Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Bajki i opowieści Lubelszczyzny

Prace nad drugim tomem Słownika stereotypów i symboli ludowych, który obejmie świat roślin i zwierząt, skłaniają do pełniejszego udostępnienia tekstów tematycznie z tym światem związanych. Wiele takich tekstów zostało zgromadzonych w taśmotekach i zbiorach rękopiśmiennych Archiwum Etnolingwistycznego UMCS (znajdującego się w powstałym w roku 1992 Zakładzie Tekstologii i Gramatyki Współczesnego Języka Polskiego IFP). Należą do nich interesujące i z innych względów bajki Józefy Pidek (1900-1979) z Bychawki (wsi 20 km na południe od Lublina). Urodzona w Jabłonnej, przeniosła się do pobliskiej Bychawki w 1917 r. po zamążpójściu. Ukończyła 3 klasy szkoły podstawowej. Dała się w latach 70. poznać jako utalentowana wykonawczyni wycinanek i słomkowych pająków i jako plastyczka została przyjęta w r. 1970 do Stowarzyszenia Twórców Ludowych. Jej prace znajdują się w Muzeum Okręgowym w Lublinie i w Muzeum Etnograficznym w Krakowie. Mniej znana była jako śpiewaczka i gawędziarka, choć właśnie w tym zakresie reprezentowała i bogaty repertuar, i czysty styl wykonawczy.


Talent gawędziarski Józefy Pidek nie miał równego sobie w regionie lubelskim, był przy tym połączony z nastawieniem na zdecydowanie zanikające już w ustnym obiegu bardzo archaiczne i poetyckie wątki baśniowe. Wysoką ocenę za wykonawstwo, za sztukę rozwijania fabuły przez włączanie szeregu szczegółów dotyczących miejsca akcji, wyglądu i zajęć bohatera, za specyficznie poetycką interpretację i komentarze językowe wystawiła Józefie Pidek komentatorka jej tekstów, Jolanta Ługowska („Literatura Ludowa" 1980, 1-3). Niestety, nie doszedł do skutku planowany tomik bajek zgłoszony do LSW.


Świat bajek opowiadanych przez narratorkę z Bychawki jest tajemniczą jednością ludzi, roślin i zwierząt. W drzewo grające zmienia się zabita dziewczyna („Zaczarowana fujarka"); w ptaki („droby") zaklina matka swoich niewydarzonych synów; w postaci wieprzka pojawia się zaklęty królewicz itd. Zwierzęta współdziałają z bohaterami magicznych bajek, zgodnie z regułami tradycjnej baśni ludowej, wpływają w istotny sposób na ich losy, współczują im. Wszystkie teksty zostały nagrane w roku 1962 przez J. Bartmińskiego i T. Kanię, i spisane z taśm magnetofonowych przez J. Bartmińskiego i Izabelę Górak. Adiustacji zapisów dokonała Jolanta Ługowska, poprawność fonetyczną sprawdziła Izabela Bartmińska. Tytuły bajek pochodzą od Józefy Pidek. Większość bajek jest znanych z wcześniejszych zapisów, J. Pidek tworzyła jednak własne wersje.


1. Bajka o złotej kaczce, AE UMCS, t. 22, jest wariantem bajki notowanej w Krzyżanowskiego PBL pod nrem 403 (jako sekwencja V) i 408 A.
2. O kurzej nóżce, AE UMCS, f. 22 jest, wariantem bajki niekiedy łączonej z bajką o złotej kaczce, w PBL Krzyżanwskiego pod nr 403 (sekwencje I i II) i 408 A.
3. Jak przędła na błoniu, A.E UMCS, t. 23. Podobny wątek not. w Bajkach Warmii i Mazur, s. 133 -13. Najbliższy wątek notuje Krzyżanowski w PBL pod tytułem „Upiór narzeczony".
4. Zaczarowana fujarka, AE, t 25 to wariant „Malin". Podobny wątek w Bajkach Warmii i Mazur. s. 95. warianty podaje Krzyżanowski, PBL nr 780.
5. O pannie, co nie chciała iść za mąż, AE, t. 27, wariant bajki „Dziewczyna wychodzi za diabla" notowanej w PBL pod numerem 479.
6. O królewiczu zaklętym w wieprzka, AE, t. 27, to połączenie wątku „Królewicz-jeż" (w PBL nr 441) i Poszukiwanie utraconego współmałżonka (w PBL nr 400, 400A, 400 C).
7. O brzytwach i nożach, AE, t. 27. Dokładny odpowiednik w Krzyżanowskiego PBL nr 451 (21 zapisów).
8. O złotej jabłonce, AE, I. 29, wariant bajki „Bracia zdradzieccy", notowanej w PBL pod numerem 301.
9. Bajka o smoku, AE UMCS, t. 22, znana jako wątek Królewna i smok, w PBL nr 300.
10. O dwunastu zbójach. Ali, t. 27. Wariant wątku Dziewczyna w zbójeckiej chacie notowanego przez Krzvżanowskiego PBL nr 955. W AE UMCS zapis w Dorohuczy (nr 11, t. 9A).


Wcześniej bajki Józefy Pidek były publikowane dwukrotnie: Izabela i Jerzy Bartmińscy, pt. Teksty lubelskie z Bychawki „Język Polski" XLV (1965), s. 31-37 (bajka „o złotym prosie" i o „śmierci-kumie"), także komentarze dialektologiczne; Jerzy Bartmiński i Jolanta Ługowska, Bajki lubelskie u: przekaz u: Józefy Pidek w „Literaturze Luwowej" 1980, nr 1-3, s. 95-105 (3 bajki: „O sułtanie", „O królewiczu zamienionym w gada" i „O jemiołce") z komentarzem językowym i folklorystycznym.

Źródło:

I. Bartmińska, J. Bartmiński, Bajki Józefy Pidek [w:] „Etnolingwistyka” 8/1996 - materiały