Jesteśmy interdyscyplinarną instytucją artystyczno – edukacyjną, będącą częścią Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN”. Program Domu Słów został zbudowany wokół znaczenia słowa w kulturze oraz w życiu społecznym.

 

Jesteśmy interdyscyplinarną instytucją artystyczno – edukacyjną, będącą częścią Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN”. Program Domu Słów został zbudowany wokół znaczenia słowa w kulturze oraz w życiu społecznym.

 

Teatr NN

Jak rośliny stają się papierem

Proces powstawania papieru w dawnych technikach jest bardzo długi, wymaga cierpliwości, precyzji i uwagi.

Bibuła japońska
Bibuła japońska (Autor: Woźniak, Sylwia)

Pierwszy etap pracy rozpoczyna się od zebrania roślin. Idealnym momentem na zbiory jest czas tuż po pierwszych przymrozkach, ponieważ niskie temperatury bardzo dobrze przygotowują włókna do dalszej obróbki.

Łyko morwy japońskiej
Łyko morwy japońskiej (Autor: Woźniak, Sylwia)

Następny krok to przygotowanie roślin – pocięcie ich, namoczenie i poddanie ich ługowaniu. Odpowiednia obróbka powinna uwzględniać rodzaj włókna i efekt jaki chcemy uzyskać po zakończonym procesie, dlatego należy starannie obliczyć jaki roztwór ługu sodowego i czas poddawania roślin jego działaniu będzie dla nas optymalny. Nie wdając się w detale można by powiedzieć, że ługowanie jest reakcją chemiczną, w wyniku której pozbywamy się z obrabianego materiału ligniny, która spaja włókna celulozy. Dawny sposób ługowania to długotrwałe gotowanie roślin w kąpieli alkalicznej uzyskanej przez dodanie popiołu drzewnego.

Przygotowany w ten sposób materiał należy bardzo dokładnie wypłukać przed rozpoczęciem barwienia lub wybielania.

Kolejny etap pracy to rozdrobnienie włókien roślinnych. Może odbywać się mechanicznie (młynki, hydropulpery, holender) lub ręcznie. Włókna o bardzo mocnej strukturze – takie jak łyko drzew wymagają wielogodzinnego rozdrabniania ręcznego przy użyciu drewnianego młotka. 

Hydropulper
Hydropulper (Autor: Woźniak, Sylwia)

Po zakończeniu tego etapu można rozpocząć przygotowanie zawiesiny (tzw. „zaroby”) w kadzi czerpalniczej. W technice japońskiej do zawiesiny dodaje się roztwór rozmrożonego i zmiażdżonego korzenia rośliny o nazwie „tororo-aoi” lub syntetyczne "neri" W technice europejskiej – zależnie od przeznaczenia papieru – konieczne jest dodanie do kadzi kleju do zaklejania w masie, uszlachetniaczy i wypełniaczy jak węglan magnezu, kaolin, metyloceluloza, skrobia ziemniaczana, skrobia z korzenia konnyaku czy kreda.

Wytwarzanie wschodnich bibuł wymaga posłużenia się „sugetą” – japońską formą do czerpania papieru. „Su” oznacza ruchome sito wykonane z ciasno ułożonych bambusowych pręcików związanych w regularnych odstępach poprzeczną osnową z cienkich nici jedwabnych. „Keta” to połączone zawiasami drewniane ramki między którymi umieszcza się „su”. W celu uzyskania odpowiedniej grubości arkusza formę tę zanurza się wielokrotnie w kadzi, w której znajduje się zawiesina włókien i wykonuje tzw. „ruch płynącej fali” .

W technice europejskiej używa się form drewniano-metalowych. Sito żeberkowe – narzędzie do czerpania papieru w technice europejskiej, wykonane jest z drucianych pręcików połączonych poprzeczną, osnową z tego samego materiału. Tak skonstruowane sito jest trwale przymocowane do ramy, która posiada nakładkę ograniczającą niezbędną do uzyskania odpowiedniego formatu i grubości arkusza. Forma ta jest podobna do japońskiej „sugety”. Papiery czerpane na takim sicie mają widoczną w przeźroczu prążkowaną strukturę sita, na którym zostały wykonane.
Sitorama welinowa to kolejne, nieco młodsze narzędzie do czerpania papieru w technice europejskiej. Wykonane jest z siatki drucianej o gęstych oczkach naciągniętej na drewnianą ramę z górną nakładką określającą format. Papier czerpany przy pomocy tego narzędzia ma gładszą powierzchnię niż ten z form żeberkowych.

Gotowy papier wykłada się warstwowo na filce i odciska z nadmiaru wody pod prasą. W tym czasie następuje spilśnienie włókien – łączenie ich w zwartą strukturę. 

Istotny wpływ na jakość powierzchni wytworzonych arkuszy ma sposób ich suszenia. Mokry papier wyjęty z prasy i przeniesiony z filcu na inną powierzchnię zapamiętuje strukturę na której wysychał. W ten sposób można uzyskać pożądaną strukturę i gładkość wykonanych arkuszy susząc je na szybie, drewnie czy płótnie.

Końcowym etapem pracy jest zadbanie o jakość powierzchni wysuszonego papieru. Wygładzanie może odbywać się ręcznie – przy użyciu kostek introligatorskich lub przez kalandrowanie – wyrównanie grubości, nadanie arkuszowi większej gładkości, zwartości i połysku poprzez umieszczenie go pomiędzy obrotowymi walcami kalandra.

Naturalne włókna mają barwę od ciepłych bieli, poprzez ugry, sepie i brązy aż do złamanych ciepłych zieleni. Wśród włókien popularnych we wschodnich technikach papierniczych znajdują się : kozo, gampi, konopie, abaka, mitsumata, bambus. Technika zachodnia bazuje na surowcach takich jak bawełna, len, konopie, trzcina, słoma. Ciekawe efekty można uzyskać również używając nietypowych surowców - skórek z banana, tataraku, sitowia, łodyg dmuchawców, płatków kwiatu magnolii i wielu innych. Zawierają znacznie mniej celulozy, lecz praca z nimi daje interesujące efekty.

Papier jest bardzo wdzięcznym tworzywem, które pozwala tworzyć zarówno obiekty artystyczne jak i użytkowe, takie, które przypominają nam w zwykłej codzienności o pięknie przedmiotu. Medium papiernicze pomimo, że wciąż tak mało popularne daje ogromne spektrum rozwiązań plastycznych – od rzeźby, malarstwa, reliefu aż do przedmiotu użytkowego jak książka, lampa, parawan. Odpowiedni papier daje również możliwość podkreślenia charakteru techniki graficznej wykonanej na nim odbitki czy rysunku.

opracowanie: Sylwia Woźniak