Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” w Lublinie jest samorządową instytucją kultury działającą na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” w Lublinie jest samorządową instytucją kultury działającą na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Bracia polscy – program społeczny i religijny w XVII wieku

Głoszony przez lublinian i rakowian radykalny program społeczny pierwszego pokolenia braci polskich nie cieszył się popularnością wśród małopolskiej szlachty ariańskiej. Pod koniec lat dziewięćdziesiątych XVI wieku coraz większe grono zwolenników zaczął zdobywać nurt bardziej umiarkowany, uznający polityczno-społeczno-kulturowe realia panujące w Rzeczypospolitej Obojga Narodów.

Spis treści

[RozwińZwiń]

Nowa nazwa – socynianizmBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Dokonujące się zmiany na arenie politycznej były dla wielu braci polskich sygnałem do przewartościowania dotychczasowych poglądów na powinności chrześcijanina wobec władzy świeckiej. Tendencje te w obozie unitarian umocnił Faust Socyn, współtworząc intelektualne zaplecze dla umiarkowanego programu społecznego, który został sformułowany na początku XVII wieku. Od tej pory braci polscy zwani byli niesłusznie socynianami. Zdaniem Zenona Gołaszewskiego rola włoskiego reformatora nie była aż tak istotna w tworzeniu siedemnastowiecznej filozofii braci polskich. Niesłusznie – poprzez wyeksponowanie tej postaci – nazwa ta zminimalizowała znaczenie takich postaci jak Jan Crell czy Piotr Moskorzowski oraz przedstawicieli rodów szlacheckich takich jak: Lubienieccy, Gosławscy, Morsztynowie, Potoccy, Przypkowscy.

 

Ewolucja doktryny braci polskichBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Socynianizm jako jedna z propozycji uporządkowania doktryny braci polskich został zakwestionowany w latach dwudziestych XVII wieku. Pod wpływem pism i poglądów miedzy innymi Jana Crella myśl braci polskich zaczęła ewaluować poza krąg zagadnień religijnych. Nastąpiło jej ufilozoficznienie oraz racjonalizacja. To wówczas zaczęto uważać, że do podstawowych prawd religijnych rozum może dojść samodzielnie, bez pomocy „objawienia”. Takie podejście utorowało drogę racjonalistycznej i naturalistycznej koncepcji moralności, która stała się jedną z inspiracji dla europejskiej myśli intelektualnej.

 

Program religijny w XVII wiekuBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Na początku XVII wieku bracia polscy podjęli próbę stworzenia ram i usystematyzowania religijno-społecznego programu, który byłby oczyszczony z anabaptystycznego radykalizmu reprezentowanego przez Marcina Czechowica. Program ten ukazał się drukiem w 1608 roku zebrany i opracowany przez Walentego Szmalca. Głosząc etykę pobożnego i mądrego życia, bracia polscy uznawali wartości moralne za dobro najwyższe. W myśl tej koncepcji celem religii chrześcijańskiej powinno być nie tylko oddawanie czci Bogu i kontemplacja Jego chwały, ale również realizacja etyki chrześcijańskiej w życiu codziennym. Oczywiście wymagało to od człowieka samozaparcia, wyrzeczeń i dokonywania ciągłych wyborów. Bracia polscy odrzucili również naukę o piekle, uznając ją za sprzeczną z Bożym przymiotem miłości i miłosierdzia, a także z prawem sprawiedliwego wyroku. Według Fausta Socyna piekło nie dało się pogodzić z takimi przymiotami jak miłość bliźniego i sprawiedliwość. Karą za grzechy miało być unicestwienie, niezmartwychwstanie. Do życia wiecznego, rozumianego jako nagroda, powołani mieli być na Sądzie Ostatecznym jedynie sprawiedliwi. Warto zaznaczyć, że nie było to jednak zmartwychwstanie ciał. Myśl ta w owym czasie była kontrowersyjna i spotkała się z krytyką ze strony wielu intelektualnych środowisk europejskich.

 

Kwestie społeczne w XVII wiekuBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Na początku XVII wieku ustalono program społeczny, w którym zwyciężył umiarkowany nurt Szymona Budnego, chociaż sam Socyn nie uważał się za spadkobiercę brata litewskiego. Program ten porządkował powinności, jakie chrześcijanin miał wobec władzy świeckiej. Brat polski miał prawo wytoczyć proces bliźniemu przed sądem świeckim. Miał również prawo bronić się przed napastnikami. Grzechem stawało się jednak wzbudzanie w sobie uczuć niechęci lub nienawiści w stosunku do agresora. Bracia polscy dostali przyzwolenie na noszenie broni oraz na udział w sprawiedliwej wojnie, której celem była obrona ojczyzny. Kwestia ta była szczególnie dyskutowana w czasie zagrożenia ze strony Tatarów oraz Turków. Podczas synodów rozważano możliwość nie tylko walki obronnej, ale również prewencyjnej. Dopuszczenie tej ostatniej było przełomowym momentem w dziejach braci polskich. Od tej pory coraz więcej członków tej wspólnoty brało udział w wojnach prowadzonych w imię interesu ojczyzny. Za grzech uznawano nadal przyjmowanie zawodów wojskowych.

W kwestiach społecznych potwierdzono prawo do własności prywatnej. Złagodzono również zakazy dotyczące życia codziennego, które zabraniały na przykład ubierania się wytwornie. Wydany w 1605 roku Katechizm rakowski autorstwa Walentego Szmalca dopuszczał posiadanie chłopów pańszczyźnianych oraz stosowanie kary cielesnej. W jednej kwestii bracia polscy pozostali nieugięci. Ich etyka nie dopuszczała kary śmierci jako sprzecznej z podstawowym prawem miłości bliźniego. Nawet największy zbrodniarz, zdaniem braci polskich, powinien mieć szansę naprawić swe błędy i stać się dobrym oraz pobożnym człowiekiem. Drugi człowiek nie mógł odebrać mu szansy na zbawienie i życie wieczne. Idea ta przyjęła się w Europie dopiero sto lat temu, jej inspiracją była właśnie etyka braci polskich.

 

PodsumowanieBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

W XVII wieku zmieniały się realia życia w Rzeczpospolitej Obojga Narodów. Kolejne wojny, triumf kontrreformacji, polityka religijna kolejnych władców, zmiana stosunku samej szlachty do reformacji – wszystkie te czynniki doprowadziły do tego, że w 1658 roku bracia polscy zostali skazani na banicję. Kilkadziesiąt rodzin zmuszono do wyjazdu. Była to pierwsza przymusowa emigracja w dziejach Polski. Bracia polscy osiedlili się w Holandii, Prusach Książęcych, w Siedmiogrodzie, na Śląsku, w Niemczech. W Polsce byli skazani na fizyczną i duchową banicję, zaś na Zachodzie ich dzieła stały się cennym wkładem w rozwój filozofii Oświecenia. Już na emigracji zostało wydane ostatnie dzieło, będące zbiorem wszystkim pism braci polskich – Bibliotheca Fratrum Polonarum – pism, które stały się inspiracją dla niejednej postaci europejskiej myśli antyfeudalnej.

LiteraturaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

A. Brückner, Różnowiercy polscy, Warszawa 1962.
L. Chmaj, Bracia polscy. Ludzie, idee, wpływy, Warszawa 1957.
Z. Gołaszewski, Bracia polscy, Toruń 2004.
A. Kawecka-Gryczowa, J. Tazbir, Arianie polscy. Racjonalizm – tolerancja – promieniowanie, (Przewodnik po wystawie), Warszawa 1958.
S. Kot, Ideologia polityczna i społeczna braci polskich zwanych arianami, Warszawa 1932.
Ł. Kurdybacha, Historia reformacji w Polsce, „Reformacja w Polsce” 1953, t. 11 (1948–1952).
S. Morawski, Arianie polscy, Lwów 1906.
J. Płokarz, Studium z dziejów arian polskich, „Reformacja w Polsce” 1922, t. 2 (mikrofilm w Bibliotece Narodowej).
Studia nad arianizmem, red. L. Chmaj, Warszawa 1959.
W. Urban, Losy braci polskich od założenia Rakowa do wygnania z Polski, „Odrodzenie i Reformacja” 1956, t. 1.
M. Wajsblum, Dyteiści małopolscy, „Reformacja w Polsce” 1928, t. 5.
M. Wajsblum, O genezę antytrynitaryzmu polskiego, „Reformacja w Polsce” 1934, t. 6.
Wokół dziejów i tradycji arianizmu, red. L. Szczucki, Warszawa 1972.