin 1984, s.53.
  6. Wróć do odniesienia J. Zięba, 50 lat życia literackiego Lublina [w:] [red.] W. Michalski, J.Zięba, Lublin literacki 1932-1982, Wydawnictwo Lubelskie, Lublin 1984, s.53.
  7. Wróć do odniesienia B.Wróblewski, Koniec dekady [w:] Lublin literacki 1932-1982, [red.] W. Michalski, J.Zięba, Lublin literacki 1932-1982, Wydawnictwo Lubelskie, Lublin 1984, s.166.
  8. Wróć do odniesienia U.Gorzelak [oprac.], Literatura lubelska (1980-1990), http://teatrnn.pl, [data dostępu: 05.06.2017].