Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” w Lublinie jest samorządową instytucją kultury działającą na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” w Lublinie jest samorządową instytucją kultury działającą na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Folkiści - struktura i funkcjonowanie Jidisze Folkisze Partei w dwudziestoleciu międzywojennym w Lublinie

Spis treści

[RozwińZwiń]

Geneza i struktura partii Folkistów w LublinieBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Jidisze Folkisze Partei w Lublinie powstała w 1917 roku, dzięki dużemu zaangażowaniu członków partii z Warszawy, Pryłuckiego i Mojżesza Gradela oraz lokalnych działaczy Bencjana Franka i Izraela Kacenelenbogena.

W Lublinie funkcjonował Komitet Lokalny partii, w którym najwyższym organem był Zarząd, na którego czele stał Prezes. Do tutejszej struktury partii należało około 80 osób. Siedziba partii zlokalizowana była na ulicy Koziej 2. Członkowie nie odprowadzali składek, a partia utrzymywała się z dobrowolnych wpłat.

W 1926 roku doszło do rozłamu w partii na terenie Polski, lubelska struktura poparła wówczas kierownictwo w Warszawie, co przełożyło się na osłabienie ugrupowania na Lubelszczyźnie.

Władze partii Folkistów i jej najważniejsi działacze w LublinieBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

W skład pierwszego Zarządu weszło siedem osób. Funkcję Prezesa sprawował Uszer Cymerman (krawiec). Wśród pozostałych członków Zarządu wymienić należy Wolfa Wajsa (sekretarz-urzędnik prywatny), Mojżesza Gradela (skarbnik-księgarz), Izraela Kacenelenbogena, Bencjana Tenenbauma (kamasznik), Izraela Geltner (krawiec) oraz Bencjana Franka.

W monografii partii sporządzonej w 1932 roku przez władze państwowe1 przedstawiony został najprawdopodobniej kolejny Zarząd, do którego weszli Uszer Cymerman (Prezes), Wolf Wajs (sekretarz), Henryk Beker (skarbnik-inżynier), Nisan Płotkin (członek Zarządu-lekarz), Ajzyn Bursztyn (członek Zarządu-krawiec), Szloma Hersz Szpak (członek Zarządu-felczer), Izrael Geltner (członek Zarządu), Bencjan Tenenbaum (członek Zarządu) oraz Mojżesz Gradel (członek Zarządu)2. Porównując obydwa składy Zarządu można zauważyć, że doszło do zmian personalnych i pełnionych funkcji.

Wpływy partii Folkistów w innych organizacjachBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Partia posiadała wpływy w Radzie Rzemieślników Żydowskich, której siedziba zlokalizowana była przy Krakowskim Przedmieściu 26. W jej szeregach znajdowało się około 700 osób, a organem naczelnym był Zarząd, na którego czele stał inżynier Henryk Bekker. Rada Rzemieślników Żydowskich składała się z następujących cechów:
 

  • blacharzy,
  • złotników,
  • kapeluszników-czapników,
  • krawców,
  • kuśnierzy,
  • malarzy,
  • piekarzy-cukierników,
  • rymarzy,
  • rzeźników-wędliniarzy,
  • stolarzy,
  • ślusarzy,
  • szczotkarzy,
  • szewców,
  • zegarmistrzów,
  • szklarzy.


W monografii partii stworzonej przez władze państwowe Starosta Lubelski uznał Bencjana Tenenbauma, Uszera Cymermana oraz inżyniera Henryka Bekkera za wybitnych działaczy Folkistów w Lublinie i scharakteryzował ich w następujących słowach: Posiadają oni wpływ wśród bogatych „rękodzielników żydowskich”3. Ponadto partia posiadała wpływy w Lidze Oświaty Ludowej.

Działalność partii Folkistów w LublinieBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Folkiści tworzyli jedną ze słabszych partii w żydowskim życiu społecznym i politycznym. Jej aktywność wzrastała w czasie wyborów do organów ustawodawczych, samorządowych oraz Żydowskiej Gminy Wyznaniowej.

Znaczącym wydarzeniem dla partii, a jednocześnie sporym przedsięwzięciem logistycznym było zorganizowanie w dniu 10 listopada 1929 roku w Lublinie ogólnopolskiego zjazdu Folkistów. Wzięły w nim udział 42 osoby, reprezentujące następujące ośrodki:

  • Warszawa – Bełzowski, Biber, dr Bilojer, Bronsztajn, Burgin, Czarnobrot, Fiszman, Goldberg, dr Goldenberg, Grafman, Kobacki, Kohn, Liberman, Mendelman, adw. Surycz, Werkmant oraz Winer;

  • Lwów – dr Arnold oraz Waks;

  • Wilno – Lepidos oraz senator dr Szabat;

  • Łódź – Bałboryński, Charaj, Józefowicz oraz adw. Wajcman;

  • Łuków – Hajblum oraz Szykulski;

  • Siedlce – Czarnobroda;

  • Międzyrzec – Cukierman, Goldman oraz ławnik Szajnmehl;

  • Łęczna – Podałowicz;

  • Łuck – dr Bajlin;

  • Lublin – Henryk Bekker, Bromberg, Frank, Gielibter, Gradel, red. Stupnicki, Tenenbaum oraz adw. Warman;

Zjazd otworzył redaktor Stupnicki, po czym wybrano członków Prezydium zjazdu, którymi zostali: adwokat Surycz (Przewodniczący), redaktor Stupnicki (honorowy Przewodniczący) Grafman (Sekretarz), adwokat doktor Szabar (członek Prezydium), adwokat Wajcman (członek Prezydium) oraz inżynier Bekker (członek Prezydium). W trakcie zjazdu poruszono następujące kwestie:

  • kryzys wewnątrz partii;

  • stworzenie nowego programu, względnie rozwiązanie partii;

  • walka o szkoły z językiem jidisz;

  • uczczono pamięć zmarłego redaktora Nomberga;

  • wygłoszono liczne listy od nieobecnych m. in. posła Roszera i Pryłuckiego;

  • nawiązano do akcji Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS) z 1904 roku, która miała miejsce na placu Grzybowskim w Warszawie, a w której udział wzięli „żydowscy demokraci”4;

  • przywołano praktykę wykonywania praw obywatelskich zapisanych w Konstytucji przez mniejszości narodowe (m.in. dyskryminacja mniejszości);

  • postanowiono znieść Centralny Komitet Folkistów, jego organy wykonawcze oraz Radę Demokratyczną Folkistów;

  • zdecydowano o powołaniu w trybie natychmiastowym Komisji w składzie 15 osób, która zajęłaby się przygotowaniem ogólnopolskiego zjazdu;

  • zwrócono uwagę na potrzebę stworzenia własnego organu prasowego;

  • dokonano zbiórki pieniężnej na potrzeby partii.

Innym przykładem aktywności Folkistów była kampania wyborcza do Żydowskiej Gminy Wyznaniowej. W sprawozdaniu stworzonym przez administrację państwową w czerwcu 1931 roku można przeczytać: Na terenie Lublina Folikiści szli do wyborów do Żydowskiej Gminy Wyznaniowej wspólnie z rzemieślnikami żydowskimi. Po dłuższym okresie spokoju w życiu Folkistów lubelskich nastąpiło pewne poruszenie. Folkiści lubelscy zorganizowali aż 7 wieców, na których wystąpiło szereg mówców m. in. Stupnicki b. redaktor „Lubliner Tugblat”, inż. Bekker, Tenenbaum Bencjan. Mówcy ostro krytykowali ortodoksów, zdecydowanie występowali przeciwko miejscowemu działaczowi syjonistycznemu adw. Altenowi5. W 1932 roku w Żydowskiej Gminie Wyznaniowej na 27 radnych Folkiści posiadali zaledwie dwa mandaty.


Opracował Jakub Chmielewski

PrzypisyBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

1 Chodzi o stworzoną przez władze państwowe w 1932 roku monografię poszczególnych partii politycznych funkcjonujących w Lublinie. Monografia ma postać notatek władz państwowych zawierających podstawowe informacje o poszczególnych partiach. Monografia każdej partii ma nadaną odrębną sygnaturę i jest dostępna w Archiwum Państwowym w Lublinie.
2 Archiwum Państwowe w Lublinie (APL), Urząd Wojewódzki Lubelski (UWL), Wydział Społeczno-Polityczny (WSP), sygn. 470.
3 Archiwum Państwowe w Lublinie (APL), Urząd Wojewódzki Lubelski (UWL), Wydział Społeczno-Polityczny (WSP), sygn. 456, k. 2.
4 Archiwum Państwowe w Lublinie (APL), Urząd Wojewódzki Lubelski (UWL), Wydział Społeczno-Polityczny (WSP), sygn. 470, k. 15.
5 Archiwum Państwowe w Lublinie (APL), Urząd Wojewódzki Lubelski (UWL), Wydział Społeczno-Polityczny (WSP), sygn. 164, k. 219. Chodzi o Marka Altena, późniejszego przewodniczącego lubelskiego Judenratu, zamordowanego w 1942 roku.
 

LiteraturaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Archiwum Państwowe w Lublinie (APL), Urząd Wojewódzki Lubelski (UWL), Wydział Społeczno-Polityczny (WSP), sygn. 164.
Archiwum Państwowe w Lublinie (APL), Urząd Wojewódzki Lubelski (UWL), Wydział Społeczno-Polityczny (WSP), sygn. 455.
Archiwum Państwowe w Lublinie (APL), Urząd Wojewódzki Lubelski (UWL), Wydział Społeczno-Polityczny (WSP), sygn. 456.
Archiwum Państwowe w Lublinie (APL), Urząd Wojewódzki Lubelski (UWL), Wydział Społeczno-Polityczny (WSP), sygn. 470.

Zdjęcia

Słowa kluczowe