Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” w Lublinie jest samorządową instytucją kultury działającą na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” w Lublinie jest samorządową instytucją kultury działającą na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

„Biuletyn Żydowskiej Agencji Prasowej” (1944–1949)

Dwujęzyczny polsko-jidyszowy „Biuletyn Żydowskiej Agencji Prasowej” był pierwszym czasopismem żydowskim ukazującym się w wyzwolonym Lublinie. Czasopismo wydawano w Lublinie od 13 listopada 1944 roku do prawdopodobnie 29 grudnia tego roku, następnie redakcja gazety została przeniesiona do Łodzi, a potem Warszawy.

Spis treści

[RozwińZwiń]

Tło powstania „Biuletynu ŻAP”Bezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Czwartego listopada 1944 roku powołano w Lublinie Tymczasowy Centralny Komitet Żydów Polskich (TCKŻP). Jego pierwsze konstytucyjne posiedzenie odbyło się 12 listopada tego roku. Powołanie TCKŻP odbyło się z inicjatywy m.in. Referatu dla Spraw Pomocy Ludności Żydowskiej przy Prezydium PKWN, którego referentem i zarazem jedynym członkiem był dr Szlomo Herszenhorn 1. Tymczasowy Centralny Komitet Żydów Polskich od początku 1945 roku zmienił nazwę na Centralny Komitet Żydów w Polsce, a w lutym tego roku został przeniesiony do Warszawy2.

Równolegle, z początkiem listopada 1944 roku, w Lublinie zawiązał się Komitet Organizacyjny Związku Żydowskich Literatów, Dziennikarzy i Artystów3, z którego wkrótce wyłonił się Związek Żydowskich Literatów, Dziennikarzy i Artystów w Polsce (jid. Farajn fun Jidisze Literatn, Żurnalistn un Artistn in Pojln), kontynuujący działalność przedwojennego Związku Literatów i Dziennikarzy Żydowskich4.

Z inicjatywy Tymczasowego Centralnego Komitetu Żydów w Polsce i Związku Żydowskich Literatów, Dziennikarzy i Artystów w Polsce podjęto decyzję o powołaniu Żydowskiej Agencji Prasowej. W założeniu miała ona kontynuować działalność przedwojennej Żydowskiej Agencji Telegraficznej (jid. Jidisze Telegrafen Agentur), powstałej w 1920 roku w Warszawie jako polski oddział międzynarodowej Jewish Telegrafic Agency5.

Pierwsze wydanie „Biuletynu ŻAP” w LublinieBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Piątego listopada 1944 roku TCKŻP podjął decyzję o wydawaniu „Biuletynu Żydowskiej Agencji Prasowej”, który z założenia miał być pismem dwujęzycznym (polsko-jidyszowym)6. Zgodę na wydawanie „Biuletynu ŻAP” wydał minister propagandy i agitacji Stefan Matuszewski; inicjatywę poparł również ówczesny premier Edward Osóbka-Morawski, który obiecał jej finansowanie7.

Sceptykom, którzy twierdzili, że wydawanie gazety dla tak małej liczby ocalałych Żydów jest niepotrzebne oraz że przedsięwzięcie będzie bardzo trudne do zrealizowania ze względu na brak choćby jednej zachowanej maszyny do pisania z żydowskimi czcionkami, stanowczo sprzeciwiała się dawna współpracownica Emanuela Ringlebluma, Rachela Auerbach. Literatka pisała:

„Gdyby nas nawet nie było kilkadziesiąt tysięcy, lecz tylko kilka tysięcy, to co? Nie chodzi przecież o ilość. [...] Jesteśmy narodem, który pamięta swoje tradycje i jej bogate treści. Nie przypadkiem pragniemy wrócić do własnego języka, do narodowego słowa. Chcemy udowodnić światu, iż wynieśliśmy z hitlerowskiego pogromu nie tylko samo nagie życie, ale też pragnienie, tęsknoty i humanizm. [...] Jakże inaczej możemy dać ujście naszemu bólowi, opisać przeżytą tragedię, jeżeli nie przy pomocy własnej gazety. Gazeta żydowska jest potrzebna nie tylko Żydom Polskim, ale i Żydom na całym świecie”8.

Pierwszy numer „Biuletynu ŻAP” ukazał się 13 listopada 1944 roku w Lublinie, dzień po ukonstytuowaniu się Tymczasowego Centralnego Komitetu Żydów Polskich9.

Redakcja „Biuletynu ŻAP”Bezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

W skład redakcji „Biuletynu ŻAP” weszli10:                    
Jonas Turkow – przewodniczący Związku Żydowskich Literatów, Dziennikarzy i Artystów w Polsce, przedwojenny aktor i reżyser teatralny i filmowy.
Rachela Auerbach – literatka, jedna ze współpracowniczek podziemnej organizacji Oneg Szabat, gromadzącej archiwum Ringenbluma.
Efraim Siedlecki – członek Związku Żydowskich Literatów, Dziennikarzy i Artystów w Polsce.
Jehuda Elberg – członek Związku Żydowskich Literatów, Dziennikarzy i Artystów w Polsce.
Michał Mirski – przedwojenny redaktor organu Komunistycznej Partii Polski „Cum Kamf” (jid. „Do Walki”), redaktor miesięcznika „Iberboj” (jid. „Odbudowa”) oraz członek kolegium redakcyjnego dwutygodnika literackiego „Literatur”.               
Fiszel Helerstein – przedwojenny zecer wileńskiego dziennika żydowskiego „Di Cajt” (jid. „Czas”).

Struktura i funkcjonowanie „Biuletynu ŻAP”Bezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

„Biuletyn ŻAP”, którego pierwszy numer wyszedł 13 listopada 1944 roku, roku był pismem dwujęzycznym – ukazywał się w językach jidysz i polskim. Wersja w języku polskim była tworzona na maszynie do pisania, natomiast z uwagi na brak żydowskich maszyn i czcionek drukarskich wersja w języku jidysz była odręcznie pisana i kopiowana przy pomocy kalki11. Brak danych na temat zachowania się „Biuletynów ŻAP” w języku jidysz. Gazeta ukazywała się nieregularnie, co kilka dni. Redaktorzy osobiście rozwieszali ją na słupach informacyjnych przy Domu Pereca (ulica Czwartek 4a), Domu Noclegowym PCK (ulica Wyszyńskiego 3, obecnie ulica Niecała) i Komitecie Żydowskim (ulica Rybna 8), to jest w miejscach, w których gromadziły się w owym okresie duże skupiska ludności żydowskiej12. „Biuletyn ŻAP” stanowił wówczas dla przebywających w Lublinie Żydów podstawowe źródło informacji.

Poszczególne numery „Biuletynu ŻAP” w języku polskim mają postać kartek maszynopisu. W okresie ukazywania się w Lublinie czasopismo nie posiadało wyszczególnionej graficznie winiety, a jedynie oddzielony linią ciągłą nagłówek z tytułem zapisanym wersalikami. Poniżej tytułu zamieszczano datę dzienną, numer wydania oraz strony, które w „Biuletynach ŻAP” określano jako kartki. Jeżeli po danej kartce występowała kolejna, to poprzedzająca kartka kończyła się dopiskiem „c. d. n”.  Na dole większości kartek znajdują się inicjały H/S lub H/Szl., prawdopodobnie: Herszenhorn Szlomo.

„Biuletyn ŻAP” w jidyszowych audycjach Polskiego RadiaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Treść „Biuletynu ŻAP” była prawdopodobnie odczytywana podczas uruchomionych w styczniu 1945 roku audycji radiowych Polskiego Radia w języku jidysz, które nadawano z Lublina. Świadczą o tym dokumenty w języku jidysz przechowywane w archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego, będące prawdopodobnie kartkami, z których spikerzy radiowi odczytywali bieżące wiadomości; treść tych dokumentów w części pokrywa się z zawartością wydanych w Lublinie „Biuletynów ŻAP”13. Dziesiąty, a zarazem prawdopodobnie ostatni lubelski numer wyszedł 29 grudnia 1944 roku.

Pod koniec stycznia 1945 roku do Lublina dotarła informacja o ocalałej w Łodzi drukarni żydowskiej. W związku z tym redakcję przeniesiono do Łodzi, a następnie do Warszawy, gdzie czasopismo funkcjonowało do 1949 roku14.

Daty ukazania się poszczególnych numerów „Biuletynu ŻAP” w LublinieBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Numery „Biuletynu ŻAP” wydawane w Lublinie15

Numer 1, 13.11.1944
Numer 2, 17.11.1944
Numer 3, 23.11.1944
Numer 4, 1.12.1944
Numer 5, 9.12.1944
Numer 6, 11.12.1944
Numer 7, 15.12.1944
Numer 8, 21.12.1944
Numer 9, 23.12.1944
Numer 10, 29.12.1944

Szczegółowy wykaz zawartości poszczególnych numerów „Biuletynu ŻAP”Bezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Numer 1, 13.11.1944, ilość kartek: 2
1. Pozbawiony tytułu artykuł wstępny dotyczący pierwszych prób odbudowy i organizacji życia żydowskiego na wyzwolonych terenach Rzeczypospolitej. Artykuł przedstawia sprawozdanie z pierwszego konstytucyjnego posiedzenia Tymczasowego Centralnego Komitetu Żydów Polskich oraz wynik wyborów do prezydium tegoż Komitetu (kartka nr 1–2).
2. Pozbawiona tytułu nota o spotkaniu prezydium TCKŻP z przewodniczącym Krajowej Rady Narodowej Bolesławem Bierutem oraz przewodniczącym PKWN Edwardem Osóbką-Morawskim (kartka nr 2).
3. Pozbawiona tytułu nota dotycząca powołania Komitetu Organizacyjnego Związku Żydowskich Literatów, Dziennikarzy i Artystów w Polsce oraz o powołaniu Jonasa Turkowa na przewodniczącego Związku (kartka nr 2).

Numer 2, 17.11.1944, ilość kartek: 1
1. Żydowscy partyzanci organizują się, nota o planowanym pierwszym spotkaniu żydowskich partyzantów (kartka nr 1)16.
2. Bund w Lublinie, nota dotycząca powstania Komitetu Organizacyjnego Żydowskiej Partii Socjalistycznej Bund, w skład którego wchodzili dr M. Szuldenfrei, mjr dr S. Herszenhorn i G. Jaszczuński (kartka nr 1).
3. Gmach im. J.L. Pereca w Lublinie, nota dotycząca historii Domu Ludowego im. Pereca, remontu budynku oraz zagospodarowania go na potrzeby żydowskiej społeczności przebywającej w wyzwolonym Lublinie (kartka nr 1). 

Numer 3, 23.11.1944, ilość kartek: 3
1. Akcja pomocy i odbudowy, nota dotycząca akcji pomocy ludności żydowskiej realizowanej przez TCKŻP, obejmująca przede wszystkim miejscowości w województwach lubelskim, białostockim, warszawskim i rzeszowskim. Nota zawiera m.in. informacje o akcji odzieżowej i kuchennej oraz o rozdzieleniu religijnym Żydom tałesów znalezionych na terenie byłego obozu na Majdanku (kartka nr 1).
2. Wyzwolone książki…, nota poświęcona gromadzeniu i zabezpieczaniu książek żydowskich, które udało się uratować przed zniszczeniem lub wywiezieniem w głąb III Rzeszy. Nota informuje, że do tej pory udało się zgromadzić w Lublinie 80 tys. tomów książek żydowskich (w tym 16 tys. książek zrabowanych z Białegostoku, które Niemcy zostawili w Lublinie) oraz około 100 rodałów Tory. Bodaj najcenniejszą częścią zabezpieczonego księgozbioru była biblioteka Jeszywas Chachmej Lublin, którą według niniejszej noty udało się również uratować. Opiekę nad księgozbiorem powierzono Resortowi Oświaty przy PKWN; nota informuje także o planach stworzenia resortu książki żydowskiej przy powstającym Muzeum Lubelskim (kartka nr 1).
3. Pomoc amerykańskiego Jointu dla Żydów polskich, nota dotycząca pomocy biura Joint Distribution Commitee w Teheranie, które dostało instrukcję przekazania Żydowskiemu Komitetowi Pomocy w Lublinie 50 ton żywności i odzieży (kartka nr 1).
4. Pierwszy pogrzeb żydowski, nota dotycząca pogrzebu dr. Zygfryda Wienera, docenta UMCS, który zginął w wypadku komunikacyjnym. Nota podkreśla, że był to pierwszy pogrzeb żydowski w wyzwolonym Lublinie, na który przybyli przedstawiciele rządu, rabin dr R. Safrin Feldszuh oraz rektor Raabe z UMCS. Uroczystość odbyła się na nowym cmentarzu żydowskim (kartka nr 2).
5. Dzieci z Majdanka, nota poświęcona losowi żydowskich sierot ocalonych z byłego obozu na Majdanku, które tymczasowo ulokowano w domu PCK przy ulicy Wyszyńskiego 3 (obecnie ulica Niecała 3). Oprócz 19 dzieci z Majdanka, w gmachu PCK umieszczono także dzieci żydowskie ukrywane podczas wojny przez Polaków (kartka nr 2).
6. Związek Żydów Polskich w Sztokholmie, nota dotycząca powołania w Sztokholmie Związku Żydów Polskich, którego przewodniczącym został niejaki Bychawski (kartka nr 2).
7. Artykuł Bera Marka o sytuacji Żydów polskich, nota dotycząca artykułu Kto potrzebuje pomocy, autorstwa Bera Marka, który rozpowszechniany był w żydowskiej prasie amerykańskiej (kartka nr 2).
8. Z prasy polskiej. Odbudowa psychologiczna, dłuższa nota dotycząca konieczności objęcia Żydów pomocą psychologiczną. Nota przywołuje głos poety Jerzego Putramenta, w myśl którego elementem pomocy psychologicznej powinna być także działalność literacka (kartka nr 3).

Numer 4, 1.12.1944, ilość kartek: 4
1. Liga dla utworzenia dominium angielskiego w Palestynie, nota streszczająca doniesienie depeszy agencji Reuters, dotyczącej dyskusji nad utworzeniem autonomicznego państwa żydowskiego w Palestynie w granicach po obu stronach rzeki Jordan, które miałoby funkcjonować jako dominium brytyjskie (kartka nr 1).
2. Oficjalny komunikat amerykańskiego Urzędu do spraw Uchodźców o bestialstwach niemieckich w Polsce, dłuższa nota dotycząca komunikatu amerykańskiego Urzędu do spraw Uchodźców o zbrodniach niemieckich popełnionych w byłym obozie Auschwitz-Birkenau. Wśród szeregu informacji dotyczących polityki eksterminacji nota przedstawia liczbę ofiar obozu w Auschwitz jako 1 700 000 osób (kartka nr 1).
3. Zebranie partyzantów żydowskich w Lublinie, nota poświęcona pierwszemu zebraniu byłych partyzantów żydowskich, które odbyło się w Lublinie 20 listopada 1944 roku. Nota streszcza wystąpienie mjr. Alefa, który zaznaczył, że obok dobrej współpracy partyzantów polskich i żydowskich dochodziło także do mordów na Żydach popełnianych przez członków Narodowych Sił Zbrojnych oraz częściowo AK (kartka nr 2).
4. Rezolucja uchwalona na zebraniu partyzantów żydowskich w Lublinie, nota poświęcona rezolucji uchwalonej na zebraniu partyzantów żydowskich, które odbyło się 20 listopada 1944 roku w lokalu Komitetu Żydowskiego. Rezolucja stanowi potępienie zbrodni niemieckich oraz działań NSZ i AK wymierzonych przeciwko ludności żydowskiej. Wzywa jednocześnie wszystkich Żydów do zgrupowania się wokół KRN i PKWN jako „jedynych gwarantów Polski demokratycznej” oraz deklaruje lojalność wobec Wojska Polskiego i chęć dalszej walki z niemieckim hitleryzmem (kartka nr 2–3).
5. Rezolucja konferencji Bundu, nota poświęcona konferencji partii Bund, która odbyła się w Lublinie w dniach 12–19 listopada 1944 roku. W ramach konferencji przyjęto rezolucję ideowo-programową, która zakładała walkę z kapitalizmem, ograniczenie wśród Żydów nastrojów emigracyjnych, pogłębienie sojuszu z ZSRR oraz pełen akces Bundu do PKWN (kartka nr 3).
6. Narada gmin żydowskich województwa białostockiego, nota poświęcona naradzie delegatów gmin żydowskich województwa białostockiego, która odbyła się 12 listopada 1944 roku w Białymstoku (kartka nr 3-4).
7. Przed występem Diany Blumenfeld, zapowiedź koncertu Diany Blumenfeld, żony Jonasa Turkowa, który zaplanowano na 6 grudnia 1944 roku o godzinie 16. w sali lubelskiego Instytutu Muzycznego przy ulicy Kapucyńskiej 7. Nota informuje o wielkim zainteresowaniu planowanym koncertem (kartka nr 4).

Numer 5, 9.12.1944, ilość kartek: 3
1. Wszechświatowy kongres Żydów polskich, nota o planowanym na 6 stycznia 1945 roku w Nowym Jorku Kongresie Żydów Polskich, na który mają zjechać do USA delegaci z całego świata, w tym 5 Żydów z wyzwolonych ziem polskich z dr. Sommersteinem na czele (kartka nr 1).
2. Podziękowanie dla żydowskich organizacji, zawiadomienie o podziękowaniu wyrażonym przez prasę radziecką za gratulacje płynące od organizacji żydowskich z okazji 27 rocznicy Rewolucji Październikowej (kartka nr 1).
3. Dar ochotnika żydowskiego dla Wojska Polskiego, dłuższa nota dotycząca daru, jaki szeregowiec Szyja Kiszbaum przekazał nieodpłatnie na rzecz Wojska Polskiego. Na dar składać się miały ruchomości i nieruchomości (kilka domów oraz grunty w powiecie garwolińskim), które Kiszbaum odziedziczył po krewnych zmarłych podczas II wojny światowej (kartka nr 1–2).
4. Schroniska dla dzieci żydowskich w Polsce, nota poświęcona zakładaniu schronisk dla osieroconych dzieci żydowskich w Otwocku, Lublinie i Białymstoku. Część noty oddzielona linią przerywaną informuje o akcji rozdzielenia przez Centralny Komitet Żydów w Polsce 20 kg słodyczy dla dzieci żydowskich ocalonych z Majdanka, przebywających w domu PCK przy ulicy Wyszyńskiego 3 (obecnie ulica Niecała 3), (kartka nr 2).
5. Tygodnik żydowski w Paryżu, nota informująca o powstaniu w Paryżu organu lokalnego Bundu „Unzer Sztime” (kartka nr 2).
6. Pierwszy koncert pieśni żydowskiej, nota dotycząca koncertu Diany Blumenfeld, który odbył się w sali Instytutu Muzycznego w Lublinie przy ulicy Kapucyńskiej 7 (kartka nr 2).
7. Po procesie 5 oprawców niemieckich z Majdanka, nota dotycząca procesu 5 zbrodniarzy z byłego obozu na Majdanku. Nota informuje, że szczegółowe sprawozdanie zostanie wydrukowane w następnym numerze (kartka nr 3).

Numer 6, 11.12.1944, ilość kartek: 4
1. Julian Tuwim, My, Żydzi polscy…, przedruk artykułu autorstwa Juliana Tuwima. Artykuł Tuwima wypełnia ten numer w całości (kartka 1–4).

Numer 7, 15.12.1944, ilość kartek: 3
1. O przekształcenie Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego w tymczasowy rząd narodowy, nota dotycząca rezolucji przyjętej przez Żydów lubelskich na spotkaniu, które odbyło się 10 grudnia 1944 roku. Rezolucja jednomyślnie wzywała do przekształcenia PKWN w Tymczasowy Rząd Narodowy (kartka nr 1).
2. Pozdrowienia z Francji, nota dotycząca depeszy otrzymanej przez prezesa CKŻP dr. Emila Sommersteina od Komitetu Żydów Polskich we Francji (kartka nr 1).
3. Narzędzia pracy dla rzemieślników żydowskich w Polsce, nota dotycząca depeszy, która wpłynęła na ręce dr. Emila Sommersteina od jerozolimskiego oddziału Jointu. Depesza informowała, że przygotowywany jest transport leków i przyrządów medycznych przeznaczonych dla Żydów polskich. Jednocześnie informowano, że według życzenia możliwe jest przygotowanie podobnego transportu narzędzi rzemieślniczych (kartka nr 1).
4. Powstanie Centralnej Żydowskiej Komisji Historycznej w Polsce, nota dotycząca utworzenia Centralnej Żydowskiej Komisji Historycznej w Polsce, którą powołano z inicjatywy CKŻP oraz Związku Żydowskich Literatów, Dziennikarzy i Artystów w Polsce. Na czele organizacji, która miała zbadać zbrodnie niemieckie, stanął dr Filip Friedman (kartka nr 1).
5. Dyskusja na temat wolnej imigracji do Palestyny, nota na temat amerykańskich doniesień radiowych o dyskusji nad umożliwieniem wolnej imigracji Żydów do Palestyny (kartka nr 1).
6. Powtórzenie treści kartki nr 1; przy nocie Dyskusja na temat wolnej imigracji do Palestyny powtórzony jedynie tytuł, natomiast treść zmieniona na notę dotyczącą planów nadawania z Lublina audycji radiowych w języku żydowskim (jidysz). Za organizację audycji odpowiedzialne miały być CKŻP oraz Związek Żydowskich Literatów, Dziennikarzy i Artystów w Polsce. Audycje miały być przeznaczone przede wszystkim dla Żydów przebywających za granicą, planowano także uruchomienie audycji w języku hebrajskim (kartka nr 2).
7. Posiedzenie CK Żydów w Polsce, nota poświęcona plenum CKŻP, które odbyło się w Lublinie 9 grudnia 1944 roku, podczas którego wybrano prezydium organizacji (kartka nr 2–3).
8. Wieczór chanukowy w Lublinie, nota poświęcona wieczorowi chanukowemu, który odbył się w Lublinie 22 grudnia [pomyłka, prawdopodobnie 12 grudnia – przyp. P.N.] w lokalu Komitetu Żydowskiego (kartka nr 3).
9. Rejestracja Żydów w Lublinie, nota dotycząca rejestracji Żydów w Lublinie, prowadzonej przez Miejski Komitet Żydowski w Lublinie (kartka nr 3).
10. Nota redakcyjna informująca, że specjalny numer poświęcony zbrodniom na Majdanku ukarze się z powodów technicznych w przyszłym tygodniu (kartka nr 3).

Numer 8, 21.12.1944, ilość kartek: 3
1. Dlaczego milczą Żydzi w Anglii na bolesny zew z Lublina?, nota poświęcona artykułowi Dlaczego milczą Żydzi w Anglii na bolesny zew z Lublina? autorstwa Ezry Sosnowicza, który ukazał się na łamach dziennika „Jewish Times” (kartka nr 1).
2. Apel dr. Sommersteina w „Naszej Trybunie”, nota poświęcona apelowi dr. Sommersteina o pomoc dla Żydów polskich, który ukazał się na łamach oficjalnego organu amerykańskiej Federacji Żydów Polskich „Nasza Trybuna” (kartka nr 1).
3. Sprawa Palestyny na Kongresie Związków Zawodowych Ameryki Łacińskiej, nota dotycząca poparcia idei utworzenia państwa żydowskiego w Palestynie, którą wystosowały związki zawodowe z Ameryki Łacińskiej (kartka nr 1).
4. Uciekinierzy żydowscy z Budapesztu w Szwajcarii, nota dotycząca uchodźców z Budapesztu, którzy trafili do miasta St. Gallen w Szwajcarii (kartka nr 1).
5. Żydzi w Mińsku Mazowieckim, nota poświęcona położeniu ludności żydowskiej w Mińsku Mazowieckim (kartka nr 1).
6. Udział Żydów w Powstaniu Warszawskim, duża nota poświęcona udziałowi Żydów w walkach podczas powstania warszawskiego. Treść noty stanowi zapis wywiadu przeprowadzonego przez korespondenta ŻAP z uczestnikiem powstania (kartka nr 2–3).

Numer 9, 23.12.1944, ilość kartek: 10
1. Oprawcy niemieccy przed sądem specjalnym, numer w całości poświęcony procesowi oprawców z byłego obozu na Majdanku, który toczył się przed Specjalnym Sądem Karnym w Lublinie w dniach 27 listopada–1 grudnia 1944 roku. Numer zawiera stenogramy zeznań oskarżonych: Thernesa i Salpa oraz świadków: Olszyńskiego, Barana, Budzynia, Budzyńskiego, Nidziałka, Soblewskiego, Szczygła i Dory Minc (kartka nr 1–10).

Numer 10, 29.12.1944, ilość kartek: 3
1. Depesza gratulacyjna do marszałka Stalina, nota dotycząca depeszy gratulacyjnej wystosowanej przez CKŻP w Lublinie do Józefa Stalina z okazji 65-lecia jego urodzin (kartka nr 1).
2. Pismo naczelnego dowódcy W.P. do Związku Partyzantów – Żydów, nota dotycząca pisma wystosowanego przez naczelnika Wojska Polskiego, Michała Roli-Żymierskiego do Związku Partyzantów Żydów na ręce przewodniczącego ZPŻ ppłk. G. Alefa. W dalszej części noty przedruk pisma (kartka nr 1).
3. Żydzi w Szwecji o CK Żydów w Polsce, nota dotycząca dużego wrażenia, jakie na żydowskich środowiskach w Szwecji zrobiło oświadczenie CKŻP i władz polskich w sprawie całkowitego i faktycznego równouprawnienia Żydów polskich (kartka nr 2).
4. Ze sprawozdania Nadzwyczajnej Państwowej Komisji Radzieckiej dla Badania Zbrodni Niemieckich, nota dotycząca sprawozdania poświęconego zniszczeniu przez Niemców Biblioteki im. Straszuna, Żydowskiego Instytutu Naukowego (JIWO), Muzeum Historyczno-Etnograficznego, zbrodniom popełnionym na Litwie i we Lwowie (kartka nr 2).
5. Zbiórka wśród Żydów na gwiazdkę dla żołnierza polskiego, nota dotycząca zbiórki gwiazdkowej organizowanej przez Komitet Żydowski w Lublinie, Związek Żydowskich Literatów, Dziennikarzy i Artystów w Polsce oraz Spółdzielnię Piekarzy Żydowskich (kartka nr 3).
6. Rozmowa z Arturem Szykiem, nota poświęcona wywiadowi, jaki artysta Artur Szyk udzielił korespondentowi Polpressu w Nowym Jorku. Szyk przesłał pozdrowienia dla artystów przebywających w Lublinie oraz stwierdził, że antysemityzm był bronią pruskiej kultury w celu osłabienia ludności słowiańskiej. Dodał także, że rząd londyński reprezentuje elementy faszystowskie, a Żydzi zawdzięczają życie Armii Czerwonej, w związku z czym nie ma możliwości kompromisu miedzy rządem w Londynie a PKWN.

PrzypisyBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

1 por. AAN, PKWN, Referat do Spraw Ludności Żydowskiej, sprawozdanie z działalności, sygn. XI/6; uwaga: nazwa zespołu podaje omyłkową nazwę Referatu, pełna nazwa instytucji brzmi Referat dla Spraw Pomocy Ludności Żydowskiej przy Prezydium PKWN.
2 N. Aleksiun, Centralny Komitet Żydów w Polsce (CKŻP), Polski Słownik Judaistyczny, http://www.jhi.pl/psj/Centralny_Komitet_Zydow_w_Polsce_%28CKZP%29 [dostęp: 12 maja 2016].
3 Biuletyn Żydowskiej Agencji Prasowej, nr 1 (13 listopada 1944), kartka nr 2.
4 Archiwum ŻIH, sygn. 368, por. A. Żółkiewska, Inwentarz Związku Literatów i Dziennikarzy Żydowskich w Polsce, Warszawa 2009, s. 4.
5 N. Aleksiun, Żydowska Agencja Telegraficzna (ŻAT), Polski Słownik Judaistyczny, http://www.jhi.pl/psj/Zydowska_Agencja_Telegraficzna_%28ZAT%29 [dostęp: 12 maja 2016].
6 N. Blumental, Lublin po II Wojnie Światowej, [w:] A. Kopciowski [red.], Księga pamięci żydowskiego Lublina, Lublin 2011, s. 353; por. N. Blumental, Lublin noch der cwajter welt­milchome, [w:] M. Litwin, M. Lerman [red.], Dos buch fun Lublin, Paris 1952, s. 593–­598.
7 J. Korzeniowski, „Dos Naje Lebn” – pierwsza gazeta żydowska w PRL, BŻIH 1981, nr 3/119, s. 53.
8 R. Auerbach, Far wemen, „Dos Naje Lebn” 1946, nr 1/26, cyt za: J. Korzeniowski, „Dos Naje Lebn” – pierwsza gazeta żydowska w PRL, BŻIH 1981, nr 3/119, s. 54.
9 Biuletyn Żydowskiej Agencji Prasowej, nr 1 (13 listopada 1944); Archiwum ŻIH, sygn. 354.
10 por. J. Korzeniowski, „Dos Naje Lebn” – pierwsza gazeta żydowska w PRL, BŻIH 1981, nr 3/119, s. 53–56; por. Archiwum ŻIH, sygn. 368; por. A. Żółkiewska, Inwentarz Związku Literatów i Dziennikarzy Żydowskich w Polsce, Warszawa 2009, s. 4; por. M. Adamczyk­-Garbowska, F. Tych [red.], Następstwa zagłady Żydów. Polska 1944­–2010, Lublin 2011, s. 286.
11 J. Korzeniowski, „Dos Naje Lebn” – pierwsza gazeta żydowska w PRL, BŻIH 1981, nr 3/119, s. 54; autor dodaje jednocześnie, że nie udało mu się odnaleźć numerów pisanych ręcznie.
12 J. Korzeniowski, „Dos Naje Lebn” – pierwsza gazeta żydowska w PRL, BŻIH 1981, nr 3/119, s. 54.
13 por. Archiwum ŻIH, sygn. 303/XIII/71­74.
14 J. Korzeniowski, „Dos Naje Lebn” – pierwsza gazeta żydowska w PRL, BŻIH 1981, nr 3/119, s. 55; por. Archiwum ŻIH, sygn. 354.
15 Por. Archiwum ŻIH, sygn. 354. Uwaga: w ślad za Józefem Korzeniowskim większość autorów podaje informację, że „Biuletyn ŻAP” ukazywał się co drugi dzień. Daty ukazania się poszczególnych numerów czasopisma świadczą o tym, że pismo wychodziło nieregularnie.
16 Pisownia tytułów została zachowana zgodnie z oryginałem.

LiteraturaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Adamczyk-Garbowska M., Tych F. [red.], Następstwa zagłady Żydów. Polska 1944–2010, Lublin 2011.
Aleksiun N., Centralny Komitet Żydów w Polsce (CKŻP), Polski Słownik Judaistyczny, http://www.jhi.pl/psj/Centralny_Komitet_Zydow_w_Polsce_%28CKZP%29 [dostęp: 12 maja 2016].
Archiwum ŻIH, sygn. 303/XIII/71–74.
Archiwum ŻIH, sygn. 354.
Biuletyn Żydowskiej Agencji Prasowej, nr 1 (13 listopada 1944), kartka nr 2.
Blumental N., Lublin po II Wojnie Światowej, [w:] Kopciowski A. [red.], Księga pamięci żydowskiego Lublina, Lublin 2011, s. 353.
Korzeniowski J., „Dos Naje Lebn” – pierwsza gazeta żydowska w PRL, BŻIH 1981, nr 3/119, s. 53.
Żółkiewska A., Inwentarz Związku Literatów i Dziennikarzy Żydowskich w Polsce, s. 4.