Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” w Lublinie jest samorządową instytucją kultury działającą na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” w Lublinie jest samorządową instytucją kultury działającą na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Jeleń Doktorowicz

Cwi Hirsz Jeleń (pisany również jako Gersz, Moszkowicz) Doktorowicz żył na przełomie XVI i XVII wieku. Pełnił urząd seniora gminy lubelskiej i faktora królewskiego. Był fundatorem synagogi w budynku przy ulicy Szeroka 2.

Spis treści

[RozwińZwiń]

RodzinaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Jeleń był synem Mojżesza (Moszka) Doktorowicza, seniora żydowskiej gminy lubelskiej, czyli jej reprezentanta przed władzą dominialną lub państwową. Mojżesz reprezentował stronę żydowską między innymi w oskarżeniu o mord rytualny w 1598 roku1. Wymieniany był wtedy jako starszy gminy, syn rabina. Ojciec Jelenia był właścicielem kilku domów i placów na Podzamczu, między innymi: od 1593 roku placu „o rozmiarze 12 łokci, między domem Żyda Szymona, stolarza, a ogrodem należącym do zamku”, od 1594 roku kamienicy między domem Żyda Abrahama Kormana a mostem grodzkim i kamienicy między Kormanem a placem zwanym Sambonowski. W tym czasie został również właścicielem placu przy Stawie Żydowskim2. Od wspomnianego Abrahama Kormana Mojżesz uzyskał dom przy ulicy Żydowskie3j.
Razem z Jeleniem zajmowali się handlem i pożyczkami pieniężnymi na potrzeby szlachty i urzędników królewskich4. Byli również dzierżawcami podatku czopowego (podatku od wyrobu i sprzedaży trunków)5. Ojciec z synem wystąpili razem w niektórych sprawach pomiędzy 1600 a 1614 rokiem. W sprawie z 1618 roku pojawiła się wzmianka, że Mojżesz już w tym czasie nie żył.
W latach 1633 - 1635 w kilku zapisach grodzkich pojawił się syn Jelenia - Józef. Szedł on w ślady ojca dzierżawiąc pobór podatków i realizując transakcje pieniężne6. Inny syn Jelenia, Icek został wymieniony w sprawie z 1642 roku. Od 1666 roku Icek występował w księgach grodzkich jako senior gminy lubelskiej7. Przydomek rodziny Doktorowicz pojawiał się w księgach grodzkich w pierwszej połowie XVIII wieku.

Samodzielna działalnośćBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Pierwsza informacja o samodzielnym działaniu Jelenia Doktorowicza z ksiąg grodzkich pochodzi z 1598 roku. Dotyczyła ona sprawy spłaty długów jakie zaciągnął u szlacheckiej rodziny Skromowskich8. Jedną z ważniejszych transakcji jakie przeprowadził było przejęcie 2 września 1603 roku od Jana Szomowskiego praw do czterech domów. Szomowski był pisarzem podskarbiego koronnego oraz dziedzicem Jastkowa9. Przedmiotem transakcji były nieruchomości położone „na lubelskim Podzamczu: 1) między domem Fiksela a rzeźnika Sa­muela, 2) między domem Izaaka Diabełka a Szmula, syna Mojżesza Doktorowicza, 3) w narożniku wielkiego ogrodu należącego do grodu lubelskiego, między pla­cem Żydówki wdowy Szymonowej a domem Wojciecha Sierakowskiego, pisarza grodzkiego lubelskiego, 4) na ul. Żydowskiej, obok młyna żydowskiego, przy Sta­wie Żydowskim”. Jednocześnie Jeleń otrzymał dom, który „należał niegdyś do Salomona Fiksela, ale drogą donacji przeszedł na rzecz Adama Kotuńskiego, ten zaś scedował go na Szomowskiego”. Mimo braku szczegółowych informacji o przyczynie tak licznych przekazań nieruchomości należy sądzić, że ich podstawą były niespłacone długi10.
W rzeczywistości, na nieruchomościach ciążyły długi w związku z czym Jeleń w 1604 roku rozpoczął batalię sądową z Janem Szomowskim. Po kilku rozprawach i apelacji dziedzica Jastkowa, 18 października urząd grodzki wydał dekret, w którym przychylał się do pozwu Jelenia11. Proces nie zraził obu stron do siebie, gdyż w księgach grodzkich z lat 1611 i 1612 występowały jako strony kolejnych transakcji12. O majętności Doktorowicza może świadczyć fakt, że w 1608 roku został skazany na karę 100 grzywien za to, że mimo zakazu utrzymywał chrześcijańskich służących13.


Jeszcze w 1603 roku Jeleń występował w księgach grodzkich jako przedstawiciel prawny Żydów, którzy nie byli obecni w Lublinie14. Od 1621 pojawiał się w księgach jako senior żydowskiej gminy lubelskiej15. Rok później uczestniczył w finalizowaniu pożyczki w wysokości 2 tysięcy grzywien, której lubelskiej gminie żydowskiej udzielił lubelski konwent franciszkanów16. W 1628 roku Doktorowicz sprawował dodatkowo funkcję poborcy cła, a dwa lata później występował ponownie w księgach grodzkich jako arendarz podatku czopowego17. Historię sprawowania tej funkcji ilustrują zachowane wpisy. Jedną z ważnych spraw było oskarżenie przez Jelenia mieszczan Bełżyc, Parczewa, Ostrowa, Urzędowa, Zaklikowa i Radomyśla o brak opłaty czopowego za 1631 rok18. Rok później sąd kapturowy wydał dekret skazujący na karę banicji władze miejskie Parczewa, Ostrowa, Zaklikowa i Bełżyc19. Decyzja sądu spotkała się z kolei ze sprzeciwem Jana Sternackiego, administratora czopowego w województwie lubelskim, który zarzucił Doktorowiczowi wykroczenie poza uprawnienia arendarza czopowego i zbytnią samowolę w zakresie rozpoczęcia działań sądowych20.


W 1633 roku Jeleń sprzedał za 10 tysięcy złotych polskich swojemu krewnemu Abrahamowi Moszkowiczowikamienicę dziedziczną położoną przy ul. Żydowskiej, 200 kroków od grodu lubelskiego (zamku), w sąsiedztwie domu Żyda Chaima”21. Trzy lata później Jeleń został oskarżony o brak wpłat do skarbu koronnego dwóch sum pochodzących z kontrybucji publicznych: 4475 i 1000 złotych polskich22. Podobne zarzuty pojawiły się w 1643 roku, kiedy Jeleń znowu został pozwany za niewywiązanie się z wpłaty do skarbu zebranej całej sumy podatku czopowego w 1631 roku. Sprawa rozpatrywana przez Trybunał Skarbowy w Radomiu i Trybunał Koronny w Lublinie. Lubelski sąd nakazał ostatecznie Doktorowiczowi wypłacić  300 złotych polskich na rzecz Mikołaja Kotarbskiego, z którym Jeleń podpisał kontrakt na pobór czopowego23.

SynagogaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Jeleń działał również na polu społeczno-religijnym. 16 lipca 1638 roku otrzymał przywilej króla Władysława IV na zbudowanie synagogi i samodzielne zarządzanie nią. Doktorowicz wystąpił w dokumencie jako faktor królewski, czyli pełnomocnik zajmujący się sprawami finansowymi i majątkowymi. Synagoga określona w dokumencie jako położona „na ustroniu ku stawowi na Przedmieściu Lubelskim”, mieściła się w kamienicy przy późniejszej ulicy Szerokiej 2, w tylnym korytarzu pierwszego piętra. Majer Bałaban podczas jej zwiedzania zwrócił uwagę na portal w stylu renesansowym, który ozdabiał ścianę wschodnią z bimą oraz piękne ławki24. Bożnica istniała aż do zburzenia budynku, co nastąpiło między 10 kwietnia 1942 roku a 9 marca 1943 roku25.

 

Lublin, ulica Szeroka 2, Szeroka 4 i Szeroka 6
Lublin, ulica Szeroka 2, Szeroka 4 i Szeroka 6 (Autor: Kiełsznia, Stefan (1911-1987))

LiteraturaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

APL, Akta miasta Lublina, Wydział kwaterunkowy i świadczeń wojennych, Zestawienia Szkód Wojennych w nieruchomościach m. Lublina, sygn. 22/0/8.9/387, Wykaz budynków rozebranych przez Władze Niemieckie, względnie będących w stanie rozbiórki, sprawdzony w terenie w dniu 9.III.1943 r. przez pp. Głębikowskiego i Koszałkę.

APL, Rada Żydowska w Lublinie 1939-1942 (RŻL), sygn. zesp. 891.

Bałaban M., Żydowskie miasto w Lublinie, Lublin 1991.

Gmiterek H. [oprac.], Materiały źródłowe do dziejów Żydów w księgach grodzkich lubelskich z doby panowania Zygmunta III Wazy 1587-1632, Lublin 2014.

Gmiterek H. [oprac.], Materiały źródłowe do dziejów Żydów w księgach grodzkich lubelskich z doby panowania Władysława IV i Jana Kazimierza Wazów 1633-1669, Lublin 2006.

Gmiterek H. [oprac.], Materiały źródłowe do dziejów Żydów w księgach grodzkich lubelskich z doby panowania Michała Korybuta Wiśniowieckiego i Jana III Sobieskiego 1669-1697, Lublin 2003.

Riabinin J. [oprac.], Materiały do historii miasta Lublina 1317-1792, Lublin 1938.

PrzypisyBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

  1. Wróć do odniesienia M. Bałaban, Żydowskie miasto w Lublinie, Lublin 1991, s. 40.
  2. Wróć do odniesienia H. Gmiterek [oprac.], Materiały źródłowe do dziejów Żydów w księgach grodzkich lubelskich z doby panowania Zygmunta III Wazy 1587-1632, Lublin 2014, s. 26, nr 81, s. 28, nr 96, s. 30, nr 108. .
  3. Wróć do odniesienia Tamże, s. 41, nr 175.
  4. Wróć do odniesienia Tamże, s. 58, nr 284. .
  5. Wróć do odniesienia Tamże., s. 102, nr 555.
  6. Wróć do odniesienia H. Gmiterek [oprac.], Materiały źródłowe do dziejów Żydów w księgach grodzkich lubelskich z doby panowania Władysława IV…, dz. cyt., s. 23, nr 56. .
  7. Wróć do odniesienia Tamże, s. 70, nr 377, s. 166, nr 974.
  8. Wróć do odniesienia Tamże, s. 49, nr 225. .
  9. Wróć do odniesienia Tamże, s. 71,72, nr 362.
  10. Wróć do odniesienia Tamże, s. 68, nr 344. .
  11. Wróć do odniesienia Tamże, s. 73, nr 368.
  12. Wróć do odniesienia Tamże, s. 95, nr 507, s. 92, nr 488.
  13. Wróć do odniesienia Tamże, s. 84, nr 438.
  14. Wróć do odniesienia Tamże, s. 66, nr 334,, s. 64-65, nr 323. .
  15. Wróć do odniesienia Tamże, s. 139, nr 773.
  16. Wróć do odniesienia Tamże, s. 142, nr 794. .
  17. Wróć do odniesienia Tamże, s. 160, nr 896, s. 188, nr 1069.
  18. Wróć do odniesienia Tamże, s. 186, nr 1059.
  19. Wróć do odniesienia Tamże, s. 186-187, nr 1060.
  20. Wróć do odniesienia Tamże, s. 187, nr 1065.
  21. Wróć do odniesienia H. Gmiterek [oprac.], Materiały źródłowe do dziejów Żydów w księgach grodzkich lubelskich z doby panowania Władysława IV i Jana Kazimierza Wazów 1633-1669, Lublin 2006, s. 24, nr 64. .
  22. Wróć do odniesienia Tamże, s. 44, nr 199.
  23. Wróć do odniesienia Tamże, s. 72, nr 385.
  24. Wróć do odniesienia J. Riabinin [oprac.], Materiały do historii miasta Lublina 1317-1792, Lublin 1938, s. 143; M. Bałaban, Żydowskie miasto w Lublinie, Lublin 1991, s. 111; H. Gmiterek [oprac.], Materiały źródłowe do dziejów Żydów w księgach grodzkich lubelskich z doby panowania Michała Korybuta Wiśniowieckiego i Jana III Sobieskiego 1669-1697, Lublin 2003, s. 14, nr 9.
  25. Wróć do odniesienia APL, Akta miasta Lublina, Wydział kwaterunkowy i świadczeń wojennych, Zestawienia Szkód Wojennych w nieruchomościach m. Lublina, sygn. 22/0/8.9/387, Wykaz budynków rozebranych przez Władze Niemieckie, względnie będących w stanie rozbiórki, sprawdzony w terenie w dniu 9.III.1943 r. przez pp. Głębikowskiego i Koszałkę.