Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” w Lublinie jest samorządową instytucją kultury działającą na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” w Lublinie jest samorządową instytucją kultury działającą na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Konflikty przygraniczne (1241–1288)

Wiek XIII to w dziejach Lublina okres nieustannych walk przygranicznych i najazdów wschodnich sąsiadów. Sprawa zabezpieczenia wschodniej granicy Korony była wówczas jedną z ważniejszych spraw dla lubelskich mieszczan. W XIII stuleciu drastycznie zmieniła się sytuacja polityczna Lublina i ziemi lubelskiej. W miarę postępującego rozdrobnienia feudalnego i wzajemnego zazębiania się interesów sąsiednich książąt, spokojne dotąd ziemie kresowe stały się terenem walk polsko-ruskich. Równolegle roz­poczęły się także najazdy Jaćwingów, Litwinów i Tatarów.

 

Spis treści

[RozwińZwiń]

KalendariumBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

1241 – pierwsze najazdy Tatarów, zniszczenie Lublina
1244 – oblężenie miasta przez księcia halickiego Daniela
1255 – atak Litwinów pod wodzą księcia Mendoga
1259 – drugi najazd Tatarów
1282 – najazd Jaćwingów
1287 – trzeci najazd Tatarów
1288 – najazd Rusinów pod wodzą księcia Jura

Najazdy ruskieBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

W końcu XII wieku bezpośrednim sąsiadem ziem lubelskich stało się księstwo halicko-wołyńskie pod rządami Romana Mścisławicza, a potem jego następców, rządzących tu aż do połowy XIV wieku. Wydarzeniem, które wprowadziło Lubelszczyznę na arenę polityki międzynarodowej, była wyprawa księcia Romana halickiego pod Zawichost w 1205 roku. Zamknęła ona definitywnie okres względnego spokoju na wschodnich terenach państwa polskiego. Prawdopodobnie – jak pisze w swych kronikach Jan Długosz – bitwę zawichojską poprzedziło żądanie prze­kazania ziemi lubelskiej Romanowi i oblężenie przez niego grodu Lubli­na. Od tego momentu ziemie nad Wieprzem stały się ośrodkiem zainte­resowań obu sąsiednich państw. Początkowo, na skutek klęski i śmierci Romana Mścisławicza, wyraźną przewagę miał w tych stronach Polski książę Leszek Biały, rozsze­rzający okresowo swą władzę aż po Bug. Po jego śmierci inicjatywa przeszła w ręce Daniela Romanowicza, który, jakby dla przeciwwagi wobec Lublina, zbudował sobie nową stolicę w pobliskim Chełmie.
W 1221 roku, w wyniku porozumienia zawartego pomiędzy Leszkiem Białym a księciem ruskim Danielem Romanowiczem, Lublin znalazł się na skraju polskich ziem wschodnich, w związku z czym stale narażony był na najazdy ze strony Rusinów, Litwinów, Prusów, Jaćwingów i Tatarów.

Ordy Tatarów i wojska LitwinówBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Pierwszy najazd Tatarów na ziemię lubelską miał miejsce w 1241 roku. O zniszczeniach tych terenów podczas przemarszu wojsk tatarskich obszernie napisał Jan Długosz w VII księdze Roczników czyli kronik sławnego Królestwa Polskiego. Po pierwszym najeździe Tatarów Ruś osiągnęła na naszych ziemiach zdecydowaną przewagę. W latach 1243–1244 książę Daniel Romanowicz zerwał wcześniejszą ugodę i najechał Lublin, niszcząc go niemal całkowicie. Jednocześnie Rusini napadli na Łu­ków i Sieciechów. Początkowo wojska ruskie poszły czterema drogami: Daniel pod Lublin, jego brat Wasylko na Ładę (powiat Janów Lubelski), zaś inni dowódcy nad San i na Podgórze. Wyprawa spustoszyła ziemię lubelską po Wisłę i San. Splądrowano ziemię i zajęto gród lubelski. W odwecie Polacy zniszczyli okolice Andrzejowa (powiat Włodawa). W połowie XIII wieku Lublin po raz pierwszy dostał się pod obce panowanie. Stan ten jednak nie trwał zbyt długo, zapewne tylko parę miesięcy, aż do zasadniczej zmiany stosunków politycznych. Książę ruski Daniel szukał bowiem porozumienia z zacho­dem przeciw Tatarom, otrzymał nawet z tego tytułu koronę od papieża. W tej sytuacji książę krakowski Bolesław Wstydliwy mógł odzyskać kresową ziemię lubelską drogą układów, co nastąpiło najpóźniej w 1253 roku.
Następne walki pograniczne miały charakter typowo rabunkowy. W 1255 roku Lublin spalili Litwini. W 1259 roku miał miejsce drugi najazd Tatarów na Małopolskę, co doprowadziło także do najazdów ziemi lubelskiej, a w 1266 roku Lublin został zniszczony w wyniku wyprawy prusko-litewskiej.
Również Tatarzy w ciągu XIII stulecia jeszcze wielokrotnie oblegali miasto, co spowodowało konieczność silniejszego ufortyfikowania grodu. W 1260 roku, z nakazu księcia Bolesława Wstydliwego, wzmocniono pierwotnie drewniany gród na wzgórzu zamkowym istniejącym do dziś potężnym murowanym donżonem.

Walki o władzęBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Kolejne najazdy miały związek z buntami możnych małopolskich i walkami książąt o Kraków. W 1273 roku na Lubelszczyznę napadli Litwini. W 1280 roku nastąpiła wyprawa księcia ruskiego Lwa Danielewicza (syna Daniela) wraz z Tatarami na ziemie polskie, która dotarła aż za Wisłę. W 1282 roku potężny najazd Jaćwingów zniszczył gród lubelski. Wspomniany już polski kronikarz Jan Długosz, o najeździe tym pisał: „W tymże roku Jaćwingowie przez piętnaście dni plądrują ziemię lubelską [...]. Mordują kapłanów i sługi Chrystusa i dwóch braci z zakonu kaznodziejskiego i niemowlęta i gromadzą wielką liczbę ludzi i bydła”.
Na wieść o napaści Jaćwingów na ziemię lubelską, wyruszył z odsieczą książę krakowski Leszek Czarny. Z jego wyprawą, zakończoną rozgromieniem Jaćwingów pod Narwią, związana jest legenda powstania kościoła pw. św. Michała Archanioła w Lublinie.
W 1285 roku Lubelszczyznę, z inicjatywy ruskiej, najechali Litwini, a w 1287 roku nastąpił trzeci najazd Tatarów. Wreszcie, już po śmierci Leszka Czarnego (1288), nieudane próby opanowania Lublina podjęli: Konrad II Mazowiecki i Jerzy Lwowicz. Rusinów wypędzono z Lublina dopiero w 1302 roku.

Skutki najazdówBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

W rezultacie częstych najazdów tatarskich i litewskich tereny Lubelszczyzny były słabo zaludnione. W okolicach samego Lublina, na glebach urodzajnych, mieszkało do trzech ludzi na kilometrze kwadratowym. Okres walk pogranicznych nie powstrzymał jednak rozwoju samego miasta. W przeciwieństwie do regionu nastąpiło zwiększenie zaludnienia, a w miarę wzrostu demograficznego traciło na znaczeniu ciasne wzgórze czwartkowe, ośrodkiem życia gospodar­czego stało się dzisiejsze Stare Miasto.
Ten niewątpliwy rozwój miasta miał swoje przyczyny. Przede wszystkim na miejscu istniał, rozbudowywany stale przez władze państwowe, gród obronny, ważny ze względu na ówczesne stosunki z Tatarami, Rusią, Litwą i Jaćwieżą. Przez Lublin w XIII wieku przebiegała droga handlowa z Rusi do Krakowa i dalej do Czech i Niemiec. Droga ta przechodziła poprzednio przez południową Lubelszczyznę, kierując się od ruskiej w tym czasie Sąsiadki pod Szczebrzeszynem, przez rejon Kraśnika do Zawichostu nad Wisłą. W XIII wieku jej główny wariant został przeniesiony bardziej na północ i biegł od Włodzimierza Wołyńskiego przez Chełm i Lublin do Kazimierza nad Wisłą, skąd następnie wzdłuż Wisły zmierzał ku Bałtykowi. Ta właśnie droga, o znaczeniu gospodarczym i politycznym, była jednym z głównych źródeł rozwoju Lublina.
W XIII wieku została stworzona podstawa dla przyszłego rozkwitu miasta. Obok grodu i dawnego podgrodzia wyrosła duża osada o charakterze miejskim. Całe to skupisko osadnicze liczyło jeszcze dwu­krotnie mniej mieszkańców niż Sandomierz. (Plastycznie można to zobrazować faktem, iż na początku XIV stulecia Sandomierz miał 9 kościołów, a Lublin 4). Równocześnie w toku walk pogranicznych Lublin awan­sował na stolicę wschodniej rubieży Małopolski. Na tym fundamencie bazował dalszy rozwój miasta, w wyniku którego stał się Lublin w XV wieku stolicą województwa, zaś w XVI – jednym z głów­nych miast Polski.
 
 

 
Opracowała Marzena Baum

 

LiteraturaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Chmielak J., Jakimińska G., Polańska M., Historia Miasta Lublina, Lublin 2000.