Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Etnografia Lubelszczyzny - słownik podstawowych pojęć

 

 

A
 
alkierz – wąskie pomieszczenie w chałupie wiejskiej, przylegające do izby, oświetlone oknem, pełniące funkcję sypialni dla określonych członków rodziny; miejsce przechowywania odzieży, sprzętów gospodarstwa domowego, żywności
 
ambus – kowadełko służące do polerowania spodu podeszwy lub obcasa
 
antaba – metalowy, często ozdobny uchwyt w formie obręczy lub pałąka, ruchomy lub stały; sztaba wzmacniająca zamknięcie drzwi
 
 
B
 
blechowanie (blichowanie) – bielenie utkanej tkaniny na słońcu
 
brona – narzędzie rolnicze do uprawy ziemi oraz do przykrycia siewu; ma formę kraty z zębami; bywała drewniana, żelazna i drewniana, żelazna
 
broszowanie – technika wykonania wzoru na tkaninie dodatkowym wątkiem tak, że sprawia ona wrażenie pokrytej haftem
 
buks – metalowy walec podpierający końce osi; w wozach wiejskich buksy umieszczane były w drewnianej piaście
 
burka – spódnica z lniano-wełnianego samodziału, w drobne białe i czarne prążki (strój biłgorajski) lub wełniana spódnica jednokolorowa (zielona, pomarańczowa, fioletowa, szara) zdobiona haftem tkackim (strój włodawski)
 
 
C
 
cal – jednostka miary długości, równa ok. 2,4 cm; w Polsce używana oficjalnie do 1919 r.
 
calówka – składana, drewniana lub stalowa miara; oznaczona w calach; potoczna nazwa na składane miary oznaczone także w centymetrach
 
cangi (cęgi) – narzędzie do naciągania obręczy; prostokątny klocek z haczykowato wygiętym żelaznym ramieniem
 
cegła palona – cegła uformowana ręcznie lub mechanicznie i wypalona w piecu; znacznie trwalsza niż surówka; masowo produkowana w cegielniach
 
cegła surówka (palcówka) – cegła wykonywana ręcznie na miejscu budowy przy użyciu drewnianych form wysuszona na słońcu
 
cekin – błyszcząca, cienka kolorowa blaszka metalowa lub z masy plastycznej, okrągła z dziurką pośrodku do przewlekania nitki, służąca do dekoracji gorsetów
 
cepy – narzędzie do ręcznego młócenia, składa się z dwóch kijów połączonych rzemieniem; dłuższy nazywa się dzierżakiem, krótszy – bijakiem
 
chałupa jednotraktowa – budynek, którego wnętrze zostało podzielone jedynie ścianami biegnącymi równolegle do szczytów; głębokość wszystkich pomieszczeń odpowiada szerokości budynku
 
chałupa półtoratraktowa – budynek w części lub w połowie podzielony ścianą wewnętrzną poprowadzoną równolegle do jego dłuższych ścian zewnętrznych
 
chałupa dwutraktowa – budynek ze ścianami działowymi biegnącymi równolegle do jego dłuższych ścian zewnętrznych; przestrzeń pomiędzy ścianami zewnętrznymi zostaje wówczas podzielona na dwa trakty
 
chodaki – obuwie z płata skóry wołowej, mocowane do stopy konopnymi sznurkami (strój biłgorajski)
 
chomąto – część końskiej lub bydlęcej uprzęży nakładana na szyję, służąca do ciągnięcia; składa się z dwóch kleszczyn drewnianych lub żelaznych połączonych na dole i górze rzemieniami
 
chustka dębowa – jedwabna kwadratowa chustka; składano ja na pół po przekątnej, a następnie kilkakrotnie wzdłuż najdłuższego boku, uzyskując rodzaj opaski, której środek układano nad czołem i owijano nią głowę, a końce wiązano nad czołem dwoma odstającymi rożkami
 
chwost (chwościk) – pęczek związanych w połowie i zgiętych, równo przyciętych nitek wełnianych; służył do ozdoby sukmany lub czapki gamerki
 
cierlica – narzędzie drewniane służące do gniecenia lnianej lub konopnej słomy, w celu łatwiejszego oddzielenia włókna od paździerzy; dolna część ma wycięte dwa rowki, górna – dwa ostrza, które uderzając w słomę, trafiają w rowki dolnej, łamiąc zdrewniałe części słomy
 
cieślica – siekierka o zakrzywionym ostrzu, służąca podczas obróbki drewna do wydłubywania i żłobienia
 
ciżmy (trzewiki) – długie, opinające łydkę, sznurowane buty z cholewkami
 
cyra – sposób łączenia górnych części rękawów koszul oraz przodów i pleców z przyramkami
 
ćwiek – krótki gwóźdź kowalskiej roboty o szerokiej główce, używane m.in. do przybijania ozdobnego szalunku z krótkich deseczek układanego we wzory geometryczne na powierzchni tafli drzwiowej
 
czarna kuchnia – dolna część wielkiego komina, do której dochodziło się przez drzwi z sieni; tu znajdowały się czeluście pieców i ujście przewodów wyprowadzających dym z palenisk, a czasami także palenisko do gotowania; spaliny uchodzące z palenisk osadzały się na ścianach grubą warstwą sadzy, stąd nazwa
 
 
D
 
dach brogowy – odmiana dachu czterospadowego złożonego z czterech połaci w kształcie trójkątów stykających się w jednym punkcie
 
dach czterospadowy – dach o czterech połaciach, z których szersze mają kształt trapezów, a węższe trójkątów
 
dach dwuspadowy (siodłowy) – dach o dwóch pochyłych połaciach
 
dach dymnikowy – dach czterospadowy z trójkątnymi otworami do odprowadzania dymu z kurnej chałupy, umieszczonymi w szczytowych połaciach pod kalenicą
 
dach z koszyczkiem (kozubem, koroną, bębenkiem) – forma dachu dwuspadowego i półszczytowego z ozdobą w formie półstożka umieszczoną pod kalenicą dachu, obita gontami i zwieńczona czasami ozdobnym pazdurem
 
dach naczółkowy – forma pośrednia pomiędzy dachem czterospadowym i dwuspadowym, powstała wskutek ścięcia górnych części szczytów i wyodrębnienia w nich niewielkich trójkątnych połaci
 
dach półszczytowy – forma pośrednia między dachem czterospadowym i dwuspadowym, powstała przez wyodrębnienie szczytu poniżej kalenicy, w krótszej połaci dachu czterospadowego
 
dach przyczółkowy – odmiana dachu dwuspadowego z szerokim okapem wyodrębnionym w szczycie
 
dach slegowy – odmiana dachu dwuspadowego, składającego się z poziomych belek (sleg, ślęg) rozmieszczonych w określonych odstępach równolegle do kalenicy; ich końce opierają się na ściętych trójkątnie ścianach szczytowych, które stanowią przedłużenie ścian zrębu
 
dach sochowy (ślemieniowo-sochowy) – konstrukcja składająca się z pionowych słupów (soch) wkopanych w ziemię, u góry rozwidlonych, podtrzymujących poziomą belkę (ślemię) i oparte o nie krokwie
 
dek – strzecha ubita z targanej słomy, nie związanej w snopki; stąd pochodzi nazwa zawodu dekarz i czynności krycia dachu, dekować
 
dętki – szklane, lekkie, łatwo się tłukące korale
 
dranica – darta deska, nie cięta piłą, a łupana z pnia drzewa, najczęściej iglastego
 
drzewko życia – symbol życia, przebiegu cyklu rocznego, symbolizuje życie, śmierć i zmartwychwstanie
 
duha (duga) – drewniany kabłąk w zaprzęgu jednokonnym, służący do mocowania chomąta do hołobli; charakterystyczny dla terenów Rosji
 
dupka (chusta wiązana) – nakrycie głowy kobiety zamężnej, noszone od momentu oczepin aż do śmierci; składało się z trzech elementów: wałka tworzącego rondo, okrągłego denka i trójkątnych, spadających na plecy dwóch rogów chustki; upięta z tybetowej chustki lub tkaniny
 
dwojaki – podwójny garnek gliniany, z uchem w miejscu spojenia
 
dymnik – nazwa komina lub jego górnej części, odprowadzającej dym z paleniska na zewnątrz budynku
 
dyszel – drąg przymocowany do przedniej części wozu służący do kierowania; jeden w zaprzęgu dwukonnym, w zaprzęgach jednokonnych dwa dyszle nazywane hołoblami
 
dywan – pasiasta, wełniana tkanina samodziałowa najczęściej ozdobiona wełnianą koronką szydełkową; używana jako nakrycie na łóżko lub też okrycie wierzchnie kobiet
 
dzienia – pomieszczenie dla pszczół; barć wydrążona w drzewie
 
dzwono – część obwodu drewnianego koła, połączona z piastą dwoma szprychami
 
 
F
 
fartuch – biała, lniana spódnica zdobiona haftem tkackim (strój włodawski)
 
faska – drewniane naczynie klepkowe służące do przechowywania produktów żywnościowych
 
fijorówka – typ sukmany (strój zamojski)
 
filc – wyrób włókienniczy niemający wewnętrznej struktury splotowej, stanowiący gęstą zbitą masę z włókien zwierzęcych, niekiedy z dodatkiem włókien roślinnych, wytwarzany w procesie spilśniania
 
folowanie – rodzaj spilśniania, pierwszy etap wykańczania sukna polegający na zagęszczaniu struktury wyrobu i jego dekatyzacji; w jego wyniku tkanina staje się gęsta, stanowi lepszą ochronę termiczną, nie przepuszcza wody
 
folownica – urządzenie do wyginania łubów przy produkcji sit lub innych naczyń z łuby; złożone z dwóch walców w żelaznej obudowie
 
fumele – narzędzie służące do obrabiania brzegów obuwia
 
H
 
hacel – hak na końcu podkowy
 
haft tkacki (warsztatowy) – ornament na tkaninie sprawiający wrażenie haftu, lecz wykonany techniką tkacką, pozostający w ścisłym związku ze strukturą tkaniny
 
hamełka (chumełka) – element nakrycia głowy kobiety zamężnej składający się z dwóch obręczy (drewnianej i tekturowej)
 
hebel – strug; narzędzie wyposażone w ruchome żelazne ostrze służące do wygładzania i wyrównywania powierzchni drewna; rodzaje: gładnik (puchebel), nutownik, równiak (szlihthebel), szpuntownik, wręgownik (falchebel), wybiornik (grunblhebel), zdierak (szruphbel)
 
heksapetalna gwiazda – znak magiczny, wyryty na belkach domu, nad progiem itp., miał chronić mieszkańców przed złem
 
holender –typ wiatraka, którego korpus jest nieruchomy, ruchoma jest tylko czapa obracająca się ze śmigłami w kierunku wiatru
 
hufnal – gwóźdź do przybijania podków do kopyt
 
 
G
 
galon – wyrób pasmanteryjny w formie gładkiej lub wzorzyście tkanej (rzadko plecionej) taśmy, wykonany częściowo lub całkowicie z nici metalowych, metalizowanych, jedwabnych lub bawełnianych
 
gamerka (czapka na cztery powiaty) – czapka męska o prostym kroju, prostokątny płat tkaniny (jego długość równała się obwodowi czapki) składano na cztery i nacinano, mniej więcej na 1/3 szerokości, w formę równoramiennego trójkąta – powstałe w ten sposób cztery kliny po zszyciu tworzyły denko czapki, a pozostały złączony z nimi prostokątny płat tkaniny po złożeniu na pół i wywinięciu stanowił jej otok; (strój biłgorajski)
 
garowanie ciasta – etap pieczenia chleba, kiedy wyrośnięte ciasto podzielone na kęsy i uformowane chleby rośnie powtórnie przed włożeniem do pieca w słomianych, wiklinowych lub glinianych foremkach
 
gont – deseczki do pokrycia dachu, najczęściej z drewna jodłowego, świerkowego lub sosnowego, o przekroju klina z wpustem wyżłobionym w grzbiecie
 
grępla (grępel) – przyrząd służący do rozczesywania i czyszczenia wełny, lnu lub bawełny
 
grotownica (sierlok) – przyrząd tkacki służący do snucia przędzy ze szpuli na snowadło; składa się z drewnianej ramy, na której umieszcza się szpule z nicią osnowową
 
gumno – część siedliska folwarcznego ze stodołami ustawionymi w zwarty lub luźny czworobok; także nazwa części zagrody ze stodołą i brogiem
 
 
I
 
inker (inkar, ingart) – rodzaj piłki do wycinania uchwytów w klepkach naczyń
 
izba biała (pokój) – pomieszczenie o charakterze reprezentacyjnym i pełniące funkcję sypialni dla określonych członków rodziny; izba bez urządzeń ogrzewczych lub z piecem ogrzewczym (trzonem kuchennym) używanym okazjonalnie
 
izba czarna (kuchnia) – pomieszczenie z piecem piekarskim i trzonem kuchennym z odkrytym paleniskiem; dym z paleniska osadzał się grubą warstwą na ścianach i suficie; skutkiem czego izba była zawsze zakopcona
 
 
J
 
jarzemko – małe jarzmo; rodzaj złącza wyglądem przypominające jarzmo
 
jarzmo – drewniana „uprząż” zakładana na kark lub rogi i czoło wołów i krów
 
jętka (bant, pęto) – poziomy element konstrukcyjny łączący parę krokwi
 
 
K
 
kabat – kaftan kobiecy z grubego brązowego folowanego sukna, sięgający do linii bioder, dopasowany w talii, wykończony opadającymi taszkami, zapinany na haftki
 
kachla ( makutra) – gliniana misa służąca do ucierania tytoniu
 
kalenica – inaczej grzbiet, korona, wierzch, grzebień, ślemię, dek; górna krawędź przecięcia się dwóch połaci dachowych, poziomy grzbiet dachu lub strzechy
 
kaletki (języczki, taszki) – owalne lub trapezowe klapki doszyte do dolnej krawędzi gorsetu, niekiedy zachodzące na siebie
 
kalita – torba z wołowej skóry wyprawianej na kolor brązowy (strój biłgorajski)
 
kaptur – czepiec kobiety zamężnej, z charakterystycznym zębem nad czołem; szyty z atłasowej lub tybetowej tkaniny (strój podlaski)
 
kątownik – przyrząd o dwóch nieruchomych ramionach ustawionych pod kątem prostym
 
kiedra – forma wykończeniowa butów, najczęściej ze skóry między obcasem a cholewką
 
kierat – urządzenie do przenoszenia napędu wywołanego poprzez ruch zwierzęcia lub człowieka do obrotowych części maszyn, np. młockarni
 
kierzenie (śwenki) – maszyna do formowania torfu w cegiełki
 
kimbałka – drewniana obręcz, mocowana na głowie, element stroju kobiecego (strój podlaski)
 
klepisko (boisko, tok) – równa płaszczyzna z mocno ubitej i uklepanej gliny, ziemi, najczęściej w stodole, gdzie młócono zboże, rzadziej na podwórzu gospodarstwa
 
klopzega (klobzega) – duża piła do rozcinania kloców drewna na deski
 
klumpy – drewniane buty ułatwiające koniom poruszanie się po terenach bagiennych, torfowiskach
 
klupki – ściski służące do stabilizowania klepek podczas składania naczyń przez bednarza
 
knowie – dolna część snopka
 
kobylica - rodzaj drewnianego imadła do przytrzymania drewna w czasie obróbki
 
koło sponowe – starszy typ koła garncarskiego, w którym tarcza do toczenia była połączona z tarczą do poruszania koła czterema kołkami (sponkami)
 
komora – wąskie, nieogrzewane i zwykle ciemne pomieszczenie w chałupie, przylegające do izby lub sieni, służące do przechowywania zapasów żywności i ziarna, odzieży, także miejsce do spania określonych członków rodziny
 
konik – rodzaj imadła używany przez rymarzy; o innej konstrukcji używany w gonciarstwie
 
kopyto – formy obuwnicze z twardego drewna lub tworzywa sztucznego w kształcie stopy ludzkiej, służące do montażu obuwia
 
korowaj (kołacz) – placek weselny, wysoki okrągły, rzadko podłużny, pieczony z mąki pszennej z zachowaniem odpowiedniego rytuału, na wierzchu zdobiony różnorodnymi formami z ciasta: patyczkami, guzkami, laleczkami, ptaszkami, itp.
 
kosior (kociuba) – rodzaj pogrzebacza; deseczka osadzona na drewnianym drążku służąca do wygarniania żaru po nagrzaniu pieca chlebowego
 
kotlina – część pieca, w której znajduje się palenisko
 
koza (torfiarka) – w torfiarstwie urządzenie do wykopywania torfu, którego podkłady znajdują się pod wodą
 
koźlak – typ wiatraka, którego korpus osadzony jest na nieruchomej podstawie – kozłach; śmigła obracają się wraz z całym korpusem
 
koźliny – dwa kołki zbite na krzyż, przyciskające do kalenicy-grzbietu strzechy słomę i perz
 
kószki – ul wyplatany ze słomy w kształcie dzwonu lub walca
 
krajka – rodzaj pasa z przędzy lnianej lub wełnianej, w pasy
 
krokwie (kozły) – elementy konstrukcyjne więźby dachowej, podtrzymujący pokrycie dachu; ustawiane parami lub pojedynczo
 
krój kontuszowy – sukmana o tym kroju ma charakterystyczny krój pleców; tworzy je jeden płat tkaniny (słup), do którego po obu stronach doszyte są kloszowe lub ułożone w fałdy boki
 
krój poncha podłużnego – tkanina składana jest tak, że przód i tył krojony jest z jednego płata materiału (bez szwów na ramionach), a w jego środkowej części wycina się otwór na głowę
 
krój poncha poprzecznego – tkanina składana jest wzdłuż tak, że przód i tył krojony jest z jednego płata materiału bez szwów po bokach
 
krój przyramkowy – rodzaj kroju koszul, gdzie wszystkie elementy koszuli (przód, plecy, rękawy, przyramki, kliny pod pachami) są prostokątnymi lub kwadratowymi kawałkami płótna i zszywane są wzdłuż bez linii prostych, bez jakichkolwiek podcięć i wykrojów
 
kurdybanicy – wyrabiali buty z kurdybanu-skóry koźlej, rzadziej cielęcej lub jagnięcej, wytłaczanej we wzory, malowanej i złoconej
 
kurna chałupa (dymna) – budynek bez komina, w którym dym z paleniska wyprowadzany jest na strych specjalnym otworem w suficie i dalej trójkątnymi otworami pozostawionymi w szczytach dachu pod kalenicą
 
kurtyka – kaftan kobiecy z rękawami, dopasowanym w talii, poniżej rozkloszowany sięgający do połowy ud, z dwiema ślepymi kieszeniami, szyty z sukna samodziałowego
 
 
L
 
laki – korale z mas syntetycznych i naturalnych imitujące korale z korala prawdziwego
 
legar – belka wpuszczona w podwaliny podtrzymująca deski drewnianej podłogi
 
lemiesz – część pługa; nóż, ostrze krojące ziemię
 
lerki – urządzenie stosowane przez powroźników; w kształcie drewnianego młotka z podłużnymi rowkami na obuchu, służące do prowadzenia równomiernego skrętu sznurka
 
leziwo – powrozy umożliwiające wchodzenie na drzewo i stabilizujące bartnika na nim podczas pracy na wysokości
 
lusteta – żelazna obejma łącząca luśnionkę z kłonicą
 
luśnionki – okute kołki łączące koła wozu z kłonicą, stabilizują konstrukcję wozu
 
 
Ł
 
łańcuchówka (wieś leśno-łanowa) – typ wsi zakładanej w średniowieczu na prawie niemieckim, gdzie zagrody znajdowały się po obu stronach drogi, która przebiegała zazwyczaj dnem doliny; każda zagroda zbudowana była na własnym łanie wykarczowanego pola, który odchodził od głównej drogi i dalej przechodził w należący do tego samego gospodarza płat lasu, biegnący aż do działu wód, stanowiącego granicę wsi
 
łata – drewniana listwa sporych rozmiarów używana w pracach ciesielskich, dekarskich i stolarskich; w konstrukcji domu łączy krokwie; do łaty mocowana jest strzecha lub gont
 
łapcie – obuwie plecione z łyka najczęściej lipowego, niekiedy wierzbowego lub wiązowego
 
łątka (słup) – element konstrukcyjny ściany drewnianej, w formie słupa, z wyciętymi pionowymi rowkami, w które wpuszczone są końce bali
 
łokieć – dawna miara długości licząca w zależności od systemu mierniczego ok. 57,6 cm; miara antropomorficzna wymierzająca długość od łokcia ręki do końca środkowego palca dłoni
 
łozina (łoza) – gatunek krzewów wierzbowatych, używanych w plecionkarstwie do wyrobu pojemników
 
łuba – cienka deseczka służąca do wyrobu obręczy sita lub innych naczyń; kora drzewa najczęściej lipy służąca do wyrobu podręcznych pojemników
 
łupek – w plecionkarstwie drewniany lub żelazny pręt o specjalnie profilowanych końcach, służący do rozdzielania witki wiklinowej lub pręta korzenia na taśmy
 
łyko – tkanka przewodząca u roślin naczyniowych, tworząca warstwę włóknistą; w gospodarstwach wiejskich służyło do łączenia części, wzmacniania plecionych sznurów, plecenia butów, itp.
 
 
M
 
maciejówka – okrągła czapka z granatowego lub czarnego sukna, z czarnym lakierowanym daszkiem
 
magierka (ślachmyca) – czapka męska wykonana na drutach techniką pończoszniczą z białej wełny z wrabianymi, częściowo wyszywanymi, wzorami w kolorze czerwonym i niebieskim
 
majstersztyk – przedmiot wykonany przez czeladników cechowych dla uzyskania tytułu majstra; szczególnie udane dzieło sztuki lub rzemiosła
 
majzel – przecinak, narzędzie do przecinania metalu
 
malowanka – spódnica z samodziału lnianego, ozdobiona na całej powierzchni ręcznie wykonanym drukiem (strój biłgorajski, zamojski)
 
mędlica – narzędzie drewniane służące do gniecenia lnianej lub konopnej słomy, w celu łatwiejszego oddzielenia włókna od paździerzy; dolna część ma wycięty rowek, górna – ostrze, które uderzając w słomę, trafia w rowek dolnej, łamiąc zdrewniałe części słomy
 
mosory – odziomki ściętych drzew
 
mucha (muchy) – czerwone lub czarne kwadratowe kawałki skóry, naszyte w pasie, stanowiące ozdobę kożucha
 
mutterlagi – młotek, kształtownik dolny, umieszczany w kowadle używany w kowalstwie do nadawania kształtów
 
 
N
 
nadokiennik – gzyms nadokienny; często bogato zdobiony
 
nadproże – poziomy element obramienia odrzwi, przykrywający od góry otwór drzwiowy w ścianie, nadproża chałup i świątyń bywały czasami ozdobnie dekorowane rytymi ornamentami i profilowane
 
naglajza (gwoździownica) – w kowalstwie forma z otworami do wyrabiania „łebków” gwoździ
 
nagrzbietnik – część uprzęży służąca do utrzymania pasów pociągowych na odpowiedniej długości
 
nakrywka – zapaska z pasiastej tkaniny samodziałowej noszona na ramionach lub zarzucana na głowę (strój łukowski)
 
naszelnik – część uprzęży pomagająca koniowi w zatrzymaniu ciągniętego pojazdu
 
nicielnica – element krosna tkackiego, przez który przechodzą nitki osnowy; po uruchomieniu nicielnic powstaje w osnowie ziew, przez który przepuszcza się czółenko tkackie z wątkiem; liczba nicielnic zależy od tkanej tkaniny i waha się od 2 do 4; nicielnica ma kształt dwóch listewek połączonych nićmi
 
O
 
obiecainki – element nakrycia kobiety zamężnej, składający się z dwóch drewnianych obręczy, w kształcie elipsy
 
oblina – obszar, na którym gospodarowali bartnicy, inaczej bór bartny; liczyła do 60 rojów
 
oboda – obręcz; zewnętrzna część koła osadzona na szprycach
 
obręcz – koło wykonane z paska metalu lub drewna ściągające i utrzymujące klepki w naczyniu klepkowym
 
obstalunek – zlecenie wykonania czegoś, zamówienie czegoś, najczęściej u rzemieślnika
 
obszewka – niewielki, wykładany o prostokątnych rogach kołnierzyk koszuli męskiej
 
obuch – część siekiery przeciwległa do ostrza; także szersza część młota
 
obusznica – narzędzie kowalskie do przebijania otworów na trzonek w obuchu
 
ocedzarka (przepustnica) – deseczka służąca przy snuciu osnowy z grotownicy na snowadło; zabezpiecza przędzę przed poplątaniem i ułatwia ułożenie przędzy na snowadle
 
oczep – bal wieńczący drewniane ściany budynku, podtrzymujący belki pułapu
 
oczkas – kawałek drewna zaciosanego w klin, który podtrzymywał plastry w barci lub ulu kłodowym i był granicą, do której można było je podcinać
 
odziomki – dolna, najgrubsza część pnia drzew (przy korzeniu)
 
okienka – niewielkie, rombiodalne, ułożone pasowo otwory wycinane w tkaninie; zdobienie w okienka szczególnie kaftana i pasa męskiego w stroju krzczonowskim, polegało na wycinaniu w pasach tkaniny rzędów otworów w kształcie niewielkich rombów, pod które podkładano wstążeczki w różnych kolorach
 
okólnik – typ zamożnej zagrody, w której wszystkie budynki (czasami z wyłączeniem chałupy lub stodoły) tworzą zamknięty czworobok
 
opłotki – wjazd na podwórze lub wiejska droga wygrodzona z dwóch stron płotem
 
osnowa – układ nici wzdłuż całej tkaniny, stanowiący jej podstawę, zawsze prostopadła do wątku i zwykle w odróżnieniu od niego z nici mocniejszych, silniej skręconych i mocniej naprężonych
 
ostatki – skrajne części bali, podwalin lub belek stropowych wystające poza lico ścian budynku; dłuższe ostatki górnych bali pełnią funkcję wsporników dachu (patrz: rysie)
 
ostrew – rodzaj drabiny służącej bartnikom do wchodzenia na drzewo; sporządzonej z młodego świerka, któremu podcinano gałęzie
 
ostrzeszek – budowla bez ścian służąca do magazynowania uli lub sprzętu pasiecznego
 
ośnik – narzędzie w kształcie noża z rączkami po obu stronach ostrza służące do strugania-obrabiania drewna; używany w kołodziejstwie, bednarstwie, gonciarstwie, sitarstwie, itd.
 
owalnica (okolnica) – typ wsi budowanej wokół okrągłego placu, gdzie zwarte zabudowania tworzą zamknięty pierścień z jednym lub dwoma wejściami do wsi; plac zabudowany, ale wyłącznie funkcjami wspólnymi dla wszystkich mieszkańców, jak staw,cmentarz,kościół; często z jednej strony wejścia brama, a z drugiej kościół
 
ożog – długi kij do przygarniania ognia w piecu chlebowym; także żelazny pręt, pogrzebacz do wygarniania żużlu w kotlinie pieca kowalskiego
 
 
P
 
paltrak – typ wiatraka, którego korpus obraca się wraz ze śmigłami w kierunku wiatru za pomocą rolek jeżdżących na okrężnym torze jezdnym
 
parcianka (płótnianka) – wierzchnie okrycie męskie o kroju poncho podłużnego uszyte z lnianego lub konopno-lnianego płótna parcianego, jego podszewkę stanowiło konopne płótno parciane
 
paza – nacięcie, wyżłobiony wzdłuż rowek, w który wchodzi odpowiedniej przygotowany kant drugiego elementu
 
pazdur (sterczynka) – dekoracyjny pionowy element umieszczany na szczytach dachów
 
paździory (paździerze) – skórka, która pokrywa włókno lnu lub konopi; odpada od włókna po jego obróbce
 
peca (koty) – bloczki formowane ręcznie z gliny i suszone na słońcu, kształtem przypominające cegły, ale znacznie od nich większe
 
perebora (pribora) – rodzaj haftu tkackiego, polegający na wybieraniu wzoru w osnowie za pomocą długich, cienkich pręcików i zakładaniu między nici deszczułek, usuwanych w miarę postępu pracy; pozwalało to na przerzucenie kolorowego wątku przez kilka naraz nitek osnowy, co umożliwiało tworzenie ornamentu złożonego z figur geometrycznych lub zgeometryzowanych motywów roślinnych
 
peretyk – odmiana pereborów; haft tkacki polegający na przerzucaniu nitki ornamentu wzdłuż wątku w taki sposób, że nitki osnowy są wybrane, a prawa strona wzoru jest odwrotnością lewej
 
piasta – część koła, w której osadzone są szprychy wzmacniające obodę koła oraz osadzony jest buks podtrzymujący koniec osi
 
pichula – spódnica wełniana w pionowe, ułożone w wiązki paski
 
pierzga – pyłek kwiatowy zebrany przez pszczoły, zmagazynowany i zakiszony
 
piły: gretzega, klopzega, rozpłatnica (fukszwanc), runkzega, sztychzega
 
płatew (paska, opaś, obierka, murłat, murłata) – pozioma belka w konstrukcji dachu stanowiąca podporę dla krokwi, leżąca na ścianie lub wysuniętych poza jej lico ostatkach belek stropowych
 
płocha – element krosna tkackiego służący do „przybijania” każdej przerzuconej nitki wątku do utkanego już płótna; składa się z dwóch listewek i trzcinowych lub metalowych pręcików, przez które przechodzą nitki osnowy
 
pług – narzędzie służące do uprawy ziemi; składa się z: lemiesza odcinającego skiby, odkładnicy kruszącej i odwracającej skiby, grządzieli łączącej lemiesz z orczykiem, rączek (cepigów)
 
podokiennik – gzyms podokienny, często bogato zdobiony
 
podwalina (przycieś) – pierwsza drewniana belka wznoszonego budynku układana na kamieniach, palach lub podmurówce
 
podwstążnik – tekturowa obręcz ze wstążkami, owinięta zwykle czerwoną wstążką, uzupełniona wiankiem z ruty i kwiatów; element biłgorajskiego stroju panieńskiego lub ślubnego
 
pojas – pas wełniany w podłużne czerwono-pomarańczowe, drobne paski; służył do przewiązywania sukmany męskiej (strój podlaski)
 
polepa – wierzchnia warstwa gliny zmieszanej z sieczką lub plewami na deskach powały w budynku mieszkalnym, kładziona w celu ocieplenia izby
 
powrósło – rodzaj powrozu, sznura skręconego ze słomy; powrósła słomiane służyły do wiązania snopków, w dekarstwie do wiązania strzechy do łat
 
półczepek – tiulowy lub batystowy, bogato haftowany czepek w kształcie romboidalnym, opasujący górną część głowy i jej boki, wiązany pod brodą na duża kokardę
 
pręt – jednostka miary długości
 
przęślica – urządzenie tkackiego służące do przędzenia włókna; także część kołowrotka
 
przypustnica – nakładka przymocowana do krokwi przy okapie, w celu załamania połaci dachu i złagodzenia jego spadku oraz wydłużenia okapu
 
przyramki – prostokątne płaty materiału łączące na ramionach przód i plecy koszuli, a od strony zewnętrznej koszulę z rękawami; mimo funkcji konstrukcyjnej oraz wzmacniającej, zwykle widoczne spod innych elementów stroju i często zdobione haftem
 
psiarka – cieniutka, jasnokremowa, sztywna, dziko rosnąca trawa; służyła do wyrobu kapeluszy
 
punca – stalowe narzędzie złotnicze i cyzelerskie, służące do wybijania na powierzchni przedmiotów metalowych zagłębień różnego rodzaju
 
pułap (powała, strop, sufit) – pozioma przegroda rozdzielająca poszczególne kondygnacje w budynku; w drewnianym budownictwie wiejskim stosowano najczęściej tzw. strop nagi, który tworzyła warstwa desek ułożonych na belkach stropowych
 
pytel – we młynie poruszane mechanicznie sito z siatki metalowej lub jedwabnej w kształcie worka-rękawa, przez które przesiewa się mąkę
 
 
R
 
radsztok – warsztat kołodziejski służący do składania kół
 
rańtuch – element nakrycia głowy kobiet, prostokątny płat lnianej lub bawełnianej tkaniny płóciennej (70x220 cm), niekiedy obszyty fabryczną koronką, zdobiony haftem; zarzucano go na głowę na hamełkę w ten sposób, że środek jego dłuższego boku spoczywał nad czołem, a oba końce spływały swobodnie po ramionach i bokach sięgając prawie kolan
 
rogatywka – czapka z folowanego sukna (brązowe, , granatowe, czarne), uszyta z czterech klinów tkaniny, z otokiem z siwego lub czarnego baranka
 
rolkowiec – typ wiatraka o konstrukcji zbliżonej do paltraka, a przez krótki słup osiowy nawiązujący do koźlaka
 
rozłupa – czapka z wysokim sukiennym denkiem, niekiedy watowana i pikowana, o rozcięciu znajdującym się na jej boku lub tyle, najczęściej związywanym czerwoną lub niebieską taśmą
 
rozwora – drążek łączący przednią i tylną część wozu, pozwalający skracać lub wydłużać wóz
 
ryfki – część buksa; skrzydełka stabilizujące, powodujące, że buks „nie wierci” się w piaście
 
rygiel – pozioma belka łącząca dwa lub więcej słupów, umieszczona na dowolnej wysokości w ścianie szkieletowej
 
rysaki – miary stolarskie
 
rysie – górne końce bali ścian budynku wysunięte znacznie poza lico ścian, podtrzymujące okap dachu lub podcienie
 
rzędówka – typ wsi, charakteryzujący się luźną zabudową wzdłuż drogi, najczęściej po jej jednej stronie i prostopadle do drogi biegnącymi szerokimi pasami pól
 
 
S
 
safianicy – wyrabiali buty z safianu-skóry koźlej wyprawianej garbnikami roślinnymi, miękkiej, barwionej skóry używanej do wyrobu droższego obuwia
 
samodział (tkanina samodziałowa) – tkanina o wyraźnym splocie płóciennym, w której nitki wątku i osnowy pokrywają się w układzie szachownicowym; najczęściej lniana (gładka) lub wełniana (pasiasta), niekiedy bawełniana, wykonana ręcznie na warsztacie tkackim
 
sąg – stos drzewa lub innego materiału, np. torfu
 
sąsiek – pomieszczenie w stodole służące do przechowywania zboża w snopach, słomy lub siana
 
sążeń (siąg) – dawna miara długości; równa ok. 190 cm; także miara przestrzenna
 
serce – ozdobny fragment przodu kabata lub gorsetu w kształcie trapezu ustawionego na mniejszej podstawie
 
sień – pomieszczenie w chałupie pełniące funkcje komunikacyjne i gospodarcze, usytuowane pomiędzy wejściem a izbą
 
skobylica – narzędzie do wybierania drewna w przedmiotach dłubanych
 
skośniak – nakrycie głowy kobiety zamężnej, składający się z obiecainki obciągniętej kawałkiem tybetowej chustki tak, że róg tkaniny zwisał 8-10 cm poza krawędź obręczy
 
słupy (uszaki, węgary, podwoja) – pionowe obramienia drzwi i okien
 
snowadło – wał obrotowy służący w tkactwie do snucia i przygotowania osnowy na wał podawczy krosna
 
socha – prymitywne narzędzie typu rylcowatego służące do uprawy ziemi
 
sosrąb (siestrzan, tragarz) – gruba belka biegnąca przez środek pułapu pod belkami dla ich podtrzymania; wycinano na nim ozdobne rozety, krzyże, daty budowy, nazwiska fundatorów i różne sentencje
 
spadź – odchody wydzielane na liściach roślin przez mszyce i czerwce w postaci słodkiej cieczy; cukry zawarte w odchodach zbierane są przez pszczoły i przetwarzane w ceniony w gastronomii i medycynie miód spadziowy
 
spilśnianie – wielokrotne działanie gorącą wodą lub parą przy jednoczesnym ugniataniu i uderzaniu uprzednio przygotowanych surowców zwierzęcych (wełna, sierść), które ulegają splątaniu i połączeniu zbijając się w jednolitą, zwartą masę
 
sponki – kołki przy kole sponowym; także spinki, sprzączki, klamry
 
stawnik – pomocnicza obręcz służąca bednarzowi przy składaniu naczyń klepkowych
 
stebniki – pomieszczenie służące do przechowywania zimą uli z pszczołami
 
stelwaga – w wozie dwukonnym nieruchoma orczyca z hakami na dwa orczyki
 
stemple – słupy podpierające ścianę lub strop
 
stępor – część stępy; tłuczek do rozbijania ziarna w stępie; w foluszu – młot do „ubijania” folowanego materiału
 
stolec – element konstrukcyjny więźby dachu, pionowy lub pochyły słupek podtrzymujący jętkę lub płatew, na której opierają się krokwie
 
strugnica – warsztat stolarski, stół wyposażony w narzędzia pomagające w obróbce drewna, np. imadła
 
strzecha – słomiane lub trzcinowe poszycie dachu
 
sukmana – męskie okrycie wierzchnie z samodziałowego sukna o kroju kontuszowym lub poncha podłużnego
 
sukno – najczęściej gładka tkanina wełniana, pierwotnie o wyraźnym splocie, po poddaniu procesowi folowania gruba, zbita nieprzepuszczająca wilgoci
 
sumik – poziomy element konstrukcyjny ściany sumikowo-łątkowej, wpuszczany w słup
 
suport – urządzenie w tokarce do zamocowania narzędzi wiertła, frezu, noża tokarskiego, itp.
 
szaba (szoba, szabra) – strug o półkolisto wygiętym ostrzu osadzonym w dwie rączki, służący do wyrównywania wewnętrznej powierzchni naczyń
 
szalinówka – wełniana chustka ze szlakiem róż wzdłuż wszystkich boków, wykończona frędzlami, o wym. 75 x 75 cm
 
szeregówka – rodzaj wsi, który powstał w XVI wieku wskutek reorganizacji dóbr królewskich, wyróżnia się najczęściej regularnym łanowym układem pól, ale w przeciwieństwie do rzędówki i łańcuchówki zagrody są zwarcie ustawione wzdłuż prostej ulicy w środku obszaru wiejskiego
 
szlabanek – rodzaj rozkładanej ławy przeznaczonej do spania
 
szlarka – bardzo cienka bawełniana koronka fabryczna, stosowana przy zdobieniu czepków
 
szleja – odmiana prostej uprzęży szorowej
 
szlichttambery – młotek kształtownik górny używany w kowalstwie do nadawania kształtów
 
szmatka – szeroki na 3 cm pas tkaniny ozdobiony tkanymi przez całą długość, poziomymi paskami w kolorze czerwonym, niebieskim i białym, a na węższych bokach haftem i wąską koronką (strój krzczonowski)
 
sznycer – podręczny nóż stolarski do strugania, wycinania złącz, żłobienia w drewnie
 
szory – odmiana uprzęży końskiej, w której nie występowało chomąto
 
szpularz (potak, sukadło) – przyrząd do nawijania utkanej nitki przędzy na szpule; osobno szpule z nićmi na wątek, osobno na osnowę
 
szych – przędza lniana lub bawełniana okręcona spiralnie paseczkiem miedzianym posrebrzanym lub pozłacanym, używana do dekoracji
 
szyniec – deseczka służąca do wygładzania i zdobienia ścianek toczonego naczynia
 
szynkwas – długi stół, balustrada, lada lub bufet w karczmie (szynku) oddzielający niewielką przestrzeń, gdzie stały beczki oraz szafa lub półki z trunkami w butelkach, kieliszki i produkty spożywcze, którymi handlował karczmarz
 
śnice – część wozu; drążki przytrzymujące dyszel
 
śparóg (rogownik, koźlarz, koźlin) – skrzyżowane górne końce wiatrówek, bogato zdobione
 
świderkorba – wiertarka ręczna
 
święty kąt – miejsce w rogu najlepszej, zwykle używanej tylko przy okazjach uroczystych izby pełniące rolę domowego ołtarzyka; składające się ze stołu i stojących na nim oraz zawieszonych nad nim, przybranych kwiatami przedmiotów kultu i dewocjonalii
 
 
T
 
tatarka – roślina z rodziny rdestowatych, inaczej gryka; gatunek gryki hodowanej ze względu na ziarno, z którego produkuje się kaszę gryczaną
 
tępor – walec żelazny, podstawiany przez kowala pod odcinane hufnale
 
trempel (ściana kolankowa) – stanowi podwyższenie ścian budynku ponad pułap (strop); na belkach stropowych stawiane są słupki wys. 30-100 cm, na których leżą płatwie podtrzymujące krokwie; szkielet trempla szalowany jest deskami, przybijanymi zwykle pionowo o ozdobnie wyciętych dolnych krawędziach
 
tryble – młotek lub klin do nabijania obręczy, z ostrzem zaopatrzonym w rowek, o który zaczepia się obręcz
 
tybel – drewniany kołek używany do łączenia części w wyrobach drewnianych; kiedyś używane zamiast drogich gwoździ żelaznych
 
tybet – cienka, miękka tkanina z wełny czesankowej owiec lub kóz tybetańskich, produkowana w Europie; od końca XIX w. często wzorzysta, przeważnie w kwiaty
 
tyszowiaki – obuwie męskie z wysokimi cholewami szyte ze sztywnej skóry bydlęcej, każdy z butów pasował na obie nogi
 
 
U
 
ul ramowy – ul rozbieralny wyposażony w ruchome ramki, które są dostępne od góry lub z boku; typy: warszawski, Ciesielskiego, wielkopolski, amerykański dadant
 
ul snozowy – ul, w którym gniazdo było budowane w oparciu o ruchome beleczki (snozy); inaczej ul Dzierżona
 
urzet – roślina z rodziny krzyżowych, używana w farbiarstwie do barwienia na niebiesko
 
uzda – część uprzęży z wędzidłem zakładana na głowę zwierzęcia pociągowego, służąca do kierowania nim
 
uździenica – część uprzęży zakładana na głowę, składająca się m.in. z naczółka, kantara i uzdy
 
 
W
 
wasąg – wóz lub bryczka z wyplataną skrzynią
 
wątek – układ nici biegnących w poprzek tkaniny wprowadzony pomiędzy nitki osnowy w czasie tkania
 
wątor – rowek wycięty przez trójzębną piłkę, wątornik służący do mocowania dna w beczce
 
wątornik – trójzębna piła służąca do wycinania rowka mocującego dno beczki
 
wędzidło – pręt jedno- lub dwuczęściowy wkładany koniowi do pyska, pomocny przy kierowaniu zwierzęciem
 
węgieł – narożnik budynku, miejsce zetknięcia się dwóch zewnętrznych ścian; w budownictwie wiejskim miejsce łączenia belek odpowiednio zaciętych na końcach i nałożonych na siebie; odmiany „na obłap”, „na nakładkę”, „na rybi (jaskółczy) ogon”
 
wiatrówka (wiatrownica) – drewniana łata zabezpieczająca pokrycie dachowe przed działaniem wiatru
 
wielodrożnica – duża wieś o zwartej zabudowie powstająca wzdłuż kilku ciągów komunikacyjnych (ulic), jedna z wczesnych form słowiańskiej zabudowy wsi; zazwyczaj o układzie pól nieregularnym, niwowym lub niwowo-blokowym, zawsze z dużym rozbiciem własności na liczne działki
 
wiersza – pleciony kosz służący do połowy ryb, raków lub ptaków
 
więźba dachowa – całość drewnianej konstrukcji dachowej złożonej z belek powiązanych ze sobą za pomocą złączy ciesielskich
 
widlica – typ wsi o zwartej zabudowie, skoncentrowanej wzdłuż 2-3 dróg polnych rozwidlających się w kształcie litery V, połączonych często krótką przecznicą, odchodzących od drogi głównej
 
wilczek – urządzenie stosowane przez powroźników, podobne do tkackiej przepustnicy służące do prowadzenia równomiernego skrętu sznurka
 
winkiel – miara stolarska, wymierza kąt prosty
 
wodze – rzemienie skórzane łączące wędzidło z lejcami; potocznie lejce
 
wściekłe portki – spodnie z parcianego płótna lnianego lub konopnego o prostym kroju (strój biłgorajski)
 
 
Z
 
zakładziny – położenie kamienia węgielnego pod budynek i uroczystości z tym związane; na wsi zespół zwyczajów, praktyk magicznych i wierzeń stosowanych przy budowie i zasiedlaniu domów
 
zakłośniaki (głowacze) – rodzaje snopków, którymi kryto dach; różnica pomiędzy nimi polega na sposobie ich produkcji; użycie zakłośników daje strzechę schodkową, a głowaczy-gładką
 
zapaska – samodziałowy fartuch z wełny, marszczony, noszony z przodu na spódnicy; zapaska naramienna spełniała rolę okrycia wierzchniego, noszoną ją narzuconą na ramiona lub głowę
 
zastrzał (krzyżownica) – skośny element konstrukcyjny służący do usztywnienia słupów i stolców; pary symetrycznie biegnących zastrzałów od słupa w górę to ramiona lub miecze, w dół – nogi
 
zatyczka – pas płótna (25x70 cm) służący do owinięcia hamełki, zdobiony pasowo ułożonym haftem
 
zrąb – drewniane ściany budynku wzniesionego z bali
 
zubel – kurzydło, prymitywny podkurzacz z kija i huby, którym odymiano pszczoły, aby zmniejszyć ich agresywność
 
zwieracz (pies) – niewielki element konstrukcyjny o ozdobnie wyciętych krawędziach, łączący słupy drzwiowe z nadprożem lub słupy podcienia z płatwią (oczepem)
 
 
Ż
 
żupan – kobiece okrycie wierzchnie (element wyprawy panny młodej) szyty z granatowego sukna, dopasowany w talii, z kołnierzem i mankietami z innego materiału lub futra, zdobiony haftem i lamówkami