Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” w Lublinie jest samorządową instytucją kultury działającą na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” w Lublinie jest samorządową instytucją kultury działającą na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Projekt "Lublin. 43 tysiące"

Projekt „Lublin. 43 tysiące” ma na celu odtworzenie wiedzy o przedwojennych, żydowskich mieszkańcach miasta, kładąc nacisk na przywrócenie tożsamości i upamiętnienie każdej, pojedynczej osoby z uwzględnieniem kontekstu przestrzennego i czasowego. 43 tysiące to przybliżona liczba Żydów stanowiących w 1939 roku około ⅓ całkowitej populacji Lublina.

Projekt "Lublin. 43 tysiące"

Zamysł uchwycenia pełnego obrazu zgładzonej społeczności u progu wojny jest z pewnością utopijny, lecz skłania do wykorzystania wszelkich dostępnych zasobów i wdrożenia nowoczesnych metod ich analizy i prezentacji. Oprócz wymiaru symbolicznego, dotyczącego budowania pamięci o lubelskich Żydach, ma on też wymiar praktyczny, pozwalający wykorzystywać materiały do celów genealogicznych lub na potrzeby opracowań historycznych.

Wydobycie, przepisanie i zestawienie źródeł dostępnych dotychczas dla wąskiej grupy użytkowników archiwów zawierających m. in. nazwiska, adresy, zawody, daty i powiązania rodzinne, a następnie zaprezentowanie ich przy pomocy baz danych daje użytkownikom internetu dostęp do szczegółowych i w miarę kompletnych informacji o poszczególnych członkach lubelskiej społeczności żydowskiej w latach 20-tych, 30-tych i na początku lat 40-tych XX wieku, czyli w przededniu oraz w trakcie Zagłady. Ma to szczególne znaczenie przy próbie ustalenia nazwisk ok. 28 tysięcy osób, których na wiosnę 1942 roku Niemcy wywieźli do obozu zagłady w Bełżcu, nie pozostawiając jakichkolwiek śladów zachowanych w dokumentach.

System złożony z czterech podstawowych kategorii: ludzi, miejsc, wydarzeń i źródeł, które łączą się i wzajemnie uzupełniają, pozwala w prosty i przejrzysty sposób przetwarzać, porządkować i prezentować duże ilości informacji. Bardzo istotny jest fakt, że każda osoba i każde miejsce (punkt adresowy) są potraktowane jako osobny rekord i jako takie mają swoją osobną stronę i identyfikator, a jednocześnie stanowią część większej całości jako element sieci wzajemnych powiązań. To samo dotyczy wydarzeń i wzmianek źródłowych. Te elementy są następnie wykorzystywane w bardziej złożonych formach opisu, jak historie rodzin lub organizacji, mapy tematyczne czy kalendaria wydarzeń. Integralną częścią systemu jest historyczny system informacji przestrzennej (HGIS), który w precyzyjny sposób mapuje, opisuje i pozwala zrozumieć przekształcenia przestrzenne, będące rezultatem likwidacji getta na Podzamczu, jak również na przedmieściu Wieniawa czy w innych częściach miasta. Lokalizację dawnych ulic i parcel można w łatwy sposób porównać ze współczesną mapą bądź zdjęciem satelitarnym miasta zestawiając warstwy z różnych okresów historycznych.

Dotychczas do bazy osób wprowadzono ponad 72 000 rekordów, do bazy miejsc ponad 12 000 rekordów, do bazy wydarzeń ok. 127 000 rekordów, a do bazy źródeł ok. 67 000 wzmianek źródłowych. 

Należy pamiętać, że niektórzy z dawnych mieszkańców Lublina mogą mieć nawet po kilka rekordów w bazie osób (na podstawie różnych wzmianek źródłowych). Takie wzmianki mogą zostać w łatwy sposób scalone po ich uprzedniej weryfikacji do jednego, zbiorczego rekordu. Szacuje się że gdyby udało się scalić i zweryfikować wszystkie wzmianki o osobach - łączna liczba opisanych osób wyniosłaby pomiędzy 15 000 a 20 000 osób. Te wyliczenia uzmysławiają nam, że jest to niespełna połowa przedwojennych lubelskich Żydów, czyli dla wielu z nich wciąż nie posiadamy żadnej wzmianki. Z uwagi na charakter opracowanych źródeł przeważają dorośli mężczyźni (głowy rodzin), mający czynne prawo wyborcze, prowadzący działalność gospodarczą, bądź odprowadzający składki. 

Baza danych powstała w oparciu o następujące źródła (w większości przechowywane w Archiwum Państwowym w Lublinie):

  • spis członków gminy żydowskiej biorących udział w wyborach do zarządu gminy w 1924 roku; 
  • listy płatników składek z lat 20-tych i 30-tych;
  • wykazy uczniów lubelskich szkół z lat 20-tych i 30-tych;
  • spis osób prowadzących działalność gospodarczą z księgi adresowej z 1928 roku;
  • Inspekcja Budowlana (1936-1940);
  • lista abonentów sieci telefonicznej z 1939 roku;
  • lista osób pochowanych na Nowym Cmentarzu Żydowskim w latach 1939-1942;
  • listy imienne mieszkańców niektórych ulic Lublina sporządzone przez Zarząd Miejski w 1940;
  • listy aprowizacyjne dla Zarządu Miejskiego (1940);
  • listy przygotowane na potrzeby Judenratu: m.in. wykazy płatników podatku w 1940, listy osób którym skonfiskowano metalowe przedmioty (1940), wykazy mieszkańców poszczególnych domów (1940), lista osób posiadających J-Ausweisy przesiedlonych do getta na Majdanie Tatarskim (1942); przypadki zgonów na terenie getta (1940-1942);
  • karty osób wysiedlonych z Lublina do mniejszych miejscowości Lubelszczyzny w 1941 roku (Sonderaktion)

Jest ona na bieżąco uzupełniana o kolejne materiały. 

Ważną częścią projektu są zbiory ikonograficzne, relacje historii mówionej zgromadzone przez Ośrodek, a także fotografie i dokumenty pochodzące z kolekcji prywatnych.

Od 2016 roku realizujemy projekt “Lublin-Antwerpia”, który wzbogaca naszą bazę o akta policyjne z Antwerpii dokumentujące losy lubelskich rodzin żydowskich, które trafiły tam w latach 20-tych i 30-tych, zawierające dokładne opisy powiązań rodzinnych oraz fotografie. 

Ze względu na ograniczenia wynikające z niekompletności materiału źródłowego, ale także z uwagi na fakt że jest coraz mniej bezpośrednich świadków i uczestników tamtych wydarzeń niektórych informacji już nigdy nie uda się wydobyć na światło dzienne, zrekonstruować lub połączyć. Na przykład dysponując zdjęciami przedstawiającymi twarze dawnych mieszkańców Lublina nie jesteśmy w stanie rozpoznać większości z nich. Z drugiej strony odczytując nazwiska tysięcy osób mamy pełną świadomość że nigdy nie uda się już zobaczyć jak wyglądali. 

Projekt ten jest częścią szerszego planu zrekonstruowania przestrzeni miejskiej wraz z przyporządkowaniem jej informacji o mieszkańcach we wszystkich okresach historycznych, dla których możliwe jest dotarcie do odpowiednich źródeł.