Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Kalendarium lubelskich Żydów - najważniejsze fakty

Wydarzenia związane z życiem lubelskiej społeczności żydowskiej. 

Procentowe zestawienie ludności żydowskiej Lublina - infografika

 

Spis treści

[RozwińZwiń]

XIV w.Bezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

1336 - nie potwierdzony przekaz, że król polski Kazimierz Wielki zezwolił Żydom na osiedlenie się na przedmieściu Lublina - w Piaskach

XV w.Bezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

1475 - w mieście osiedlił się rabin Jakub z Trydentu

XVI w.Bezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

1518 - Szalom Szachna założył w Lublinie jesziwę; z tego samego roku pochodzą najstarsze potwierdzenia przywileju de non tolerandis Judaeis


1523 - Król Zygmunt I przyznał Żydom mieszkającym obok Zamku Lubelskiego prawa, jakie posiadali inni Żydzi w Polsce, szczególnie we Lwowie. Z wnioskiem o ich przyznanie wystąpił starosta lubelski Jan z Pilczy, twierdząc, że Żydzi lubelscy spełniają w mieście ważną i pożyteczną rolę


1532 - naczelnym rabinem Lublina został mianowany Szalom Szachna, który wraz z rabinem krakowskim Mojżeszem Fiszlem zarządzał Małopolską


1541- na cmentarzu żydowskim został pochowany Jakub Kopelman ha Levi – jest to najstarszy zachowany nagrobek na starym cmentarzu


1547 - Ukazały się pierwsze modlitewniki i książki hebrajskie drukowane w Lublinie, a w 1550 r. król Zygmunt August wydał zezwolenie na uruchomienie żydowskich drukarni dwóm Żydom: Josefowi i Eliezerowi


1567 - Na podstawie przywileju króla zbudowano w Lublinie wielką synagogę Maharszala, którą na cześć rabina Szlomy Lurii nazwano Maharszalszul


1580 - na mocy przywileju króla Stefana Batorego powstał Waad Arba Aracot (Sejm Czterech Ziem), organ samorządu żydowskiego; obrady odbywały się najczęściej w Lublinie (ostatni w 1725 r.). Sejm odegrał wielką rolę w życiu społeczno-kulturalnym Żydów w Polsce


1598 - pierwszy rytualny proces w Lublinie. Lubelski Trybunał Królewski skazał na karę śmierci czterech Żydów za „zamordowanie chłopca katolickiego” w miasteczku Łosice (siedleckie)

 

XVII w.Bezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

1638 (1641) - Na mocy przywileju króla Władysława IV zbudowano synagogę Kotlarszul (synagoga Kotlarzy), została ona wzniesiona przez Cwi Doktorowicza przy ul. Szerokiej 20


1655 - Podpalenie dzielnicy żydowskiej przez Moskali. Podzamcze padło łupem wojsk kozacko-moskiewskich, zginęło ok. 2 tyś. żydowskich mieszkańców miasta.


1672 - Najazd Tatarów na Lublin, którzy całkowicie zniszczyli i obrabowali dzielnicę żydowską


1682 - ostatnie posiedzenie Sejmu Czterech ZiemWaad Arba Aracot w Lublinie


1696 - Krol Jan III Sobieski zezwolił Żydom na prowadzenie handlu bez ograniczeń zarówno w mieście
jak i wokół Lublina; akt ten został potwierdzony przez króla Augusta II w 1698 r.

 

XVIII w.Bezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

1702 - Pożar Miasta Żydowskiego


1786 - powstała ulica Nowa (dawna część ulicy Lubartowskiej) w Lublinie, przy której Żydzi mieli swoje sklepy z ubraniami


1790 – 1800 - w tej dekadzie Jaakow Icchak ha-Lewi Horowitz „Widzący”, osiadł na Wieniawie, a następnie przeniósł się do Lublina i zamieszkał przy ul. Szerokiej

XIX w.Bezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

1815 - zmarł Jaakow Icchak ha-Lewi Horowic (Widzący z Lublina), pochowany został na starym cmentarzu żydowskim

1829 - epidemia cholery zdziesiątkowała żydowskich mieszkańców miasta; w związku z tym i wskutek rosnącej liczby mieszkańców powstał nowy cmentarz żydowski, pierwsze pochówki miały tam miejsce rok później


1851 - otwarto wielki plac targowy przy ulicy Świętoduskiej, który przetrwał do końca lat 20. naszego stulecia. Obecnie nosi nazwę Plac Ofiar Getta


1856 - w katastrofie budowlanej uległy zniszczeniu synagogi Macharszala i Maharama


1859 - oficjalnie rozpoczęła działalność pierwsza żydowska szkoła elementarna w Lublinie


1862 - Reforma Wielopolskiego umożliwiła Żydom zamieszkiwanie w Lublinie i wzięcie udziału w wyborach do Rady Miejskiej


1870 - Gmina Żydowska zakupiła budynek przy ul. Grodzkiej, gdzie powstał sierociniec dla dzieci żydowskich. Kuratorem sierocińca był Józef Goldsztern. W marcu 1942 r., podczas likwidacji getta na Podzamczu, dzieci wraz z personelem zostały zamordowane przez hitlerowców


1887 - otwarto Szpital Gminy Wyznaniowej Żydów


1897 - otwarcie pierwszej prywatnej żydowskiej szkoły średniej Nusyma Rajchtensztajna

 

XX w.Bezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

1903 - powstanie Koła Socjalistycznego Powszechnego Związku Robotniczego Bund


1908 - powstało towarzystwo kulturalne w celu krzewienia literatury pięknej i pieśni żydowskiej pod nazwą Hazomir

1910 - zorganizowano towarzystwo dla upowszechniania języka i kultury żydowsko-hebrajskiej pod nazwą Chowewej Sfos Ewer (Miłośnicy Języka Przeszłego)


1916 - powstały pierwsze w Lublinie dwie szkoły średnie - gimnazja: męskie kierowane przez Szymona Szpera i żeńskie kierowane przez Różę Szperową, po śmierci Szymona (1919) Szperowa utworzyła gimnazjum koedukacyjne, które przetrwało do 1932 roku.; Przedmieście Wieniawa włączono do Gminy Żydowskiej w Lublinie. Wieniawa dysponowała zabytkową synagogą i cmentarzem. Ukazał się polskojęzyczny tygodnik społeczno-kulturalny „Myśl Żydowska”


1917 – otwarcie Żydowskiej Biblioteki Publicznej w Lublinie


1918 - w Lublinie ukazał się dziennik w języku jidysz "Lubliner Tugblat” (Dziennik Lubelski). Redakcja mieściła się przy ul. Królewskiej 12, a pierwszym redaktorem został Szlomo Baruch Nisenbaum


1924 - Położono kamień węgielny pod budowę gmachu uczelni Jeszywas Chachmej Lublin (22 V 1924 r.); w uroczystości brało udział około 20 000 osób


1930 - uroczyste otwarcie Jeszywas Chachmej Lublin (Uczelnia Mędrców Lublina), rektorem i jednocześnie rabinem Lublina został uczony talmudysta Majer Szapiro, który był przez wiele lat był posłem na sejm z ramienia partii Agudas Israel


1933 - śmierć rabina Majera Szapiry


1936 - Gmina Żydowska uchwaliła rezolucję protestującą przeciwko wprowadzeniu w polskich uniwersytetach gett ławkowych dla Żydów. Rozpoczęcie budowy Domu Ludowego im. Icchaka L. Pereca przy ul. Czwartek

 

Druga wojna światowaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

1939 - Lublin zamieszkiwało ponad 120 000 obywateli, w tym ponad 42 000 Żydów


18.09.1939 Niemcy wkraczają do Lublina. 9 XI SS usunęła wszystkich Żydów z Krakowskiego Przedmieścia i przyległych ulic (500 rodzin), dając im na opuszczenie mieszkań 10 minut. Przeprowadzono spis Żydów, wprowadzono obowiązek noszenia białej opaski z gwiazdą Dawida na prawym rękawie ubrania. Rozpoczęły się łapanki. Niemcy wprowadzili się do żydowskich mieszkań, niszczyli i rabowali ich mienie,
na ulicy Lipowej utworzono obóz dla jeńców żydowskich


1940 - Niemcy mianowali w Lublinie Radę Żydowską - Judenrat - z prezesem Henrykiem Bekkerem i dwoma wiceprezesami Salomonem Kestenbergem i adwokatem Markiem Altenem. Członków judenratu było 10. Wszystkie synagogi i domy modlitwy zamknięto


1941 - Utworzono w Lublinie getto obejmujące dzielnicę żydowską z następującymi ulicami: Lubartowska po stronie nieparzystej, Kowalska, Szeroka, Cyrulicza, Zamkowa, Nadstawna, Krawiecka, Podzamcze, Czwartek i Jateczna


1941 - Niemcy utworzyli na przedmieściach Lublina obóz koncentracyjny Majdanek


1942 - W marcu tego roku rozpoczęto likwidację getta w Lublinie, uznawaną za początek "Akcji Reinhardt". Każdego dnia wywożono blisko 1500 Żydów. W krótkim okresie czasu Niemcy wywieźli przeszło 30 000 Żydów do obozu zagłady w Bełżcu. Pozostałych Żydów - 4000 osób przewieziono w kwietniu do getta na Majdanie Tatarskim, skąd jesienią (9 listopada 1943) wszystkich zamordowano w obozie na Majdanku


1942 - Niemcy przystąpili do wyburzania budynków dzielnicy żydowskiej, gdzie było getto


1943 - Majdanek, Poniatowa i Trawniki to największe obozy zagłady Żydów na ziemi lubelskiej. Początkowo były to obozy morderczej pracy. W listopadzie 1943 r. w ciągu jednego dnia zamordowano na Majdanku
18 400 osób, w ciągu następnych kilku dni w Poniatowej 15 000 i w Trawnikach 10 000. W tym krótkim czasie zamordowano ponad 42 000 Żydów. Hitlerowcy nazwali tę akcję Akcją Dożynki


22.07.1944 - wyzwolenie Lublina. Pozostali przy życiu Żydzi lubelscy wracali z różnych stron do rodzinnego miasta. W drugiej połowie tego roku powstała Żydowska Komisja Historyczna w Lublinie, której zadaniem było zbadanie historii Żydów w Polsce w okresie okupacji hitlerowskiej

Okres powojennyBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

1947 - Żydowski Komitet Ziomkostwa Lubelskiego zorganizował zjazd Żydów - byłych mieszkańców Lublina

1963 - Między ulicą Świętoduską a Nową na byłym placu targowym, obecnie nazwanym Placem Ofiar Getta - postawiono pomnik poświęcony pomordowanym Żydom z Lublina

1968 - 1969 - Okres największej emigracji Żydów z Polski Ludowej. Opuściło wówczas Polskę wiele tysięcy obywateli pochodzenia żydowskiego. W Lublinie pozostała jedynie niewielka grupa Żydów (około 25 osób), w tym nie było 10 mężczyzn, co nie pozwalało na spełnienie wymogów religijnych tzw. minjan, obowiązującego przy modlitwach w bożnicy i na pogrzebach


1984 - Telewizja Polska nakręciła film pt. „W każdej garstce popiołu...” w którym Symcha Wajs przedstawił kilka fragmentów z życia i działalności Żydów lubelskich w okresie międzywojennym


1985 55. rocznica otwarcia uczelni rabinackiej Jeszywas Chachmej Lublin, wmurowanie tablicy pamiątkowej na ścianie budynku Collegium Maius przy ul. Lubartowskiej, gdzie do 1939 r. mieściła się uczelnia


1989 - Decyzją Urzędu Wojewódzkiego powstało (18.01.1989) Towarzystwo Opieki nad Pamiątkami Kultury Żydowskiej w Lublinie. Wydano książkę Róży Fiszman Sznajdman „Mój Lublin”


1990 - Uroczystość sześćdziesięciolecia otwarcia Jeszywas Chachmej Lublin; na uroczystość przybył z Izraela bratanek rabina Szapiry - Dow Szapira, były student uczelni w latach 30.


1994 - Od 14 do 16 grudnia odbyła się sesja naukowa pt. „Żydzi lubelscy” zorganizowana przez Towarzystwo Opieki na d Pamiątkami Kultury Żydowskiej w Lublinie, Muzeum Lubelskie na Zamku oraz Ośrodek „Brama Grodzka – Teatr NN”. Sesja poświęcona kulturze żydowskiej


1995 - Lubelski Koncert Pieśni Żydowskich w języku jidysz - Katherina Muether, Urlich George


1996 - Sesja "Brama Pamięci - Miasto żydowskie"


1997 - Pierwsza polska prezentacja prac Symche Nornberga w Lublinie – obrazy i akwarele


1998 - otwarcie wystawy "Wielka Księga Miasta", przypomnienie żydowskiej społeczności Lublina


1999 - Prezentacja instalacji artystycznej "Schirne - Świątynia Pokoju" upamiętniającej 55. rocznicę wyzwolenia obozu koncentracyjnego na Majdanku; Mini sesja - debata "Spotkanie z mesjanizmem i mistyką żydowską"


2000 - Misterium Jedna Ziemia - Dwie Świątynie na Starym Mieście, Misterium "Dzień Pięciu Modlitw"
na Majdanku


2002 - Misterium Światła i Ciemności, 60 rocznica likwidacji lubelskiego getta


2003 - Chanuka - Święto Świateł. Spotkanie świąteczne w budynku dawnej Jesziwas Chachmej Lublin


2004 - W Lublinie mieszkało kilkadziesiąt osób pochodzenia żydowskiego; Talila, Ben Zimet i le Yiddisch Orchestra Koncert - wspomnienia o przedwojennym świecie Żydów w języku francuskim i w jidysz; Purim - Święto Losów - Spotkanie świąteczne zorganizowane w Jesziwas Chachmej wspólnie z Towarzystwem Społeczno Kulturalnym Żydów; Wizyta Davida Pelega- ambasadora Izraela w Polsce; Symboliczny Szabas w Jesziwas Chachmej Lublin Uroczystość zorganizowana wraz z Warszawską Gminą Żydowską

17.03.2005 - Uroczyste obchody XI Sijum HASZAS w Jesziwie z udziałem chasydów z Ameryki, Europy Zachodniej i Wschodniej. Transmisja internetowa wydarzeń w Lublinie podczas uroczystości w Nowym Jorku


2006 - Międzynarodowa Konferencja Naukowa "Żydzi w Lublinie. Żydzi we Lwowie. Miejsca - Pamięć – Współczesność"


2008 - Pamięć Sprawiedliwych - Pamięć Światła. Misterium społeczno-artystyczne upamiętniające Żydów lubelskich i ratujących ich w czasie II wojny światowej Polaków

17.03.2012 - Misterium Ocalone Losy. W przestrzeni Ośrodka zostało przygotowanych kilkadziesiąt miejsc, w których ocaleni z Zagłady lubelscy Żydzi oraz ich potomkowie opowiadali młodym mieszkańcom Lublina – uczniom liceów, swoje historie.

 

17.03.2012 - 70. rocznica likwidacji getta na Podzamczu. Odtworzenie nagrań utworów „Brygada śmierci” oraz "Kadisz. Łódzkim Abramkom, którzy chcieli żyć. Polakom, którzy ratowali Żydów" Krzysztofa Pendereckiego w obecności Kompozytora.

 

04-08.08.2013 - Seminarium Teaching about the Holocaust at Memorial Sites. Seminar for Yad Vashem European Seminar Graduates.

 

05.11.2013 - Misterium Ocalone Losy. W Misterium wzięli udział Świadkowie Historii – mieszkańcy miasta pamiętający okres niemieckiej okupacji i Zagładę ludności żydowskiej. To oni przekazali pamięć o tamtych wydarzeniach lubelskim licealistom.

LiteraturaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Wajs K., Wajs S., Fakty i wydarzenia z życia lubelskich  Żydów, Lublin 1997.
Jerozolima Królestwa Polskiego. Opowieść o żydowskim Lublinie, Lublin 2008.

 

Zdjęcia

Galerie

Wideo

Inne materiały

Słowa kluczowe