Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” w Lublinie jest samorządową instytucją kultury działającą na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” w Lublinie jest samorządową instytucją kultury działającą na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Historia gminy żydowskiej w dwudziestoleciu międzywojennym

W kilkusetletnim okresie swej działalności Żydzi lubelscy stworzyli własną, oryginalną kulturę. Wymagało to zapewnienia jej odrębnego, autonomicznego bytu pod względem publiczno-prawnym. W okresie międzywojennym funkcję taką pełniła Gmina Wyznaniowa Żydowska. W każdej większej miejscowości ludność wyznania mojżeszowego zorganizowana była w takie gminy.

Zarząd gminy żydowskiej w Lublinie
Zarząd gminy żydowskiej w Lublinie (Autor: nieznany)

Spis treści

[RozwińZwiń]

Rodowód i dzieje GminyBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Rodowodem gmin wyznaniowych w dwudziestoleciu były wielowiekowe tradycje kahałów przedrozbiorowej Rzeczpospolitej, opartych na wzorach talmudycznych. Po uzyskaniu niepodległości niektóre polityczne organizacje żydowskie chciały uczynić z gmin instytucje samorządu narodowo-politycznego, kładąc mniejszy nacisk na ich charakter wyznaniowy. Władze polskie nie dały im jednak autonomii w sensie politycznym i pozostawiły je dzięki odpowiednim regulacjom prawnym jako instytucje o charakterze wyznaniowym. Podstawą działalności gmin wyznaniowych był dekret Naczelnika Państwa z 7 lutego 1919 roku O zmianach organizacji gmin wyznaniowych na terenie byłego Królestwa Kongresowego, a także uzupełniające, szczegółowe dokumenty traktujące o statusie i funkcjonowaniu gmin. Gminy miały charakter korporacji publicznoprawnych; posiadały osobowość prawną. Członkami ich byli obywatele wyznania mojżeszowego.

Gminy żydowskie w Polsce dzieliły się na wielkie i mniejsze. Gminy pierwszej kategorii liczyły ponad pięć tysięcy mieszkańców, a na ich czele stały rada i zarząd. Na czele gmin mniejszych stał wyłącznie zarząd. Rada gminna była instytucją ustanawiającą i kontrolującą, zaś zarząd gminy był ciałem wykonawczym. Do jej zadań należało:

  • uchwalanie budżetu,
  • ustalanie zasad funkcjonowania gospodarki finansowej,
  • wybory rabinów i podrabinów
  • zakładanie szkół religijnych i instytucji dobroczynnych.

Główny dochód gminy stanowiły składki gminne oraz wpływy z nieruchomości. W gestii władz państwowych było zatwierdzanie budżetu gminy oraz osób wybranych na stanowiska Rady i Zarządu1.

Lubelska Gmina żydowskaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Gmina żydowska w Lublinie powstała prawdopodobnie, około połowy XIV w. Początkowo stosunkowo nieliczna i mała, z biegiem czasu rozrastała się terytorialnie oraz ilościowo. Największy rozkwit lubelskiej gminy żydowskiej przypadł na XVI i połowę XVII wieku. Już wtedy była ona trzecią co do wielkości w całej Koronie, prestiżu dodawało jej istnienie tutaj jesziwy, znanej nawet poza granicami Rzeczypospolitej i fakt obradowania w Lublinie Waad Arba Aracot – Sejmu Czterech Ziem, stanowiącego reprezentację żydostwa polskiego. Tu ściągali najwybitniejsi rabini i uczeni, a obok nich, ze względu na ożywiony ruch handlowy, osiedlali się zamożni kupcy i rzemieślnicy. W ten sposób rosły bogactwo i sława Żydowskiego Miasta w Lublinie. Od połowy XVII w., okresu wojen z Chmielnickim, Moskwą, Szwecją, miasto żydowskie kilkakrotnie spustoszone przez najeźdźców poczęło podupadać. Wówczas i gmina utraciła siłą rzeczy na znaczeniu. Od wieku XIX, dzięki wpływom chasydyzmu i rozwojowi tradycyjnej ortodoksji, odzyskała jednak swój blask, który promieniował na cały ówczesny żydowski świat. Prawdziwym ukoronowaniem tych zjawisk był wybór Gminy Żydowskiej w Lublinie na miejsce budowy Jesziwy2.

 

Struktura GminyBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Gminę Żydowską w Lublinie tworzyła ludność wyznania mojżeszowego, zamieszkująca jedną jednostkę terytorialną. Gmina zajmowała się organizacją i opieką nad Rabinatem, bożnicami, domami modlitwy, łaźniami rytualnymi, szpitalami oraz cmentarzami. Ponadto czuwała nad szkolnictwem religijnym i wychowaniem młodzieży w duchu tradycji, troszczyła się o zaopatrzenie ludności w rytualne potrawy, zwłaszcza koszerne mięso. Ważna też była opieka nad majątkiem i nieruchomościami, a także fundacjami oraz zakładami do niej należącymi. Gmina otaczała opieką ubogich Żydów stanowiących niemały odsetek ludności w Lublinie. W zasadzie zatem gmina miała charakter wyznaniowy, lecz oprócz tego koordynowała i finansowała działalność wszelkiego rodzaju placówek: religijnych, oświatowych, opiekuńczych, medycznych oraz filantropijnych. Tak więc od orientacji politycznej osób zasiadających we władzach gminy zależała jej polityka socjalna niezmiernie istotna dla warstw ubogich, a w sytuacjach kryzysowych także dla całej społeczności żydowskiej3.

Zasięg terytorialnyBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Terytorialnie Gmina Żydowska w 1922 roku obejmowała miasto Lublin z przedmieściami Wieniawa, Kalinowszczyzna i Piaski. Jeszcze w 1916 roku istniała na Wieniawie odrębna gmina. Fakt ten budził zastrzeżenia władz gminy lubelskiej, ponieważ gmina wieniawska – mniejsza i uboższa – nie była w stanie nieść pomocy tutejszej biedocie, w związku z czym ta ostatnia i tak korzystała z usług instytucji dobroczynnych sąsiedniej, lubelskiej gminy. Zamożniejsi mieszkańcy Wieniawy także ciążyli ku Lublinowi, gdyż był on dużym ośrodkiem społeczno-gospodarczym w porównaniu do słabo rozwiniętego pod tym względem przedmieścia. Ponadto zamożniejsi mieszkańcy gminy lubelskiej wynajmowali domy na Wieniawie, by płacić niższą składkę gminną, a tutejsza rzeźnia rytualna pracująca również dla Lublina nie przynosiła gminie lubelskiej żadnego dochodu. Te przesłanki skłoniły władze Gminy Lubelskiej do energicznych działań na rzecz przyłączenia Wieniawy, co nastąpiło już w 1918 roku4.

Władze GminyBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Na czele lubelskiej gminy stał Zarząd Gminy Żydowskiej, który składał się z rabina oraz czterech członków wybieranych na okres czterech lat. Czynne prawo wyborcze mieli mężczyźni w wieku od 25 lat, zamieszkujący na terenie gminy od co najmniej roku. Prawo bierne przysługiwało mężczyznom o nieposzlakowanej opinii, którzy ukończyli 30 lat. Jeżeli wyborca utracił prawa obywatelskie, popadł w bankructwo, został ubezwłasnowolniony, osadzony w więzieniu, lub korzystał z dobroczynności publicznej, wówczas prawo wyborcze ulegało zawieszeniu.

Rabina wybierano w tajnym i bezpośrednim głosowaniu większością głosów członków gminy posiadających czynne prawo wyborcze. Kandydat musiał władać językiem polskim oraz językiem hebrajskim w mowie i piśmie. Z języka polskiego w latach 30. kandydat zdawał egzamin przed specjalną komisją państwową. Po wyborze zatwierdzanym przez ministerstwo5 rabin gminy nie mógł uczestniczyć w jakichkolwiek interesach handlowych, a funkcję swą pełnił dożywotnio. Rabin i jego zastępcy – podrabini wchodzili w skład Rabinatu6.

Do głównych zadań rabina należały:

  • nadzór instytucji religijnych i wyznaniowych,
  • wydawanie zaświadczeń zezwalających na naukę religii,
  • udzielanie ślubów i rozwodów,
  • przewodzenie sądowi rozjemczemu, orzekającemu w sprawach religijnych,
  • przewodniczenie obchodom świąt żydowskich i państwowych i prowadzenie z tej okazji modlitwy w głównej synagodze.

Rabini lubelskiej gminy żydowskiejBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

W latach 1918–1925 rabinem był Eliasz Klatzkin a funkcje podrabinów pełnili: Józef Przysucha, Szyja Lelniker i Lejzor Kirszenbaum. Następcą Klatzkina, który w 1929 roku opuścił Lublin i wyjechał do Palestyny, został Majer Szapiro, twórca i pierwszy rektor Jesziwy, a jego zastępcami byli: Józef Przysucha, Lejzor Kirszenbaum, Abram Józef Szlingenbaum, Jakub Wajnryb i Szymon Wizenberg. Po niespodziewanej śmierci Majera Szapiry w 1933 roku, jego funkcję przejął Józef Przysucha i pełnił ją do 1939 roku, będąc przedostatnim urzędowym rabinem lubelskim7.

Wybory do władz Gminy lubelskiej odbyły się dwukrotnie w latach 1926–1939. Po wyborach do Rady i Zarządu Gminy Wyznaniowej wybrani radni spośród siebie wybierali przewodniczących Rady i Zarządu. W 1931 roku przewodniczącym został Hersz Jojna Zylber, a zastępcą dr Nisen Płotkin. W 1936 roku przewodniczącym Zarządu został Szlema Halbersztadt, wiceprzewodniczącym Salomon Kestenberg, zaś przewodniczącym Rady został Henryk Bekker, a jego zastępcą Lejba Lerer8.

LiteraturaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

 
Radzik T. [red.],  Żydzi w Lublinie. Materiały do dziejów społeczności żydowskiej Lublina, t. 1, Lublin 1995.

PrzypisyBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

  1. Wróć do odniesienia I. Gładysz, Gmina Wyznaniowa Żydowska w Lublinie w latach 1918–1939, [w:] T. Radzik [red.], Żydzi w Lublinie. Materiały do dziejów społeczności żydowskiej Lublina, t. 1, Lublin 1995, s. 155–156, przyp. 1–3.
  2. Wróć do odniesienia Przemiany społeczno-kulturalne w środowisku Żydów lubelskich w XIX i XX w., http://www.jews-lublin.net.
  3. Wróć do odniesienia I. Gładysz, Gmina Wyznaniowa Żydowska w Lublinie..., dz. cyt., s. 156.
  4. Wróć do odniesienia Tamże, s. 157.
  5. Wróć do odniesienia Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego.
  6. Wróć do odniesienia I. Gładysz, Gmina Wyznaniowa Żydowska w Lublinie..., dz. cyt., s. 157–158.
  7. Wróć do odniesienia R. Kuwałek, Czy Lublin ma żydowskie elity?, ”Scriptores” nr 27, Lublin 2003, s. 91–111.
  8. Wróć do odniesienia I. Gładysz, Gmina Wyznaniowa Żydowska w Lublinie..., dz. cyt., s. 158–159.

Powiązane artykuły

Powiązane wydarzenia

Zdjęcia

Inne materiały

Słowa kluczowe