Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” w Lublinie jest samorządową instytucją kultury działającą na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” w Lublinie jest samorządową instytucją kultury działającą na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Bracia polscy – program społeczny i religijny do końca XVI wieku

Wczesny racjonalizm braci polskich był nastawiony na krytykę teologii chrześcijańskiej, protestanckiej i katolickiej. Zwłaszcza ta ostatnia była solą w oku ariańskich teologów. W centrum krytyki polskich antytrynitarzy znalazła się terminologia scholastyczna, tradycje i zasady doktryny kultu i prawa Kościoła katolickiego, które zostały ustalone na siedmiu soborach powszechnych od IV do VIII wieku, również pod wpływem pism tzw. Ojców Kościoła.

Spis treści

[RozwińZwiń]

Program religijnyBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Bracia polscy odrzucili wiele z przyjętych wówczas dogmatów jako niezgodnych z Ewangelią (jedynym według nich źródłem prawdy). Stąd często nazywali siebie prawdziwymi chrześcijanami. Podkreślali tym samym fakt powrotu do źródeł chrześcijaństwa. I tak na przykład pod wpływem czeskich anabaptystów odrzucili chrzest dzieci, żądając powtórnego chrztu dla dorosłych. Podważali legalność papieskiej władzy religijno-politycznej nad Kościołem. Biskup Rzymu nie był dla nich następcą Piotra Apostoła, tak jak chciała tego ukształtowana na przełomie IV/V wieku tradycja katolicka. Wprowadzone w 382 roku prawo papieże popierali autorytetem Ewangelii (Mt 16,18 i Łk 22,31), co już wówczas wywołało konflikt z cesarzem bizantyjskim, stworzyło również podstawy do budowy imperium Kościoła Zachodniego w Europie Zachodniej.
Bracia polscy wyróżniali się również wyglądem. Nowy chrześcijanin nosił szary strój, u boku miał przypasany drewniany miecz.

 

Program społecznyBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Do końca lat siedemdziesiątych XVI wieku wykrystalizował się również program społeczny i religijny braci polskich, który zdominował ruch do końca XVI wieku. Źródłem programowego pacyfizmu i antymilitaryzmu były nauki Jezusowe zawarte w Kazaniu na Górze (Mt 5–7). Z tego tekstu bracia polscy czerpali ideały sprawiedliwości społecznej, opartej na miłości Boga i człowieka, w myśl zasady, iż wszyscy ludzie są braćmi. Ta reguła leżała u podstaw ideałów międzywyznaniowej tolerancji, której bracia polscy byli propagatorami. Do końca XVI wieku w kręgu polskich antytrynitarzy dominował dość radykalny program społeczny. Przywódcy zboru wzywali do rezygnacji z urzędów państwowych, które mogłyby łamać zasadę miłości bliźniego, sprzeciwiali się karom chłosty oraz śmierci. Nie uznawali podziału społeczeństwa na stany, feudalnego poddaństwa chłopów oraz obowiązku świadczenia dziesięcin. Zdarzały się również głosy nawołujące szlachtę do pozbywania się majątków oraz rozdawania zdobytych ze sprzedaży pieniędzy na cele charytatywne. W praktyce ideały ewangelicznego ubóstwa realizowali tylko nieliczni, jak na przykład wspomniany Jan Niemojewski. Większość ariańskiej szlachty nie pozbywała się majątku i nie zwalniała chłopów z pańszczyzny, nie żyła również jedynie z pracy rąk własnych.


Przedstawiony powyżej, nieco utopijny i radykalny program społeczny nie wszędzie spotykał się z aprobatą. Jednym z oponentów, wzywającym do zmiany radykalnej postawy społecznej był Szymon Budny, tłumacz Nowego Testamentu na język polski, duchowy przywódca braci litewskich. Potępiony przez swych współwyznawców, wyznaczył jednak drogę, którą podążyli bracia polscy w XVII wieku.

 

LiteraturaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

A. Brückner, Różnowiercy polscy, Warszawa 1962.
L. Chmaj, Bracia polscy. Ludzie, idee, wpływy, Warszawa 1957.
Z. Gołaszewski, Bracia polscy, Toruń 2004.
A. Kawecka-Gryczowa, J. Tazbir, Arianie polscy. Racjonalizm – tolerancja – promieniowanie, (Przewodnik po wystawie), Warszawa 1958.
S. Kot, Ideologia polityczna i społeczna braci polskich zwanych arianami, Warszawa 1932.
Ł. Kurdybacha, Historia reformacji w Polsce, „Reformacja w Polsce” 1953, t. 11 (1948–1952).
S .Morawski, Arianie polscy, Lwów 1906.
J. Płokarz, Studium z dziejów arian polskich, „Reformacja w Polsce” 1922, t. 2 (mikrofilm w Bibliotece Narodowej).
Studia nad arianizmem, red. L. Chmaj, Warszawa 1959.
W. Urban, Losy braci polskich od założenia Rakowa do wygnania z Polski, „Odrodzenie i Reformacja” 1956, t. 1.
M. Wajsblum, Dyteiści małopolscy, „Reformacja w Polsce” 1928, t. 5.
M. Wajsblum, O genezę antytrynitaryzmu polskiego, „Reformacja w Polsce” 1934, t. 6.
Wokół dziejów i tradycji arianizmu, red. L. Szczucki, Warszawa 1972.