Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” jest samorządową instytucją kultury działającą w Lublinie na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Archiwum Państwowe w Lublinie

Spis treści

[RozwińZwiń]

Historia Archiwum Państwowego w LublinieBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Początki archiwum Lublina datują się w XVI w., kiedy w tzw. Małym Ratuszku przy ul. Archidiakońskiej przechowywano dokumenty i księgi miejskie, na zamku księgi grodzkie lubelskie zaś w refektarzu klasztoru Dominikanów księgi lubelskiej sesji Trybunału Koronnego oraz księgi ziemskie i podkomorskie lubelskie. Ponieważ w 1811 r. zamek przekształcono na więzienie przechowywane księgi przeniesiono do klasztoru Bernardynów.

W 1825 r. Namiestnik Królestwa Polskiego gen. Józef Zajączek wydał decyzję, aby księgi zamkniętych już urzędów były skoncentrowane i uporządkowane po województwach. Tym sposobem w 1827 r. powstało w Lublinie Archiwum Akt Dawnych z siedzibą w refektarzu klasztoru Bernardynów, następnie przeniesione do klasztoru Dominikanów. W 1842 r. Komisja Spraw Wewnętrznych nakazała burmistrzom, aby akta miejskie przechowywane w magistratach przekazać do właściwych sobie archiwów. AAD Lublina przejęło wówczas m.in. księgi miasta Lublina, choć w magistrackim skarbcu pozostało 231 przywilejów miejskich i 50 dokumentów cechów lubelskich. Ważnym momentem w dziejach archiwum był rok 1876 kiedy to na żądanie Komisji Sprawiedliwości wydano warszawskiemu Archiwum Głównemu księgi Trybunału Koronnego, które następnie spłonęły w czasie Powstania Warszawskiego, a w Lublinie pozostały, jedyne dochowane po Trybunale Koronnym do dziś, akta luźne.

W wyniku reformy sądownictwa z 1876 r. dawne księgi nie były już potrzebne nowo powstałym sądom. Rada Państwa uchwałą z 1880 r. zlikwidowała archiwa nakazując przekazanie ich zasobów do Archiwum Głównego w Warszawie. Jednakże zasób AAD w Lublinie nie trafił do miejsca swego przeznaczenia lecz do Wilna po interwencji tamtejszego kierownika Archiwum Centralnego Iwana Sprogisa, przy czym  76 dokumentów przejęła tamtejsza biblioteka publiczna. W taki sposób AAD w Lublinie w 1887 r. przestało istnieć. W Lublinie pozostały jedynie dokumenty miejskie i cechowe, które jednak nie zabezpieczone należycie ucierpiały przez następnych 30 lat zarówno pod względem stanu zachowania, jak i samej ich liczby.

W 1915 r. zbliżanie się frontu spowodowało ewakuację władz i urzędów rosyjskich, a w konsekwencji wywieziona została również ich dokumentacja. W tym samym czasie przy Akademii Umiejętności utworzono Referat Archiwalny przy Krajowym Komisariacie Cywilnym, w którym mianowano tzw. konserwatorów dla opieki nad aktami na terenach zajmowanych przez Austrię. W byłej Gubernii Lubelskiej i Chełmskiej działał archiwista objazdowy dr Józef Seruga. Sprowadził on do Lublina szereg archiwaliów, tak że w czerwcu 1918 r. powstało tzw. archiwum miejscowe. W reskrypcie Rady Regencyjnej z 31 VII 1918 r. zostało ono wymienione pod nazwą Archiwum Państwowego w Lublinie, a faktyczną działalność rozpoczęło 1 XII 1918 r. kiedy to z Petersburga przybył do Lublina prof. St. Ptaszycki mianowany jego dyrektorem. Podstawy prawne działalności APL wyznaczył dekret Naczelnika Państwa z 7 II 1919 r., a kolosalne znaczenie dla funkcjonowania APL miała rewindykacja akt wywiezionych za granicę wschodnią. Kwestię tę regulował art. 11 traktatu ryskiego, w wyniku którego odzyskano większą część dawnego zasobu. APL przejęło również w tym czasie dokumenty miejskie i cechowe przechowywane w skarbcu magistrackim.

W czasach okupacji hitlerowskiej APL postawiono za cel gromadzenie materiałów dowodzących niemieckości ziem województwa lubelskiego. Do Rzeszy wywieziono tylko akta metrykalne wyznania ewangelickiego. Po wędrówce w 1944 r. przechowywanych akt do Krakowa, Tyńca i Piotrkowa Trybunalskiego już w 1945 r. powróciły one do Lublina. Po wyzwoleniu spod okupacji hitlerowskiej archiwum wznowiło działalność 27 VII 1944 r.

Zmiany podstaw prawnych, na których opierała się działalność archiwum dokonały się 29 III 1951 r. po podpisaniu dekretu o archiwach państwowych, które w konsekwencji ustawy o terenowych organach jednolitej władzy państwowej z 20 III 1950 r. przejęły zasoby archiwów miejskich. W 1952 r. archiwum przyjęło nazwę Wojewódzkiego Archiwum Państwowego w Lublinie, aby w 1983 r. powrócić do nazwy Archiwum Państwowego w Lublinie.

Przegląd źródeł Archiwum Państwowego w Lublinie dla okresu staropolskiegoBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

APL przechowuje 332 oryginały dokumentów z okresu 1317 - 1792. Najstarszymi dokumentami są: przywilej lokacyjny miasta Lublina Władysława Łokietka z 15 VIII 1317 r. oraz sprzedaż wójtostwa dziedzicznego przez Kazimierza Wielkiego Franczkowi z Moguncji za 140 groszy praskich z 25 I 1342 r. Zbiór dokumentów obejmuje przede wszystkim przywileje królewskie zawierające nadania, konfirmacje nadań poprzedników, wyroki, czy różnego rodzaju zwolnienia, ale też dokumenty wystawione przez urzędników królewskich starostę oraz kasztelana lubelskiego, podobnie dotyczące spraw publiczno - prawnych. W zasobie APL znajdują się również dokumenty wystawiane przez władze miejskie: zatwierdzenia statutów cechowych, ugody, kontrakty, dokumenty cechowe oraz nieliczne dokumenty kościelne.

Zasadniczą część zasobu staropolskiego APL stanowią księgi wpisów. Dominują tu księgi miejskie oraz ziemskie i grodzkie. Wśród ksiąg miejskich wyróżnia się serie ksiąg kancelaryjnych urzędów władz i sądów miejskich: wójtowsko - ławniczych i radzieckich. Seria ksiąg kancelarii wójtowsko - ławniczej obejmuje: księgę wójta dziedzicznego, urzędu i sądu wójta i ławy, księgi wieczyste, księgi zapisów na papierze stemplowym, księgi testamentów i inwentarzy, księgę złoczyńców, kopiariusz przywilejów miejskich oraz rejestr spraw. Natomiast z kancelarii rady miejskiej wyróżnia się: księgi urzędu i sądu radzieckiego, księgi administracyjno - gospodarcze oraz podobnie, jak w seriach ksiąg kancelarii wójtowsko - ławniczej kopiariusz przywilejów miejskich i rejestr spraw. Zespoły akt władz miejskich Lublina uzupełniają: księga władz miejskich zorganizowanych na podstawie uchwał Sejmu Wielkiego, księga władz miejskich zorganizowanych na podstawie konstytucji sejmu grodzieńskiego, księgi rachunkowe, księgi sądowe i gospodarcze wsi i folwarków miejskich (wsi Konopnicy oraz folwarku Ponikwody) oraz lustracje miasta Lublina. Poza księgami miasta Lublina w zasobie APL znajdują się liczne zespoły akt miast królewskich (Chełma, Dubienki, Grabowca, Horodła, Hrubieszowa, Kazimierza Dolnego, Krasnegostawu, Tarnogóry, Tyszowiec, Urzędowa, Wąwolnicy), prywatnych (Bełżyc, Ciemiernik, Józefowa nad Wisłą, Kamionki, Końskowoli, Kraśnika, Kryłowa, Kurowa, Lubartowa, Łęcznej, Markuszowa, Międzyrzecza Podlaskiego, Modliborzyc, Opola, Ostrowa Lubelskiego, Piask, Szczebrzeszyna, Tomaszowa Lubelskiego, Turobina, Uchania, Zamościa), oraz prywatnych będących w posiadaniu biskupów płockich (Kocka), biskupów chełmskich (Sawina) oraz benedyktynów sieciechowskich (Puchaczowa). Dokumentację miejską w APL uzupełniają ponadto księgi i akta luźne jurydyk lubelskich (Brygidkowskiej, Czwartku, Gorajszczyzny, Piask, Probostwa i Podzamcza Lubelskiego), Lubelskiej Komisji Dobrego Porządku oraz akta cechów i organizacji rzemieślniczych.

Wśród ksiąg wpisów pozostałych po działalności sądów królewskich stanu szlacheckiego, ziemskich i grodzkich, możemy wyróżnić trzy podstawowe serie: wyroków (decreta): są to wpisy dotyczące różnych stadiów procesu, zapisów (inscriptiones): czyli zastawy za długi, zobowiązania, pokwitowania spłaty długów, plenipotencje itp. relacji: zeznania woźnych sądowych i innych osób o zaistnieniu faktów spornych i niespornych, oblaty konstytucji sejmowych, laudów sejmikowych, instrukcji poselskich, czy dokumentów królewskich oraz pomoce kancelaryjne: widendarze, czy rejestry spraw. APL przechowuje  księgi ziemskie: lubelskie, urzędowskie, parczewskie, chełmskie, krasnostawskie, grabowieckie  i horodelskie oraz księgi grodzkie: lubelskie, chełmskie, krasnostawskie, szczebrzeskie, grabowieckie i horodelskie.

W skład zasobu APL wchodzą również księgi podkomorskie osobno prowadzone dla województwa lubelskiego i ziemi chełmskiej, księga sądu kasztelańskiego i wojewodzińskiego w Wąwolnicy z lat 1444 - 1514, księga dekretów z 1591 r., fragmenty trzech innych ksiąg z lat 1623 - 1793 oraz akta luźne po działalności Trybunału Koronnego, księgi tzw. Sądów Nowych (lubelskie i krasnostawskie z 1563 r.), sądów kapturowych (kaptura lubelskiego z lat 1674 - 1676, 1733 - 1734, 1764 oraz kaptura ziemi chełmskiej i powiatu krasnostawskiego z lat 1668, 1673 - 1697, 1793), księgi sądów Konfederacji Targowickiej, a także księgi sądów w Ordynacji Zamojskiej: Trybunału Zamojskiego dla miast, Sądu Komisarskiego Zamku Zamojskiego i Sądu Ultimae Instantiae Zamku Zamojskiego.

W APL znajdują się ponadto akta instytucji wyznaniowych: akta konsystorza greckokatolickiego w Chełmie, Chełmskiego Seminarium Duchownego, konsystorza Generalnego Lubelskiego katolickiego, akta parafii rzymskokatolickich i greckokatolickich województwa lubelskiego, a także akta bractw kościelnych. Zasób APL uzupełniają zbiory zespołów szczątkowych: księgi i akta sądów dominialnych, księgi Komisji Cywilno - Wojskowych oraz akta klasztorów rzymskokatolickich województwa lubelskiego. 

opracował  dr Marcin Pytel

 

LiteraturaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Archiwum Państwowe w Lublinie i jego oddziały w Chełmie, Kraśniku i Radzyniu Podlaskim. Przewodnik po zasobie archiwalnym, t. 1, opr. Zbiorowe pod red. F. Cieślaka i M. Trojanowskiej, Lublin 1997.

Katalog dokumentów miasta Lublina, jego jurydyk, cechów, kościołów i klasztorów 1317 - 1792, cz. 1, opr. M. Trojanowska, Lublin 1996.