Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” w Lublinie jest samorządową instytucją kultury działającą na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” w Lublinie jest samorządową instytucją kultury działającą na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Cmentarz żydowski na Wieniawie (Lublin)

Najwcześniejsza wzmianka o cmentarzu żydowskim na Wieniawie pochodzą z dziewiętnastowiecznego odpisu inwentarza z 1775 roku.

Pomnik w miejscu cmentarza żydowskiego na Wieniawie (Lublin)
Pomnik w miejscu cmentarza żydowskiego na Wieniawie (Lublin) (Autor: Miłkowska, Małgorzata)

Spis treści

[RozwińZwiń]

Powstanie cmentarzaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Najwcześniejsza wzmianka o cmentarzu żydowskim na Wieniawie pochodzą z dziewiętnastowiecznego odpisu inwentarza z 1775 r., w którym mowa jest o kirkucie oraz m.in. murowanej synagodze, łaźni i domu rabina.

Zgodnie ze źródłami kartograficznymi z końca XVIII i XIX w. kirkut znajdował się na wschód od wieniawskiego rynku i rozciągał do brzegu Wielkiego Stawu. W XIX w. cmentarz powiększał się by osiągnąć swoja ostateczną powierzchnię i przybrać charakterystyczny kształt – dwa czworoboki stykające się ze sobą wierzchołkami.

Wygląd cmentarzaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

O tym jak wyglądał cmentarz wiemy bardzo mało. Majer Bałaban, który odwiedził Wieniawę w 1919 r., jedynie wzmiankuje:

cmentarz ze swoimi zwykłymi, białymi nagrobkami.

Pojedyncze fotografie z okresu międzywojennego ukazują fragmenty kirkutu z typowymi macewami z tego czasu, co świadczy, że cmentarz funkcjonował do II wojny światowej. Starsza część cmentarza otoczona była rozpadającym się murem, nowsza parkanem z desek.

Zniszczenie cmentarzaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Od marca 1940 r. naziści rozpoczęli deportację Żydów z Wieniawy, następnie niszczenie domów i obiektów gminy, w tym cmentarza. Nagrobki posłużyły do utwardzania nawierzchni ulic oraz podwórek posesji. Na miejscu zespołu synagogalnego i części terenu cmentarza, którego pagórkowata powierzchnia została splantowana, naziści utworzyli stadion sportowy.

Teren cmentarza po wojnieBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Po 1950 r. stadion został rozbudowany dla potrzeb klubu sportowego „Lublinianka” i funkcjonuje do dziś.

Z terenu cmentarza zachował się tylko wschodni fragment (między stadionem a ul. Czechowską) wraz z dawnym domem przedpogrzebowym (zaadaptowanym na cele mieszkalne).

W latach 1995 i 1997 z niektórych miejsc na terenie Wieniawy wydobyte zostały macewy, którymi wyłożone były podwórka. Macewy zostały przewiezione do lapidarium na nowym cmentarzu żydowskim w Lublinie. Jest to zaledwie 27 stel z okresu od pierwszej połowy XIX w. do początku XX w. 

23 lipca 2001 r. w wyniku procesu restytucji właścicielem działki cmentarnej o powierzchni 0,6942 ha została Gmina Wyznaniowa Żydowska w Warszawie.

UpamiętnienieBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

W 2009 r. na ocalałym fragmencie kirkutu Gmina Wyznaniowa Żydowska w Warszawie wraz z jej filią w Lublinie ustawiły pomnik z inskrypcją upamiętniającą wieniawską gminę żydowską i jej cmentarz. Na pomniku, przypominającym kształtem, macewę widnieje napis:

Wieniawa. Prywatne miasteczko założone na przełomie XVI i XVII wieku. W większości zamieszkałe przez Żydów. W 1916 roku włączone do Lublina.

W 1940 roku Niemcy przesiedlili ludność żydowską do lubelskiego getta, w większości wymordowaną w obozie w Bełżcu.

Cmentarz żydowski został założony w XVIII wieku. Część jego powierzchni zajęto pod stadion. Niech dusze tu pochowanych mają udział w życiu wiecznym.

Gmina wyznaniowa żydowska Warszawa-Lublin. Rok 5769 (2009).