Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Brama Grodzka w Lublinie

Brama Grodzka jest jednym z pierwszych murowanych elementów obwarowań miasta wybudowanych w 1342 roku po zezwoleniu Kazimierza Wielkiego. U schyłku XVIII wieku przeprowadzono remont obiektu, którego wykonanie zlecono Dominikowi Merliniemu. Przez wieki Brama Grodzka zwana była także Bramą Żydowską, ponieważ była przejściem pomiędzy Starym Miastem a dzielnicą żydowską.

 

 

Spis treści

[RozwińZwiń]

Lokalizacja

Brama Grodzka jest jedną z dwu głównych bram miejskich. Usytuowana jest na zamknięciu ulicy Grodzkiej, na wysuniętym cyplu wzgórza staromiejskiego. Nie posiada własnego numeru.

Funkcje

Brama Grodzka była częścią średniowiecznych obwarowań Lublina. Przebudowa w 1785 roku spowodowała zmianę jej funkcji na mieszkalną i handlową. W 1873 roku Brama stała się własnością prywatną. Po 1944 roku była użytkowana przez Liceum Sztuk Plastycznych, następnie przez Lubelskie Studio Teatralne. Od 1992 roku budynek użytkuje Ośrodek „Brama Grodzka – Teatr NN”.

Historia budynku

Brama Grodzka, zwana Bramą Żydowską, jest jednym z pierwszych murowanych elementów obwarowań miasta wybudowanych w 1342 roku po zezwoleniu Kazimierza Wielkiego.

Pierwotnie miała około 12 metrów wysokości, była założona na planie czworoboku, jednoprzestrzenna, nieprzesklepiona, z otworami o ostrołukowym wykroju. Nad przejazdem bramowym znajdowała się izba straży miejskiej.

W latach 60. XVI wieku do budynku zostało dobudowane przedbramie, które służyło do podnoszenia drewnianego mostu zwodzonego prowadzącego do zamku. W 1572 roku murarz o nazwisku Brudny w miejsce mostu drewnianego postawił most murowany. To prawdopodobie spowodowało kolejne zmiany, jakie miały miejsce w latach 80. XVI wieku – przejazd bramy został przesklepiony, a następnie nakryty dachem gontowym, co niemal całkowicie zatarło wcześniejsze gotyckie elementy budynku.

Na początku XVII wieku, na skutek podmycia wodą, runął fragment muru i frambugi. Wtedy przebudowano bramę w budowlę dwukondygnacyjną, nakrytą dwuspadowym dachem, równoległym do przejazdu; od południowego wschodu przylegał do niej dom wrotnego z czasem przerobiony na miejskie stajnie. Jej wygląd znamy m.in. z miedziorytu Hogenberga i Brauna z 1618 roku.

Kolejne zmiany w wyglądzie budynku przyniósł XVIII wiek. Pożar miasta, jaki miał miejsce w 1719 roku, uwidoczniony na obrazie z kościoła oo. dominikanów Pożar miasta Lublina namalowanym około 1740 roku, dotknął również okolice Bramy. Obraz pokazuje ówczesny wygląd budynku z niższym przedbramiem wspartym szkarpami, z furtą od ulicy Podwale i zwieńczonym attyką.

U schyłku XVIII wieku na skutek bardzo złego stanu technicznego obiektu, działająca w Lublinie Komisja Dobrego Porządku zwróciła się do króla Stanisława Augusta Poniatowskiego o sfinansowanie remontu obiektu. Wykonanie projektu zlecono Dominikowi Merliniemu. W 1785 roku Merlini zmienił bryłę Bramy: zrównał przedbramie i część główną, nakrył je wspólnym dachem dwuspadowym, przebudował parter, gdzie umiejscowił cztery sklepy otwarte do przejazdu. Na piętrze zaprojektował od frontu jeden duży pokój i mały od tyłu, przedzielone sienią i kuchnią. Jednocześnie zmienił przeznaczenie Bramy z funkcji obronnej na mieszkalno-handlową, co niewątpliwie wiązało się z rozwijającą się dzielnicą żydowską. W XIX wieku w kompleks Bramy włączono stajnie przerobione na sklepy poprzez przesklepienie kolebkowe i otwarcie do wnętrza Bramy. Budynek Bramy nadal był budynkiem wolno stojącym.

Kolejne zmiany w architekturze budynku miały miejsce w XIX wieku. W 1873 roku w drodze licytacji nieruchomość wraz z kamienicami Grodzka 21 i Grodzka 36 nabył Chaim Kleiman. Rozbudowa kamienic w latach 60. i 80. XIX wieku spowodowała, że Brama przestała być budynkiem wolno stojącym.
Na przełomie XIX i XX wieku nad przejazdem bramowym wybudowano niskie półpiętro oświetlone dużym koszowym oknem, do którego był dostęp z pomieszczeń nad stajniami. W pierwszej połowie XX wieku nie dokonano żadnych poważniejszych zmian w bryle budynku.

W 1942 roku miał miejsce pożar dachu Bramy. W 1945 roku osunęła się oficyna przylegających budynków. Zniszczeń dopełniło osunięcie się skrajnych oficyn kamienicy Grodzka 36A oraz zburzenie kamienic Grodzka 23 i 25.

W 1945 roku miasto przejęło budynek, podobnie jak inne mienie pożydowskie. Projekt renowacji budynku opracował w 1946 roku inż. Zamorowski, jednak zakończenie remontu nastąpiło w 1954 roku. W trakcie prac zlikwidowano wcześniejsze podziały traktowe, tworząc jedno pomieszczenie na piętrze. Obiekt oddano do użytku Liceum Sztuk Plastycznych. Szkoła użytkowała budynek do 1979 roku. Po 1979 roku w budynku mieściły się instytucje kulturalne, m.in. Towarzystwo Przyjaciół Sztuk Pięknych, Towarzystwo Kultury Teatralnej i Lubelskie Studio Teatralne.

Od 1992 roku budynek użytkuje Ośrodek „Brama Grodzka – Teatr NN”.




>>> więcej o historii budynku w tekście Jacka Studzińskiego Historia Bramy Grodzkiej
>>> więcej o historii budynku w dokumentacji naukowo-historycznej budynku autorstwa Jadwigi Teodorowicz-Czerepińskiej
>>> wiecej o historii budynku Grodzka 21 do 1939 roku na podstawie materiałów archiwalnych


>>> więcej o historii instytucji mieszczących się w Bramie Grodzkiej od 1945 do 1992 roku
>>> więcej o przeprowadzonym przez Ośrodek „Brama Grodzka – Teatr NN” remoncie budynku w 1994 roku

 

>>> więcej o symbolice Bramy Grodzkiej w eseju Władysława Panasa Brama
>>> więcej o pozostałościach murów miejskich w budynku Bramy w tekście Władysława Panasa Tajemnica Bramy Grodzkiej
 

>>> czytaj tekst Tomasza Pietrasiewicza Historia Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN”

 

Kalendarium

1342 – zezwolenie króla Kazimierza Wielkiego na budowę Bramy Grodzkiej jako elementu obwarowań miasta;
lata 50. XVI wieku – lubelscy muratorzy – Sebastian Włoch i Suffraganek – dokonują niewielkich napraw budynku Bramy;
lata 60. XVI wieku – dobudowa przedbramia;
1572 – murarz Brudny buduje stały, murowany most;
1576 – Stefan Batory zezwala na pobieranie pieniędzy za przejazd przez Bramę, co wiązało się z koniecznością zatrudnienia wrotnego;
lata 80. XVI wieku – przesklepienie przejazdu Bramy;
lata 90. XVI wieku – nakrycie Bramy dachem gontowym;
początek XVII wieku – po runięciu fragmentu muru przebudowa Bramy na budowlę dwukondygnacyjną, nakrytą dwuspadowym dachem. Widok Bramy po przebudowie widoczny jest na miedziorycie Hogenberga i Brauna;
koniec XVIII wieku – Komisja Dobrego Porządku stwierdza zły stan techniczny obiektu;
1785 – przebudowa budynku Bramy według projektu Dominika Merliniego;
2 poł. XIX wieku – sukcesywne nadbudowywanie budynku;
1866 – wystawienie Bramy Grodzkiej wraz z przyległym od wschodu podwórzem, sklepem, drwalnią i kloaką na licytację;
1873 – nieruchomość w wyniku trzeciej licytacji nabywa Jakub Kleiman; później użytkują ją jego liczni spadkobiercy;
lata 60. i 80. XIX wieku – na skutek rozbudowy sąsiednich kamienic Grodzka 21 i 36 Brama Grodzka przestaje być budynkiem wolno stojącym;
po 1913 roku – budynek znajduje się w rękach licznych spadkobierców Kleimana – Salomona, Samuela i Aarona Kleimanów oraz Brandli Nisel;
1923 – nieruchomość nabywa Perla Goldberg;
1942 – pożar dachu;
1945 – przekazanie budynku Bramy Zarządowi Miejskiemu;
1945 – osunięcie się oficyny;
1946 – inż. Zamorowski przygotowuje projekt renowacji budynku;
1948 – spadkobiercy ostatniej właścielki Perli Goldberg sprzedają budynek wraz z nieruchomością Grodzka 21 Janowi Kowalikowi. Pozostała część przypadła Ajzie i Lai Fernsztendlik;
1954 – zakończenie remontu Bramy i przekazanie go Liceum Sztuk Plastycznych;
1960 – przejęcie części nieruchomości przypadajacej rodzinie Fernsztendlik przez Skarb Państwa;
1979 – wyprowadzka z budynku Państwowego Liceum Sztuk Plastycznych;
1979 – rozpoczęcie w budynku działalności przez instytucje kultury: Towarzystwo Przyjaciół Sztuk Pięknych, Towarzystwo Kultury Teatralnej, Teatr Wizji i Ruchu;
1987 – budynek staje się siedzibą Lubelskiego Studia Teatralnego;
1990 – Biuro Projektów Pracowni Konserwacji Zabytków przygotowuje projekt techniczny adaptacji Bramy Grodzkiej oraz budynków przy ulicy Grodzkiej 21 i 36 na potrzeby Lubelskiego Studia Teatralnego;
1991 – formalny właściciel budynku, Jan Kowalik, sprzedaje nieruchomość miastu Lublin;
1992rozpoczęcie w budynku Bramy Grodzkiej działalności przez Ośrodek „Brama Grodzka – Teatr NN”;
1994rozpoczęcie kapitalnego remontu Bramy Grodzkiej, który trwał do 2000 roku;
1999 – rozpoczęcie w Bramie Grodzkiej cyklu debat Odkrywanie miejsca. Historia i przeszłość Starego Miasta w Lublinie;
2008 – remont budynku spowodowany koniecznością ponownego przesklepienia przejazdu bramowego.

Architekt

Dominik Merlini

Styl

Klasycyzm. Cechy klasycystyczne widoczne są w elewacji budynku: boniowanie pierwszych kondygnacji obu elewacji, prostokątne wykroje okien, prostokątny fronton z datą przebudowy i monogramem królewskim, klasycystyczne wazy na bocznych cokołach.

 

Opis budynku

Bryła Bramy jest wynikiem scalenia bramy właściwej i przedbramia oraz włączeniem budynku w ciąg przyległych kamienic.

Elewacja frontowa: Pierwsza kondygnacja z półkoliście zamkniętym przejazdem bramnym, ozdobiona jest boniowaniem. Druga kondygnacja jest trójosiowa, symetryczna, posiada trzy prostokątne otwory okienne. Elewację wieńczy szczyt klasycystyczny. W jego centrum znajduje się płycina z datą przebudowy Bramy, powyżej znajduje się druga płycina z umieszczonym monogramem królewskim. Na bocznych cokołach znajdują się dwie klasycystyczne wazy.

Elewacja tylna: Pierwsza kondygnacja jest znacznie wyższa niż pierwsza kondygnacja elewacji frontowej. Została ozdobiona boniowaniem analogicznym do boniowania fasady. W drugiej kondygnacji elewacji tylnej znajdują się trzy okna. W zwieńczeniu elewacji trójkątny szczyt z półkoliście zakończonym otworem okiennym.

Wnętrze

Przejazd Bramy posiada ścianę dzielącą dawną bramę i przedbramie, obie części przesklepione są kolebkowo. Po bokach przejazdu znajdują się otwory drzwiowe: po prawej stronie – do sieni wiodącej do kamienicy Grodzka 21 oraz niższe od nich drzwi w dawnej części przedbramnej; po lewej – drzwi do korytarza biegnącego ku klatce schodowej kamienicy Grodzka 36, oraz zamurowane okno i dwa otwory drzwiowe.

Na I piętrze budynku, po przebudowie z 1954 roku, znajduje się sala wykorzystywana jako sala widowiskowa. Ponad nią znajduje się jednoprzestrzenny strych.

Otoczenie

Najbliższe otoczenie Bramy Grodzkiej stanowią: od strony Starego Miasta budynki kamienic przy ulicy Grodzkiej 19 i 34, od strony zamku – Grodzkiej 36 i 23.

 

Opracowała Joanna Zętar

 

Powiązane artykuły

Zdjęcia

Galerie

Wideo

Audio

Historie mówione

Inne materiały

Słowa kluczowe