Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Kościół pw. św. Mikołaja w Lublinie

Kościół pw. św. Mikołaja na Czwartku, położony na urwistym wzniesieniu, uważany jest za najstarszą świątynię w Lublinie. Istnieje nawet podanie (jednak historycznie niepotwierdzone), które utrzymuje, że kościół stał tutaj może już za panowania Mieszka I, w X wieku. Obecny kościół, w stylu renesansu lubelskiego, jest orientowany, jednonawowy, o trzech przęsłach, z niższym, wydłużonym prezbiterium zamkniętym trójbocznie.


 

Spis treści

[RozwińZwiń]

Lokalizacja

Lublin, dzielnica Czwartek, wzgórze czwartkowskie (192 m n.p.m),
kościół orientowany

Funkcja

kościół parafialny

Historia

Wykopaliska archeologiczne potwierdzają istnienie na Czwartku wczesnośredniowiecznej osady (około VII–X wiek), jednak nie potwierdzają istnienia kościoła. Natomiast istnienie osady handlowej tłumaczyłoby wezwanie kościoła, gdyż Mikołaj był także patronem kupców.

 

Akta konsystorza lubelskiego już od 1429 roku wymieniają kolejnych prebendarzy, kapłanów tej świątyni. Natomiast pola i działki przy kościele wspominane są m.in. w edykcie wydanym w 1519 roku przez Zygmunta Starego. Są tam wzmianki o gruntach, które Bernard Maciejowski, sędzia lubelski, darował Grzegorzowi – kapłanowi obrządku greckiego. Wiele z tych gruntów przeszło potem na własność kościoła św. Mikołaja, co wytworzyło odrębną jurydykę, której zwierzchnikiem był prebendarz, a potem pleban czwartkowski. Była to tzw. jurydyka czwartkowska (przedmieszczanie posiadali odrębny zarząd i sądownictwo), nadana jeszcze przez Zygmunta Starego, a zniesiona w 1791 roku. Natomiast prawo patronatu nad kościołem św. Mikołaja należało przez wieki do starych, możnych rodów lubelskich: Konińskich, Maciejowskich i Samborzeckich. W końcu XVI wieku prawo to nabył Jan Zebrzydowski, starosta lanckoroński, który przekazał je z kolei oo. franciszkanom. Zakon oficjalnie zrzekł się tego prawa dopiero w 1825 roku.

 

Ważnym etapem w historii kościoła był wiek XVII, kiedy z kościoła prebendarskiego przekształcono go w kościół parafialny. Stało się to za czasów prebendarza ks. Walentego Turobojskiego, doktora prawa i wykładowcy Akademii Zamojskiej. Ks. Turobojski postarał się u biskupa krakowskiego Andrzeja Trzebnickiego o erygowanie drugiej parafii w Lublinie (pierwsza była przy kościele św. Michała) właśnie przy kościele św. Mikołaja, co ostatecznie stało się 3 kwietnia 1669 roku.

 

Między innymi za czasów tego kapłana, czyli w I połowie XVII wieku, świątynia została gruntownie odnowiona. Pierwotnie był to niewielki kościół murowany, którego fragmenty kryły jeszcze wielkie bryły miejscowego kamienia. Posiadał nawę z drewnianym pułapem oraz prezbiterium z zakrystią. Przy wejściu do prezbiterium na belce umieszczony był krzyż, obok zaś rzeźbione postacie Matki Boskiej i św. Jana Ewangelisty. W kościele wówczas znajdowały się trzy ołtarze, w głównym widniał obraz Zwiastowania, a w bocznych obrazy Jezusa Ukrzyżowanego i św. Anny. Ks. Turobojski przede wszystkim wykończył mury kościoła i nadał mu obecny kształt. Dodano trzecie przęsło nawy, a zarówno nawę, jak i prezbiterium przesklepiono kolebką oraz ozdobiono sztukateriami (wiele wskazuje, że autorem sklepienia był murator lubelski Piotr Traversi). W efekcie kościół zyskał elementy, które zaliczyły go do tzw. renesansu lubelskiego. Ponadto wstawiono w ołtarz główny statuę św. Mikołaja, natomiast w ołtarze boczne obrazy św. Walentego i Wniebowzięcia Matki Boskiej. Świątynię zdobiło wówczas ponad dwadzieścia obrazów oraz kilka rzeźbionych kandelabrów.

 

Ks. Walenty Turobojski zmarł w 1673 roku i został pochowany w grobach kościoła św. Mikołaja. W prezbiterium pozostał jego piękny marmurowy pomnik z alabastrowym popiersiem, który miał sobie wystawić jeszcze za życia. Jego następcy starali się równie dobrze dbać o świątynię. Przykładem może być ks. Adam Brożek (od 1773 roku), który skrupulatnie zajął się archiwum i sporządził dokładny plan pól kościelnych.

 

Warto wspomnieć, że przy kościele na Czwartku znajdował się niewielki szpital (XVII–XIX wiek) i szkoła (hojnie uposażona po 1590 roku przez Sebastiana Jastkowskiego, istniała do XVIII wieku). Od 1593 roku działała drukarnia Pawła Konrada. Znane było Bractwo św. Mikołaja, które oprócz wspomagania sierot i wdów, zajmowało się także zbieraniem posagów dla ubogich panien oraz godzeniem zwaśnionych małżeństw. Natomiast Bractwo Muzykantów wspierało liczne nabożeństwa. Oczywiście przy parafii istniały także cechy rzemieślnicze, które gromadziły się w wyznaczone dni na nabożeństwa.

 

W 1866 roku własność kościoła przeszła na skarb państwa, a także nastąpiło przeniesienie parafii z kościoła św. Mikołaja do większego kościoła poaugustiańskiego św. Agnieszki na Kalinowszczyźnie. Dzięki dbałości o dobry stan budynków publicznych przez ówczesnego prezydenta Lublina Henryka Wolińskiego, a także dzięki ofiarności parafian (zwłaszcza dzięki zaangażowaniu mieszczanina Mikołaja Hajko), w II połowie XIX wieku kościół czwartkowski został gruntownie odrestaurowany i odnowiony. W 1873 roku dobudowano przedsionek przy ścianie północnej jako przedłużenie zakrystii. Z tego też okresu pochodzi zapewne istniejąca do dziś częściowo klasycystyczna fasada kościoła. Wybudowana została także nowa sygnaturka na dachu nawy. Obok świątyni, od strony południowej, wymurowano dzwonnicę w kształcie bramy. Około 1900 roku dobudowano nowy przedsionek, który pełnił odtąd funkcję głównego wejścia. Natomiast przedsionek przy zakrystii przerobiono na kaplicę. We wnęce na fasadzie wymalowano nowy obraz z postacią św. Mikołaja. W końcu w 1902 roku biskup Franciszek Jaczewski przywrócił kościół św. Mikołaja do godności filialno-parafialnego.

Kalendarium

986 – budowa drewnianego kościoła prawdopodobnie na miejscu świątyni pogańskiej (gontyny), której rzekomym fundatorem miał być sam Mieszko I;

1260 – wzniesienie przez dominikanów świątyni murowanej z drewnianym stropem w miejscu starej drewnianej;

1600–1620 – gruntowna przebudowa świątyni (murator lubelski Piotr Traversi) w stylu renesansu lubelskiego;

1630–1644 – rozbudowa w kierunku zachodnim, podniesienie zakrystii za kadencji zasłużonego dla parafii proboszcza Walentego Turbojskiego;

1644 – konsekrowanie świątyni;

1669 – świątynia staje się kościołem parafialnym;

1692 – Jan Zebrzydowski oddaje kollaturę kościoła dla oo. franciszkanów;

1791 – zniesienie jurydyki czwartkowskiej;
1800 – budowa dzwonnicy;

1825 – zrzeknięcie się przez franciszkanów kollatury kościoła;

1866 – własność kościoła przechodzi na skarb państwa; przeniesienie parafii z kościoła św. Mikołaja do kościoła św. Agnieszki na Kalinowszczyźnie;
1873–1874 – dalsze przebudowy, utworzenie klasycystycznej fasady, budowa przedsionka, wymiana dachu wraz z sygnaturką, budowa chóru muzycznego;

1874 – nabycie ołtarza głównego;

1900 – wzniesienie kruchty frontowej oraz przerobienie przedsionka na kaplice, ponowna wymiana sygnaturki, ozdobienie wnęki w fasadzie wizerunkiem św. Mikołaja, budowa plebanii;

1901 – wstawienie bocznych ołtarzy;
1900 – budowa nowego przedsionka, który pełni odtąd funkcję głównego wejścia;
1902 – biskup Franciszek Jaczewski przywraca kościół św. Mikołaja do godności filialno-parafialnego;

1903 – ofiarowanie chrzcielnicy;

14 stycznia 1920 – erygowanie świątyni przez biskupa Mariana Leona Fulmana;

1947, 1966 – położenie nowych tynków;

1952, 1965 – pomalowanie wnętrza;

po 1976 – remont po pożarze, kiedy to uszkodzeniu uległy dach i chór z organami.

 

Architekt

murator Piotr Traversi

Data powstania

około 986 (drewniana kaplica), 1260 murowany kościół

Styl

renesans lubelski

Opis budynku

Do południowej ściany kościoła przylegają kaplica i zakrystia z przedsionkiem. Dach dwuspadowy kryty jest dachówką ceramiczną (tzw. esówką). Mur zbudowany jest z cegły, otynkowany wewnętrznie i zewnętrznie. W fasadzie oraz elewacjach bocznych widoczny jest fryz z szeregiem prostokątnych płycin i bogato profilowany gzyms. Na dachu nawy znajduje się sygnaturka.

Materiały i technika

Początkowo drewniany, następnie murowany.

Wnętrze

Uboga dekoracja ścian we wnętrzu kościoła, kieruje wzrok od razu w stronę ołtarza głównego. Jedyną ozdobę ścian stanowią pilastry. W prezbiterium widać sklepienie kolebkowe pokryte siecią sztukaterii o prostych prostokątnych polach. Natomiast w nawie sztukaterie występują w postaci bogato profilowanych ram, tworzących geometryczne pola w układzie sieciowym, z dekoracją rozet oraz stylizowanych kwiatów i liści. Warta uwagi jest posadzka terakotowa w prezbiterium o niespotykanym wyciskanym ornamencie.

Dębowo-sosnowy ołtarz główny został przeniesiony z kościoła kapucynów. W centralnej jego części znajduje się figura św. Mikołaja, a na szczycie obraz Matki Bożej Bolesnej.

Oprócz ołtarza głównego kościół posiada dwa boczne ołtarze – jeden poświęcony św. Walentemu, natomiast drugi Trójcy Przenajświętszej. W bocznej kaplicy Matki Bożej Nieustającej Pomocy, z ołtarzem w stylu rokokowym, umieszczono obraz Matki Bożej Nieustającej Pomocy, u góry zaś obraz św. Dominika.

Ciekawymi obiektami są ambona i chrzcielnica w ciemnych barwach, ze złoceniami, wykonane na specjalne zamówienie w fabryce wag Wilhelma Hessa na początku XX wieku.

Na balkonie chóru kościelnego znajdują się też dwunastogłosowe organy.

Otoczenie

Od strony południowej usytuowana jest przykościelna dzwonnica w kształcie łuku z dwoma dzwonami. Kapliczka Pana Jezusa Miłosiernego usytuowana obok dzwonnicy, figurka Matki Bożej Niepokalanej oraz krzyż misyjny od strony północnej na cmentarzu przykościelnym stanowią najbliższe otoczenie świątyni. Bogaty drzewostan z dużym kasztanowcem, zaliczanym do pomników przyrody, nadają specyficzny klimat temu miejscu. Ze wzgórza czwartkowskiego rozciąga się widok na lubelskie Stare Miasto. U podnóża góry znajduje się cerkiew prawosławna.

Literatura

Boruch W., Kościół św. Mikołaja na Czwartku, [w:] Studia nad Sztuką Renesansu i Baroku, t. 1, Lublin 1989.
Tatarkiewicz W., O pewnej grupie kościołów polskich z początku XVII w., Kraków 1926.
Wadowski J.A., Kościoły lubelskie na podstawie źródeł archiwalnych, Lublin 1907.
Wereżyński G., Najdawniejsza posada Lublina, czyli dziś Wzgórze Czwartek i kościół św. Mikołaja, „Gazeta Lubelska” 1887, nr 196.

  

 

Zdjęcia

Audio

Inne materiały

Słowa kluczowe