Zakazane książki- walka o wolne słowo (lata '70 i '80)

Spis treści

[RozwińZwiń]

Bohdan Madej (1934–2002)Bezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

W 1974 roku lubelski pisarz Bohdan Madej pod własnym nazwiskiem publikuje w bibliotece paryskiej „Kultury” (tom nr 242) swoją książkę Piękne kalalie albo dojrzewanie miłości.
Był to akt wielkiej odwagi – przed Madejem żaden pisarz w Polsce nie poważył się na podobny gest. Autor został natychmiast wyrzucony z partii i z kolegium redakcyjnego „Kameny”, a jego teksty objęto zakazem cenzorskim. Mimo represji  w 1977 r. ponownie publikuje w paryskiej „Kulturze” następną książkę Maść na szczury.
W roku 1978 wydał w lubelskim podziemnym wydawnictwie „Spotkań” książkę Polska w orbicie Związku Radzieckiego. Studium historyczno-polityczne.

Powstanie podziemnej drukarni „Spotkań” (1976)Bezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

W Lublinie w 1976 roku została uruchomiona pierwsza powielaczowa podziemna drukarnia, którą zorganizowali Janusz Krupski i Bogdan Borusewicz – twórcy późniejszego niezależnego Pisma Młodych Katolików „Spotkania”.
Inspiracją do podjęcia przez nich podziemnej działalności wydawniczej i założenia działającego poza cenzurą pisma były wykłady prof. Władysława Bartoszewskiego prowadzone na KUL od 1974 roku. Był to wykład monograficzny poświęcony Polskiemu Państwu Podziemnemu w okresie II wojny światowej. W trakcie tych wykładów prof. Bartoszewski opowiadał również o podziemnym ruchu wydawniczym, który rozwinął się wtedy w Polsce na olbrzymią skalę. Pod wpływem tych wykładów Bogdan Borusewicz i Janusz Krupski postanowili uruchomić konspiracyjną drukarnię i zacząć wydawać pismo niepodlegające cenzurze.

Na początku 1976 roku student historii sztuki KUL Karol Wit Wójtowicz przywiózł do Lublina mały powielacz spirytusowy. Powielacz został umieszczony w mieszkaniu Janusza Krupskiego przy ulicy Gospodarczej w Lublinie. Jeszcze przed czerwcem 1976 r. były na nim drukowane pierwsze ulotki. Ze względów bezpieczeństwa powielacz przeniesiono po jakimś czasie do mieszkania Anny Żórawskiej. Na tym przywiezionym z zagranicy powielaczu wydrukowano pierwszy numer Zapisu, który ukazał się nakładem „Nieocenzurowanej Oficyny Wydawniczej”.

Podziemny niezależny ruch wydawniczy, który zapoczątkowało wydrukowanie „Spotkań”– jedna z pierwszych tego typu akcji w skali nie tylko w Polski, ale całego bloku komunistycznego, miał ogromne znaczenie, tak symboliczne jak i praktyczne.
W piśmie tym publikowano poezję, prozę i eseje, początkowo głównie nieprzepuszczone przez cenzurę, później także powstające na zamówienie redakcji. Z „Zapisem” współpracowało wielu znanych pisarzy i poetów, m.in. Stanisław Barańczak, Andrzej Kijowski, Stefan Kisielewski, Leszek Kołakowski, Tadeusz Konwicki, Czesław Miłosz, Kazimierz Orłoś, Witold Wirpsza i Adam Zagajewski. W epoce PRL-u było to jedno z pierwszych niezależnych od państwa działań tego typu – a na pewno pierwsze na tak dużą skalę (pismo zostało wydane w ogromnym, jak na tamte czasy, nakładzie 400 egzemplarzy) – tak więc podziemny niezależny ruch wydawniczy nie tylko w Polsce, ale też najprawdopodobniej w całym bloku komunistycznym rozpoczął się od wydrukowania „Zapisu”.
W Lublinie, kojarzonym z początkiem władzy komunistycznej w Polsce, 30 lat później rozpoczęto druk wolnego słowa odkłamującego rzeczywistość totalitarnego państwa.

Przywołajmy tu fragment tekstu Ryszarda Kapuścińskiego Siła słowa, który pozwala nam z całą mocą uzmysłowić sobie co się wtedy stało:

(...) nie możemy sobie wyobrazić podręcznika historii powszechnej, w którym nie byłoby rozdziału o tym, jak słowo pisane w formie kursujących ulotek, tajnych pisemek, podziemnej prasy i nieregularnych wydawnictw wpływało na wynik toczących się walk społecznych i politycznych1.

Od numeru 3. „Zapis” zaczęło wydawać środowisko warszawskie, ale niezależny ruch wydawniczy w Lublinie rozwijał się nadal. Powstało czasopismo „Spotkania”, a potem Biblioteka „Spotkań”, w ramach której ukazywały się nieocenzurowane książki. Pierwszą była Polska w orbicie Związku Radzieckiego Bogdana Madeja (1978). Inne ważne tytuły to m.in. Wspomnienia z Kazachstanu Władysława Bukowińskiego (1979), Budowa kościołów w diecezji przemyskiej Adama Bonieckiego (1980), Wspomnienia starobielskie. Prawda o Katyniu Józefa Czapskiego (1985) i Polska lubelska 1944 Tadeusza Żenczykowskiego (1988).
Wydawnictwo „Spotkań” miało swój oddział w Paryżu – Editons „Spotkania” – prowadzony przez Piotra Jeglińskiego. Wydawał on przedruki kolejnych numerów „Spotkań” (także w wersji kieszonkowej, i w takiej potem przemycano je do Polski) oraz książki, wśród nich między innymi:
Polski kształt dialogu Józefa Tischnera (1981), Rosyjski Kościół prawosławny. Perspektywy religijnego odrodzenia Rosji Gleba Jakunina (1981), Pacyfiści kontra pokój Władimira Bukowskiego (1983), Na nieludzkiej ziemi Józefa Czapskiego (1985) i Rodowody niepokornych Bogdana Cywińskiego (1985).
Także inne grupy opozycyjne działające w Lublinie (np. ROPCiO), zainspirowane działalnością środowiska „Spotkań”, zaczęły wydawać czasopisma i książki w tzw. drugim obiegu.

Spotkania – Niezależne Pismo Młodych Katolików (1977–1989)Bezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

„Spotkania” były jednym z pierwszych pism drugiego obiegu w Polsce. Pierwszy numer ukazał się w Lublinie w październiku 1977 roku. Wydrukowany został w podziemnej drukarni o stale zmieniającym się adresie, w której drukowane były wszystkie kolejne numery pisma.

Pismo wydawano do 1989 roku. Do tego czasu ukazało się 36 numerów Spotkań (do wprowadzenia stanu wojennego – 16).

Wokół pisma skupiali się ludzie w różny sposób związani z Kościołem Katolickim i ośrodkami inteligencji w Polsce. Pismo posiadało swoje oddziały w Warszawie, Krakowie i Paryżu. Do liderów tworzących pismo należeli Janusz Bazydło, Bogdan Borusewicz, Piotr Jegliński, Janusz Krupski.

W artykule wstępnym pierwszego numeru Spotkań Janusz Krupski (pod pseudonimem Janusz Topacz) wskazywał cel, jaki postawili sobie twórcy pisma:

niepodległa i demokratyczna Polska. Wolna Polska w Wolnym Świecie. Stawiał również warunek jego realizacji: Bez niepodległości narodów Związku Radzieckiego nie odzyskamy i nie utrzymamy własnej niezależności2.

Tematy „Spotkań”Bezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Twórcy pisma byli przekonani o konieczności zmiany świadomości Polaków. Ich celem było przyczynić się do tego przez wybór odpowiednich tematów poruszanych w piśmie. Do najważniejszych tekstów zaliczają się te dotyczące wielokulturowości, problemów Kościoła katolickiego, jego roli w Polsce i w krajach sowieckich. W piśmie ukazywało się wiele tekstów z zakresu historii i filozofii. Omawiano również aktualną sytuację polityczną w kraju3.

LiteraturaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Kapuściński R., Siła słowa, „Gazeta Wyborcza” 2005.
Topacz J. [Krupski J.], O co chodzi?, „Spotkania” 1977, nr 1.

PrzypisyBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

  1. Wróć do odniesienia R. Kapuściński, Siła słowa, „Gazeta Wyborcza”, 25.04.2005, nr 96, s.22.
  2. Wróć do odniesienia J. Topacz [J. Krupski], O co chodzi?, „Spotkania” 1977, nr 1, s. 6–11.
  3. Wróć do odniesienia J. Topacz [J. Krupski], O co chodzi?, „Spotkania” 1977, nr 1, s. 6–11.