Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” w Lublinie jest samorządową instytucją kultury działającą na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” w Lublinie jest samorządową instytucją kultury działającą na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Bełżec

Spis treści

[RozwińZwiń]

Historia BełżcaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Bełżec jako prywatna wieś istniał co najmniej od końca XVI w. Wraz z Lipskiem i Lipiem tworzyły niewielki klucz dóbr należących do rodziny Lipskich. Podjęta w XVII w. przez Lipskich próba lokacji miasta, na mocy przywileju króla Zygmunta III Wazy, nie powiodła się. Jedną z przyczyn mogła być konkurencja pobliskich większych ośrodków handlowych – Tomaszowa Lubelskiego i Florianowa (Narola). W 1648 r. wieś została zniszczona przez Kozaków Chmielnickiego. Obok ludności wyznania rzymsko- i greckokatolickiego mieszkali tu nieliczni Żydzi i protestanci. Pod koniec XVIII w. dobra kilkakrotnie zmieniały właścicieli, co nie sprzyjało ich rozwojowi ekonomicznemu. Po kongresie wiedeńskim (1815) w pobliżu Bełżca przeprowadzona została granica pomiędzy Cesarstwem Austriackim i Królestwem Polskim, a Bełżec stał się jednym z ważniejszych przejść granicznych. Wybudowano w nim komorę celną, rozwijał się handel. Pod koniec stulecia działały poczta, kantor wymiany walut, karczma i kilka niewielkich zakładów przemysłowych (młyn, tartak, trzy żydowskie przedsiębiorstwa zajmujące się eksploatacją lasów). W czasie okupacji hitlerowskiej w Bełżcu funkcjonował obóz pracy przymusowej dla Żydów i Cyganów, a następnie obóz zagłady Żydów.

 

Żydzi w Bełżcu do 1939 rokuBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Żydzi zaczęli osiedlać się w Bełżcu w XIX w. Byli w większości osadnikami pochodzącymi z Rawy Ruskiej i Jarosławia. Ich napływ związany był m.in. z przygranicznym położeniem miejscowości i możliwością rozwijania w niej działalności gospodarczej. Na początku XX w. mieszkało w Bełżcu ponad 100 rodzin żydowskich, utrzymujących się głównie z przygranicznego handlu, dzierżawy młynów i szynków, usług transportowych i drobnego przemysłu. Były tu drewniany bejt ha‐midrasz, mykwa i cheder. Nie było samodzielnej gminy ani cmentarza, a tutejsi Żydzi należeli do gmin w Lubyczy Królewskiej i Narolu, tam też byli chowani. W czasie I wojny światowej większość Żydów opuściła Bełżec i w okresie międzywojennym mieszkało w nim zaledwie kilkanaście rodzin żydowskich.

 

Holokaust w BełżcuBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Prawdopodobnie jeszcze przed zajęciem Bełżca przez Niemców większość miejscowych Żydów uciekła na tereny okupowane przez Związek Radziecki, kilku ukryło się we wsi. W 1940 r. Niemcy utworzyli w Bełżcu obóz pracy, do którego deportowali kilka tysięcy Żydów z Generalnego Gubernatorstwa oraz Romów i Sinti z Polski i Niemiec. Więźniowie budowali rów przeciwczołgowy na granicy stref okupacyjnych III Rzeszy i Związku Radzieckiego. Jego ragmenty zachowały się do dziś. W listopadzie 1941 r. Niemcy rozpoczęli budowę prototypowego obozu zagłady. O wyborze miejsca zadecydowało przede wszystkim korzystne usytuowanie wsi przy zbiegu linii kolejowych z zachodu, wschodu i południa. Od marca do grudnia 1942 r. przywieziono do obozu i zabito ok. 450.000 Żydów z Polski (z dystryktów krakowskiego, lubelskiego, radomskiego i Galicja) i z zagranicy (m.in.: Austrii, Czech, Słowacji i Niemiec), którzy trafiali tu przez getta na Lubelszczyźnie, a także przez Kraków, Lwów i inne miejscowości. Zamordowano w obozie także niewielkie grupy Romów, Sinti i Polaków. Ofiary uśmiercano gazami spalinowymi w prymitywnych komorach, a ich ciała grzebano w masowych mogiłach. Od listopada 1942 r. do kwietnia 1943 r. groby były rozkopywane, a zwłoki palone na rusztach wykonanych z szyn kolejowych. W ciągu kolejnych miesięcy Niemcy zdemontowali urządzenia obozowe, teren zniwelowali i zalesili. Ostatni więźniowie obozu zostali wysłani do Sobiboru. Z obozu ocalały zaledwie trzy osoby, które po wojnie złożyły o nim relacje. Po wojnie Bełżec, będący pod względem liczby zabitych (według najnowszych badań – co najmniej 430.000) trzecim obozem zagłady (po Auschwitz‐Birkenau i Treblince), pozostawał w zapomnieniu. W latach sześćdziesiątych jego teren częściowo ogrodzono, w miejscu rampy wybudowano leśniczówkę, na części terenu obozu działał tartak. W 1963 r. odsłonięto pierwszy pomnik ku czci ofiar. W latach 2002–2004 utworzono Muzeum – Miejsce Pamięci, będące oddziałem Państwowego Muzeum na Majdanku w Lublinie. Dzięki wsparciu United States Holocaust Memorial Council, American Jewish Committee i Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa przeprowadzono kompleksowe badania terenowe i archeologiczne (1997–2000), dzięki którym ustalono faktyczne granice obozu. W 2004 r. ukończono budowę nowego pomnika – autorstwa Andrzeja Sołygi, Zdzisława Pidka i Marcina Roszczyka. Centralną część obiektu stanowi teren wysypany żużlem, z zaznaczonymi miejscami masowych grobów, obwiedziony betonową drogą z ułożonymi na niej z metalowych liter nazwami ok. 400 miejscowości, z których pochodzili Żydzi deportowani do Bełżca. Częścią założenia jest też budynek muzeum, w którym jest prezentowana multimedialna wystawa edukacyjna „Bełżec – obóz zagłady”. Wystawa prezentuje dzieje obozu zagłady oraz zarys polityki eksterminacji Żydów na terenie Generalnego Gubernatorstwa. Oprócz fotografii i relacji mówionych prezentowane są na niej także obiekty pochodzące z obozu, odnalezione podczas badań archeologicznych.

 

Judaika w BełżcuBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Bejt ha‐midrasz (nieistniejący)
W Bełżcu nie było synagogi, jedynie drewniany bejt ha‐midrasz. Jego wygląd i dzieje nie są znane. Prawdopodobnie znajdował się w centrum wsi, w pobliżu skrzyżowania dróg prowadzących w kierunku Lwowa i Narola.

 

Warto zobaczyć w BełżcuBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Drewniana cerkiew greckokatolicka pw. św. Bazylego (XIX w., elementy z XVIII w.), ul. Przedszkolna, teren byłego parku podworskiego, tzw. „Lipki”, gdzie znajduje się cmentarz Romów i Sinti z 1940 r. Cmentarz jest położony w odległości kilku metrów od cerkwi grecko- katolickiej.

 

 

Opracowała: Marta Kubiszyn
Artykuł jest fragmentem opracowania: Śladami Żydów. Lubelszczyzna, Lublin 2011