Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” w Lublinie jest samorządową instytucją kultury działającą na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Ośrodek „Brama Grodzka - Teatr NN” w Lublinie jest samorządową instytucją kultury działającą na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i edukacji. Jej działania nawiązują do symbolicznego i historycznego znaczenia siedziby Ośrodka - Bramy Grodzkiej, dawniej będącej przejściem pomiędzy miastem chrześcijańskim i żydowskim, jak również do położenia Lublina w miejscu spotkania kultur, tradycji i religii.

Częścią Ośrodka są Dom Słów oraz Lubelska Trasa Podziemna.

Projekt "Lublin-Antwerpia"

Projekt "Lublin-Antwerpia"

W 2016 roku Ośrodek "Brama Grodzka - Teatr NN" rozpoczął pozyskiwanie materiałów dotyczących emigracji lubelskich Żydów w XIX i XX wieku. Nawiązaliśmy wówczas kontakt z wieloma instytucjami zajmującymi się historią emigracji, poszukując informacji na temat głównych europejskich portów skąd statki pasażerskie wypływały w dziesięciodniową podróż przez ocean do portów docelowych (głównie w Ameryce Północnej i Południowej). Jednym z najważniejszych takich miejsc w Europie była Antwerpia. Wyruszały stąd jednostki należące do belgijsko-amerykańskiej kompanii oceanicznej "Red Star Line". Zakładając istnienie list pokładowych zawierających nazwiska emigrantów, chcieliśmy prześledzić losy lubelskich Żydów, którzy uciekając przed biedą, nierównościami i prześladowaniami wyruszyli w podróż w poszukiwaniu lepszego życia.

Za pośrednictwem Red Star Line Museum (Muzeum Czerwonej Gwiazdy) nawiązaliśmy kontakt z mieszkającą w Antwerpii Jackie Schwarz, która specjalizuje się w badaniach genealogicznych i posiada ogromną wiedzę na temat przedwojennej imigracji oraz dotyczących jej źródeł, dostępnych w archiwach belgijskich. Niestety okazało się że w Antwerpii nie zachowały się prawie żadne materiały o pasażerach, którzy wyruszali w podróż do Ameryki na pokładach statków Red Star Line bądź Canadian Pacific Railroad. Większość z tych podróżnych nie pozostawała w Antwerpii wystarczająco długo, aby ślad po nich zachował się w teczkach zakładanych przez belgijską policję. 

Okazało się jednak, że Antwerpia była dla wielu Żydów z Lublina i Lubelszczyzny czymś więcej niż tylko przystankiem w podróży do Ameryki. Przede wszystkim stała się miejscem docelowym dla dużej grupy ludzi, którzy właśnie tutaj osiedlili się i znaleźli pracę. Ku naszemu zaskoczeniu okazało się że kilkuset Żydów urodzonych w Lublinie oraz wielu innych z województwa lubelskiego osiedliło się i pracowało w Antwerpii na przestrzeni kilku dekad od końca XIX w. aż do lat 40-tych XX w. 

W Felix Archives w Antwerpii przechowywane są akta policyjne zawierające szczegółowe informacje o cudzoziemcach zamieszkałych w tym mieście. Każdy lublinianin, który na dłużej zatrzymał się w Antwerpii miał swoją teczkę w której znalazło się wiele istotnych informacji dotyczących życia zawodowego, powiązań rodzinnych oraz adresów. W niektórych przypadkach tropy wiodą dalej do Kazerne Dossin w Mechelen oraz Memorial de la Shoah w Paryżu, gdzie przechowywane są informacje na temat wojennych losów oraz Zagłady Żydów. 

Na podstawie tych materiałów Jackie Schwarz przygotowała życiorysy osób wywodzących się z żydowskich rodzin z Lublina, w których zawarła istotne dane dotyczące ich życia, karier i powiązań z miastem rodzinnym. Materiały te przekazała następnie pracownikom Ośrodka “Brama Grodzka - Teatr NN” w Lublinie by na ich podstawie mogli przeprowadzić dalsze poszukiwania z wykorzystaniem bazy danych JRI-Poland i oraz dostępnych źródeł archiwalnych, w tym wykazów podatkowych, ksiąg ludności stałej, książek meldunkowych czy inspekcji budowlanej. W trakcie tych prac pozyskano szereg dodatkowych informacji związanych bezpośrednio z Lublinem, w szczególności informacje o pozostałych tutaj członkach rodzin, ich adresach, życiu zawodowym i społecznym.  

Wszystkie zidentyfikowane adresy (zarówno w Antwerpii jak i w Lublinie) są oznaczane na mapach dostępnych w serwisie i podpięte pod informacje dotyczące poszczególnych osób i ich rodzin. Rekordy przygotowane przez Jackie Schwarz we współpracy z zespołem Ośrodka są umieszczane w ogólnodostępnych bazach danych.

Lublin-Antwerpia jest projektem otwartym, który wciąż realizujemy. Mamy nadzieję, że materiały już opracowane i udostępnione w ramach projektu pomogą uzupełnić wiedzę osób badających losy rodzin. Opublikowanie materiałów w ogólnodostępnym serwisie internetowym oraz wykorzystanie mediów społecznościowych pozwoliło nam na nawiązanie kontaktów z żyjącymi potomkami kilku rodzin, które opracowaliśmy. Dzięki nim pozyskaliśmy dodatkowe materiały z ich prywatnych kolekcji, co pozwoliło na wzbogacenie naszych zasobów.

Felix Archives - Archiwum miejskie Antwerpii

Każdej osobie przybywającej do Antwerpii, nie będącej obywatelem Belgii, a pozostającej tu na czas dłuższy niż kilka tygodni, tworzono teczkę w aktach policyjnych. Akta te zawierały zwykle: imię i datę urodzenia, nazwiska rodziców, zawód, stan cywilny, daty przyjazdów i wyjazdów, numery paszportów i wiz, adresy w Antwerpii oraz adresy wymienione jako oficjalne miejsca zamieszkania poza Belgią, anegdoty, a w niektórych przypadkach zdjęcie identyfikacyjne. Akta takie mają różną objętość od jednej do kilkuset stron; czasem informacje się powtarzają.

Kazerne Dossin, Mechelen

Kazerne Dossin - miejsce pamięci, muzeum i Centrum Dokumentacji Ofiar Zagłady oraz Praw Człowieka to instytucja w Mechelen w Belgii utworzona obok byłego obozu przejściowego w Mechelen, z którego belgijscy Żydzi i Romowie byli wysyłani do obozów koncentracyjnych podczas II wojny światowej. W zasobach tej instytucji znajdują się informacje o Żydach zarejestrowanych po inwazji niemieckiej, listy transportów wraz z danymi osobowymi osób deportowanych, w wielu przypadkach zawierających ich zdjęcia.

Memorial de la Shoah, Paryż

Centrum dokumentacji Zagłady udostępnia opinii publicznej oraz badaczom unikalny zestaw zasobów tekstowych, ikonograficznych i audiowizualnych. Mieści bibliotekę z ponad 280 000 zdjęć i około 50 000 sygnatur, archiwa (ponad 30 milionów pozycji) i multimedialne centrum edukacji. Dzięki internetowym bazom danych istnieje  również możliwość wyszukiwania nazwisk i list deportacyjnych online.

Podziękowania dla:

Pani Inge Schoups, dyrektor Antwerp City Archives i Felix Archives w Antwerpii za wsparcie i zachętę w tworzeniu tego znaczącego projektu we współpracy pomiędzy naszymi dwoma miastami.

http://www.portofantwerp.com/en/felix-archive

https://www.antwerpen.be/nl/overzicht/felixarchief

Pani Dorien Styven, asystentka naukowa w Kazerne Dossin, za jej nieoceniony wysiłek, który pomógł nam prześledzić losy niektórych naszych mieszkańców Lublina podczas II wojny światowej.

https://www.kazernedossin.eu/EN/

Pani Lien Vloeberghs z Red Star Line Museum za to, że była inicjatorką tej ważnej współpracy pomiędzy Ośrodkiem “Brama Grodzka - Teatr NN” a Antwerpią.

http://www.redstarline.be/en