Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” w Lublinie jest samorządową instytucją kultury działającą na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” w Lublinie jest samorządową instytucją kultury działającą na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Bracia polscy – lublinianie kontra Szymon Budny

Wydane w 1575 roku dzieło Marcina Czechowica pt. Rozmowy chrystiańskie stało się podstawą ostrej, kilkuletniej polemiki z Szymonem Budnym, określanej terminem sporu o tzw. urząd miecza. Istota sporu dotykała kilku niezwykle ważnych problemów: relacji między jednostką a państwem, służby wojskowej rozumianej jako lojalność wobec ojczyzny oraz kwestii posiadania własności prywatnej; do tej ostatniej kwestii dołączony był problem poddaństwa chłopów. Spór ten miał rozpocząć się już wcześniej, na synodzie w Rakowie w 1572 roku, kiedy to Jakub Paleolog, Stanisław Będziński i Marcin Krowicki krytykowali pogląd jakoby chrystianinowi nie godziło się piastować urzędów świeckich, zwłaszcza tych, które w jakiś sposób mogłyby krzywdzić bliźniego. Tenże synod polecił Marcinowi Czechowicowi napisanie Rozmów chrystiańskich. Dzieło miało być zapisem poglądów lublinian oraz rakowian na kwestie religijne i społeczne.

Spis treści

[RozwińZwiń]

Szymon BudnyBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Szymon Budny (1550–1593) był jedną z ciekawszych postaci polskiej reformacji. Pochodził z ruskiej, prawosławnej rodziny szlacheckiej. Wychowany na dworze magnackiej rodziny Chodkiewiczów, studiował na Uniwersytecie Jagiellońskim, we Włoszech i w Szwajcarii. Wówczas poznał osobę i twórczość Michała Serweta, dołączając do grona zwolenników antytrynitaryzmu. Po powrocie na Litwę Szymon Budny został pastorem kalwińskim na dworze księcia Mikołaja Radziwiłła Czarnego. Ten nie był jednak przychylny młodemu reformatorowi. Zmuszony do odejścia Szymon Budny znalazł protektora w osobie krajczego litewskiego, Jana Kiszki. W Łoskach, rodowej posiadłości magnata, mógł on jawnie głosić swój program społeczno-religijny. Szymon Budny biegle władał kilkoma językami. Pisał traktaty w języku białoruskim oraz polskim. Łacinę, hebrajski i grekę znał na tyle dobrze, że kilkakrotnie tłumaczył księgi Starego i Nowego Testamentu na język polski (1570, 1574, 1589). Był również tłumaczem tzw. Biblii Nieświeskiej. Ze względu na to, że nie uznawał idei boskości Chrystusa, wykazywał sympatię w stosunku do judaizmu, podkreślając zalety tej religii w woli zapoznania wiernych z treścią Pisma Świętego. Często utożsamiano jego nauki z religią żydowską.


W swym programie społecznym Szymon Budny dążył do demokratyzacji ustroju państwa. Wychowany na terenach kresowych, w ciągłym zagrożeniu walki o byt, miał świadomość, jak ważną rolę w życiu każdego człowieka pełni państwo. Był realistą, obiektywnie oceniającym istniejący porządek społeczny. Zdawał sobie również sprawę z tego, jak istotną funkcję, przede wszystkim obronną, pełnią magnaci – właściciele rozległych wsi i miast. Hasła jego współwyznawców z Korony były zatem zbyt niebezpieczne i nie do przyjęcia na Litwie; według niego – osłabiały ruch. Udział i obecność szlachty w życiu publicznym była niezbędna dla potrzeb obrony prawnej obozu wyznaniowego, stwarzała większe możliwości pozyskania nowych członków. Izolacja od spraw społecznych, stwarzała ryzyko sekciarstwa i w rzeczywistości była niezwykle niebezpieczna dla przyszłości ariańskiego ruchu. Walka między Szymonem Budnym a lublinianami, określana jako spór o tzw. urząd miecza, miała zatem charakter sporu idealistów z realistami.

 

Spór z Marcinem CzechowicemBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Do pierwszego starcia Szymona Budnego z Marcinem Czechowicem doszło podczas synodu w Łosku w 1578 roku. Obydwaj antytrynitarze spotkali się już wcześniej na dworze Mikołaja Radziwiłła Czarnego. Już wówczas nie darzyli się sympatią, i tym razem różnice okazały się nie do pogodzenia. Litwini próbowali przekonać lublinian, że posiadanie majątków, procesowanie się, czy udział w wojnach są istotnymi elementami życia w społeczeństwie oraz państwie i jako takie nie sprzeciwiają się prawu bożemu. Jan Niemojewski i Marcin Czechowic nie kryli oburzenia. Czuli się urażeni przez Szymona Budnego. Nie mogli przecież zmienić podstawowych wartości miłości do Boga i człowieka, w które tak mocno wierzyli. W rzeczywistości lublinianie wykazali się postawą nieznajomości realiów życia społecznego ani polityki prowadzonej przez Stefana Batorego. Przyjęta wówczas postawa izolacji od problemów doczesnych w przyszłości stała się przyczyną upadku ariańskiej gminy lubelskiej. Wyjeżdżając z Łoska, nieświadomi niczego lublinianie pogrzebali najpiękniejsze marzenie swego życia, jakim było budowanie społeczeństwa opartego na etyce Chrystusowej. Gniew, który skierowali przeciw Szymonowi Budnemu, miał obrócić się przeciwko nim i stać się przyczyną ich upadku.

 

Doktryna Jakuba PaleologaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Szymon Budny nie rezygnował. Znów podjął próbę kontaktu z lublinianami. Zorganizował kolejny synod na Litwie, na który bracia polscy nie przybyli. Pojawił się również na synodzie w Lusławicach, jednak lublinianie nie chcieli z nim rozmawiać. Odmówili mu również pożyczenia dzieła Jakuba Paleologa. Jakub Paleolog był wielokrotnie w Koronie, gościł w Rakowie. Mimo życzliwości w stosunku do polskich antytrynitarzy, szybko poddał krytyce ich program społeczny, ostrzegając młody ruch przed niebezpieczeństwem sekciarstwa. Urażeni krytyką małopolscy unitarianie uznali Paleologa za niebezpiecznego wroga, odrzucając jego argumenty na synodzie w Rakowie w 1572 roku. W wielu kwestiach poglądy europejskiego reformatora zbliżone były do koncepcji społecznej Szymona Budnego. Według Paleologa, władza jest również darem boskim, dlatego też należy się posłuszeństwo świeckim władcom i to posłuszeństwo jest zgodne z prawem Ewangelii. W pierwszym swym traktacie pt. Zdanie o wojnie autor dzielił wojnę na sprawiedliwą i niesprawiedliwą. Sprawiedliwą wojną była dla niego walka w obronie swej ojczyzny. Odmówienie udziału w takiej walce było, zdaniem Jana Paleologa, zdradą i dezercją niegodną miana chrześcijańskiego. W drugim traktacie pt. Defensio verae sententiae de magistra politico Jakub Paleolog dowodził, że posiadanie własności oraz poddaństwo chłopów nie są sprzeczne z Ewangelią, podobnie jak obejmowanie urzędów świeckich i noszenie broni nie sprzeciwiają się etyce chrześcijańskiej. Tezy te dla radykalnego odłamu braci polskich były zbyt rewolucyjne. Lublinianie obawiali się, że przetłumaczenie dzieł Paleologa może doprowadzić do podziału w obozie polskich antytrynitarzy, dlatego tak bardzo starali się powstrzymać Szymona Budnego przed wydaniem tejże pozycji. Tym należy tłumaczyć wprowadzenie przez Marcina Czechowica podczas synodu odbywającego się w Lublinie w 1579 roku swoistej cenzury, zakazującej publikowanie jakichkolwiek książek bez zgody synodu.

 

Utrata wpływówBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Mimo ograniczeń ze strony lubelskich współwyznawców, Szymon Budny wydał dzieło Jakuba Paleologa. Wiedział, że nie poprawi to stosunków z lublinianami. Miał również żal do Niemojewskiego i Czechowica, oskarżając ich o śmierć Franciszka Davida, reformatora siedmiogrodzkiego, zwolennika nonadorantyzmu. Według tej koncepcji teologicznej Jezus był jedynie człowiekiem, dlatego nie należała mu się boska cześć. Ku poglądom siedmiogrodzkiego reformatora skłaniał się również Szymon Budny. Franciszek David został uwięziony. Niemałą rolę odegrał w tej kwestii Jerzy Blandrata, bezpośredni jego oskarżyciel, który zwrócił się do braci polskich z prośbą o opinię. Ci ostatecznie potępili naukę Davida i podpisali pismo. W niewyjaśnionych okolicznościach wkrótce po tym zdarzeniu Franciszek David zmarł w więzieniu. Szymon Budny obwiniał lublinian za śmierć Davida, coraz jawniej podburzając przeciwko nim innych współwyznawców. W rzeczywistości jednak nie docenił swych przeciwników. W 1582 roku Szymon Budny został wykluczony ze zboru. Stracił również życzliwość Jana Kiszki. Lublinianie triumfowali, utrącono głowę opozycji litewskiej. W rzeczywistości triumf był tylko chwilowy. Bracia polscy utracili jednego z najzdolniejszych członków, genialnego stratega i wizjonera społecznego. Mimo że Szymon Budny powrócił do łask zboru, jego pozycja nigdy nie była już na tyle silna, by mógł godnie polemizować z autorytetem Jana Niemojewskiego i Marcina Czechowica. Wydaje się, że brat litewski cieszył się autorytetem wśród lubelskiej szlachty. W Piaskach urząd ministra sprawował jego przyjaciel oraz inicjator sporu Michał Korwicki, jego patronami byli bogaci Orzechowscy. O żywotności idei Budnego wśród lubelskiej szlachty może świadczyć fakt poparcia dla Fausta Socyna w jego próbach polemiki z radykalnym programem lublinian i rakowian. O tym jednak Szymon Budny nigdy miał się już nie dowiedzieć. Zmarł w 1593 roku, pozostawiając po sobie bogatą spuściznę literacką.

 

Spuścizna literackaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Wśród licznych dzieł, które napisał, do dzisiaj zachowało się tylko kilka. Między innymi wydany w 1583 roku traktat polemiczny O urzędzie miecza używającym. Dzieło to było próbą uporządkowania głoszonych poglądów na temat relacji między jednostką a państwem. Zraniony, osamotniony i rozgoryczony odrzuceniem Szymon Budny rozprawił się w niej z lublinianami. Uzasadniał prawo chrześcijan do sprawowania każdego urzędu, również mieczowego. Rozgraniczał wojnę, dzieląc ją na sprawiedliwą i niesprawiedliwą. Zwracał uwagę na niebezpieczeństwa radykalnej polityki społecznej, która jego zdaniem mogła prowadzić do zakwestionowania wszelkiej władzy świeckiej i anarchii. W polemice powołał się na sprawozdania protokołów synodalnych, między innymi na wypowiedzi Marcina Czechowica i Jana Niemojewskiego; tego pierwszego nazwał obraźliwie „papieżem lubelskim”. Takie określenie, szydercze i obraźliwe, mogło jedynie paść z ust człowieka rozczarowanego i głęboko zranionego, który nie do końca miał świadomość swoich czynów. I rzeczywiście, tym razem zdolność analizy rzeczywistości zawiodła Szymona Budnego. Walcząc o wzmocnienie obozu ariańskiego, przyczynił się do jego osłabienia. Obnażenie problemów dyskutowanych w gronie synodalnym, uwypukliło słabości obozu ariańskiego. Zniechęciło również wiele osób do braci polskich. Było też przyczyną licznych konwersji na katolicyzm.


Nieświadomie Szymon Budny dał wreszcie argumenty katolikom. Książka O urzędzie miecza używającym znalazła się na półkach polemistów jezuickich, jako niezwykle istotne źródło obfitych cytatów i argumentów wymierzonych przeciw braciom polskim. Służyła dla poparcia tez o anarchizowaniu życia społecznego i podburzaniu porządku publicznego.

 

LiteraturaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

A. Brückner, Różnowiercy polscy, Warszawa 1962.
L. Chmaj, Bracia Polscy. Ludzie, idee, wpływy, Warszawa 1957.
L. Chmaj [red.], Studia nad arianizmem, Warszawa 1959.
Z. Gołaszewski, Bracia polscy, Toruń 2004.
J. Kamieniecki, Szymon Budny. Zapomniana postać polskiej reformacji, Wrocław 2002.
A. Kawecka-Gryczowa, J. Tazbir, Arianie polscy. Racjonalizm – tolerancja – promieniowanie [Przewodnik po wystawie], Warszawa 1958.
S. Kot, Ideologja polityczna i społeczna Braci Polskich zwanych arjanami, Warszawa 1932.
Ł. Kurdybacha, Historia reformacji w Polsce, „Reformacja w Polsce” 11 (1948–1952).
K. Lepszy, A. Kamińska, Geneza i program społeczny radykalnego nurtu Braci Polskich, „Odrodzenie i Reformacja w Polsce”, 1, 1956.
Sz. Morawski, Arianie polscy, Lwów 1906.
Tenże, Studjum z dziejów arjan polskich, „Reformacja w Polsce”, 2, 1922.
S. Szczotka, Synody arian polskich, RP 7–8 (1935–1936).
L. Szczucki, Marcin Czechowic. Studium z dziejów antytrynitaryzmu polskiego w XVI wieku, [w:] Wokół dziejów i tradycji arianizmu, Warszawa 1971.
Tenże, Walka z Braćmi Polskimi, „Odrodzenie i Reformacja” 1, 1956.
W. Urban, Losy Braci Polskich od założenia Rakowa do wygnania z Polski, Odrodzenie i Reformacja 1956.
M. Wajsblum, Dyteiści małopolscy, Reformacja w Polsce 5, 1928.
Wokół dziejów i tradycji arianizmu, PWN, Warszawa 1972.