HGIS Lublin to serwis zawierający informacje o historii miasta i regionu, który umożliwia wyszukiwanie informacji na temat osób, wydarzeń, miejsc i źródeł. Informacje te prezentowane są na interaktywnych mapach, wykorzystujących historyczne źródła kartograficzne. Serwis dedykujemy naszemu zmarłemu koledze Tadeuszowi Przystojeckiemu.

HGIS Lublin to serwis zawierający informacje o historii miasta i regionu, który umożliwia wyszukiwanie informacji na temat osób, wydarzeń, miejsc i źródeł. Informacje te prezentowane są na interaktywnych mapach, wykorzystujących historyczne źródła kartograficzne. Serwis dedykujemy naszemu zmarłemu koledze Tadeuszowi Przystojeckiemu.

Teatr NN

Akcja „Reinhardt" – źródła kartograficzne

Lublin i sąsiednie miejscowości

Portal interaktywnej mapy akcji „Reinhardt" wykorzystuje rastrowe mapy podkładowe na trzech poziomach szczegółowości.
Poziom pierwszy - ogólny - przedstawia region Lublina wraz z sąsiednimi miejscowościami w promieniu ok. 20 km. Jako podkład wykorzystano dwa arkusze mapy taktycznej Wojskowego Instytutu Geograficznego w skali 1:100 000, wydane w latach 1936-1937. Mapy te zostały opracowane w ramach podstawowej działalności WIG polegającej na prowadzeniu wojskowego kartowania terenów II Rzeczpospolitej. Arkusze P43 S 35 Lublin Północ i P44 S35 Lublin Południe należą do typu IV tzw. "normalnego" mapy taktycznej, będącego docelowym wzorem produkcyjnym wojskowych map topograficznych dwudziestolecia międzywojennego. Arkusze typu IV, którymi objęto około 70% powierzchni kraju, drukowano na czterokolorowej maszynie offsetowej. Kolor brązowy wykorzystywano do przedstawienia rzeźby terenu, niebieski dla wód powierzchniowych, zielony dla roślinności, a czarny dla elementów rysunku sytuacyjnego oraz napisów. Treść mapy jest zobrazowana za pomocą kilkudziesięciu sygnatur, skrótów i deseni powierzchniowych. Rysunek treści wykonano na podstawie rosyjskich map szczegółowych sprzed I wojny światowej - arkusze lubelskie aktualizowano w terenie w 1934 roku. Układ poziomic zachowuje cięcie sążniowe, tj. co 2,13 m. Mapy wykonywane przez WIG w latach 30 XX wieku należały do światowej czołówki produktów wojskowej kartografii topograficznej i były wielokrotnie nagradzane na międzynarodowych wystawach. Dziś stanowią znakomite źródło informacji o przestrzeni geograficznej przedwojennej Polski i są często wykorzystanie w opracowaniach naukowych.
Skany arkuszy Lublin Północ i Lublin Południe pochodzą z portalu mapywig.org. W procesie obróbki graficznej wykonano wycięcie treści zasadniczej (mapowej), spasowanie styku i ujednolicenie zabarwienia. Na obszarze dzielnicy Kośminek uzupełniono treść mapy, dodając półprzezroczystą nakładkę z fragmentem wojskowej mapy topograficznej w skali 1:25 000 z lat 50. XX wieku, z zasobów cyfrowych Katedry Geomatyki i Kartografii UMCS. Zastosowanie barwnego podkładu historycznego do interaktywnej mapy tematycznej wymagało graficznego stonowania podkładu - efekt obniżenia poziomu czytania uzyskano poprzez zwiększenie jasności obrazu rastrowego, zmniejszenie saturacji kolorów i stopnia krycia. Gotowy podkład kartograficzny poddano georeferencji i kafelkowaniu do usługi sieciowej.

Mapa taktyczna Wojskowego Instytutu Geograficznego w skali 1:100 000. Arkusze Pas 43 Słup 35 Lublin Północ oraz Pas 44 Słup 35 Lublin Południe wydane w latach 1936-1937. Skany arkuszy są dostęne na portalu Mapster (igrek.amzp.pl). Mapę poddano scaleniu, obróbce graficznej i częściowej aktualizacji w oparciu o mapy Sztabu Generalnego Wojska Polskiego w skali 1:25000 z lat 50 XX w.
Mapa taktyczna Wojskowego Instytutu Geograficznego w skali 1:100 000. Arkusze Pas 43 Słup 35 Lublin Północ oraz Pas 44 Słup 35 Lublin Południe wydane w latach 1936-1937. Skany arkuszy są dostęne na portalu Mapster (igrek.amzp.pl). Mapę poddano scaleniu, obróbce graficznej i częściowej aktualizacji w oparciu o mapy Sztabu Generalnego Wojska Polskiego w skali 1:25000 z lat 50 XX w.

 

Ogólny plan miejski

Na poziomie drugim jako mapę podkładową wykorzystano Plan Wielkiego Miasta Lublina, opracowanego przez Biuro Regulacji Magistratu Miasta Lublina w 1934 roku. Arkusz w skali 1:10 000 przedstawia miasto w granicach administracyjnych z okresu 1931-1947 i jest zachowany w postaci jednobarwnej światłokopii na papierze o wymiarach 71,8 x 85,5 cm. Plan przedstawia bogatą treść sytuacyjną z zaznaczeniem zabudowy w postaci geometrycznych obrysów budynków, linii kolejowych, cmentarzy, działek siedliskowych, wód powierzchniowych i terenów zielonych. Na planie umieszczono opisy dzielnic, dawnych osad wiejskich i własności ziemskich wchodzących w skład miasta po rozszerzeniu jego granic w 1931 roku. Plan zawiera rysunek przebiegu i nazwy ulic, w tym wielu ulic projektowanych, których finalnie nie zrealizowano ze względu na wybuch wojny i zmieniającą się rzeczywistość polityczną.
Cyfrową kopię planu pozyskano ze zbiorów Archiwum Państwowego w Lublinie (sygn. skanu PL-35-22-PmL-15-1-0). Mankamentem planu jest brak zachowania skali dla przedstawienia ulic - ich faktyczna szerokość jest znacznie mniejsza, przez co wykonanie georeferencji było utrudnione. W ramach podjętych badań wykonano aktualizację treści planu, polegającą na uzupełnieniu zabudowy najważniejszych obiektów związanych z okresem okupacji niemieckiej, m. in. obozów KL Lublin (Majdanek), Flugplatz, DAW (Lipowa), siedziby Gestapo. Do aktualizacji zabudowy wykorzystano zdjęcia lotnicze z roku 1944 (fotopolska.eu) oraz wielkoskalowe mapy i plany sytuacyjne opracowane w okresie 1934-1944.

Plan Wielkiego Miasta Lublina w skali 1:10 000 (fragment). Opracowanie Biura Regulacji Magistratu Miasta Lublina w roku 1934. Skan mapy jest dostępny na portalu Lubelskie Archiwum Cyfrowe (lac.lublin.pl). Mapę poddano obróbce graficznej i aktualizacji w oparciu o materiały szczegółowe z lat 1934-1944.
Plan Wielkiego Miasta Lublina w skali 1:10 000 (fragment). Opracowanie Biura Regulacji Magistratu Miasta Lublina w roku 1934. Skan mapy jest dostępny na portalu Lubelskie Archiwum Cyfrowe (lac.lublin.pl). Mapę poddano obróbce graficznej i aktualizacji w oparciu o materiały szczegółowe z lat 1934-1944.

 

Szczegółowy plan ulic i działek

Mapa trzeciego poziom przedstawia największą szczegółowość geometryczną. Jako podkład wykorzystano Plan Wielkiego Miasta Lublina sporządzony w układzie lokalnym w roku 1928 przez Biuro Regulacji Magistratu miasta Lublina. Plan w skali 1:1000 był podstawą opracowania projektu regulacji miasta. W oryginale, pierworys liczył 87 arkuszy pokrywających powierzchnię miasta. W 1995 roku plan został przerysowany w OPGK w Lublinie, w formie czarno-białej kopii na 102 matrycach o zmienionym cięciu. Plan przedstawia bogatą treść kartograficzną, zaznaczono układ działek i budynków, lokalizację punktów granicznych, przebieg szos przelotowych, ulic i placów miejskich, cmentarzy, dróg lokalnych i polnych. Szczegółowo przedstawiono przebieg rzek i kanałów, zbiorniki wodne, mosty i inne elementy infrastruktury hydrotechnicznej. Oznaczono także planowane przebiegi regulacji korty rzecznych. Plan zawiera numerację wielu budynków, niestety ta często jest podwójna lub wielokrotna, co utrudnia jednoznaczną identyfikację adresów. Na planie zamieszczono opisy obiektów sakralnych, użyteczności publicznej, fabryk, cegielni, a także nazwy ulic, wsi i dużych własności ziemskich (folwarków) wchodzących w skład poszerzonego miasta. Szczegółowo opisano granice sąsiadujących terenów. Plan w skali 1:1000 jest unikatowym dokumentem kartograficznym przedstawiającym historyczną przestrzeń miasta. Jest również kluczowym ogniwem do zrozumienia zmian przestrzennych następujących w okresie powojennym i retrogresji tej przestrzeni do wieków wcześniejszych.
Skany Planu Wielkiego Miasta Lublina 1928 pochodzą ze zbiorów Ośrodka "Brama Grodzka - Teatr NN" w Lublinie. W ramach prac kameralnych utworzono wektorowy indeks, który był podstawą przycinania i łączenia 102 arkuszy mapy - scalony plik ma wymiary blisko 140 tys. x 135 tys. pikseli (sic!) i zajmuje ponad 2 GB w 1-bitowym pliku tiff. Podstawą georeferencji mapy było określenie ponad 1200 punktów dowiązania w oparciu o współczesne warstwy referencyjne: zabudowę bazy BDOT10k i ortofotomapę. Aby przestawić sytuację terenową w sposób aktualny dla okresu Akcji Reinhardt (1943 r.), konieczne było przeprowadzenie progresji kartograficznej. Treść mapy Lublina 1928 uzupełniano w oparciu o inne plany i mapy, m. in. Plan obozu koncentracyjnego Majdanek z 1942 r. (ze zbiorów AGAD), Plany kanalizacji obozu z 1942 r. (APL), szereg planów obozu Flugplatz przy Fabryce Samolotów E. Plage i T. Laśkiewicza (APL), plany obozu DAW przy ul. Lipowej (APL; Lenarczyk 2009), plany budowy Stadionu sportowego na Wieniawie (APL) oraz Plany sieci kanalizacyjnej miasta Lublina z lat 1939-1944 (APL). Jako materiały porównawcze wykorzystano także zdjęcia lotnicze z lat 1944 (fotopolska.eu) oraz 1954-57 (zbiory Ośrodka). Krytyczna analiza materiałów zgromadzonych na potrzeby progresji wykazała szereg rozbieżności pomiędzy stanem planowanym (powielanym na kolejnych dokumentach) i stanem rzeczywistym zarejestrowanym na zdjęciach lotniczych w 1944 roku.

 

Plan Wielkiego Miasta Lublina w skali 1:1000 (fragmenty obozów: KL Lublin [Majdanek], Flugplatz, DAW Lipowa, Sportplatz [Wieniawa]). Opracowanie Biura Regulacji Magistratu Miasta Lublina w roku 1928. Skany arkuszy z repozytorium "Ośrodka Brama Grodzka - Teatr NN". Mapę poddano scaleniu, obróbce graficznej i miejscowym aktualizacjom w oparciu o inne materiały szczegółowe z lat 1934-1944.


System trzech podkładów mapowych prezentujących treść historyczną w ramach interaktywnej mapy akcji „Reinhardt" znajduje uzasadnienie w metodyce kartografii. Generalizacja i wynikający z niej poziom szczegółowości treści sytuacyjnej są dostosowane do aktualnej skali mapy wyświetlanej przez użytkownika. Elementem ważnym z perspektywy geografii historycznej jest to, że narracja określonego wydarzenia jest prowadzona na tle map z epoki, które zapewniają właściwy kontekst przestrzenny i czasowy. Przedstawienie wybranych zjawisk w historycznie adekwatnym otoczeniu zmniejsza ryzyko błędnej percepcji rozgrywających się tam wydarzeń, spowodowanej ich liniową transpozycją do dzisiejszych realiów.

 

Żródła map:

mapywig.org i mapster (http://igrek.amzp.pl/details.php?id=4502 i  http://igrek.amzp.pl/details.php?id=4541)
- LAC (http://lac.lublin.pl/plany/calosci/1934-biuro-regulacji-magistratu/)
- wikimedia commons (https://commons.wikimedia.org/wiki/File:AGAD_Plan_obozu_koncentracyjnego_Majdanek_1942_1.png)

Literatura:
1. B. Krassowski, 1973: Polska kartografia wojskowa w latach 1918-1945. Wydawnictwo MON, Warszawa. http://maps.mapywig.org/m/m_documents/PL/Boguslaw_Krassowski_Polska_Kartografia_Wojskowa%20w_Latach_1918_-_1945_v_1.1.zip
2. A. Czerny, 2015: Dawne mapy topograficzne w badaniach geograficzno-historycznych, Wydawnictwo UMCS, Lublin - https://phavi.umcs.pl/at/attachments/2016/0708/103742-czerny-dawne-mapy-07-07-low-res.pdf
3. M. Harasimiuk, D. Kociuba, P. Dymmel (red.) 2007: Plany i widoki Lublina XVII-XXI wiek. PTTK Lublin, Lublin.
4. J. Kuna, 2018: "Częściowo opracowane" mapy 1:25 000 Wojskowego Instytutu Geograficznego (1919–1939), "Polish Cartographical Review - Suplement w języku polskim", t. 3, nr. 201-218. [Artykuł oryginalnie w języku angielskim: Kuna J., 2018: 'Partially compiled' maps 1:25,000 by Polish Military Geographical Institute (1919–1939), "Polish Cartographical Review", Vol. 50, Issue 1, s. 31–46 - https://doi.org/10.2478/pcr-2018-0003]
5. J. Kuna, 2019: Between retrogression and progression – a proposal for a new method to recreate the historical building layout of settlement units, "Polish Cartographical Review", Vol. 51, Issue 4, s. 215–229 - https://doi.org/10.2478/pcr-2019-0018
6. J. Kuna, Ł. Kowalski, 2020: Exploring a non-existent city via historical GIS systems by the example of the Jewish district 'Podzamcze' in Lublin (Poland), "Journal of Cultural Heritage", Vol. 46, s. 328-334 - https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1296207420304155?via%3Dihub
7. W. Lenarczyk, D. Libionka (red.), 2009: Erntefest. Zapomniany epizod Zagłady. Państwowe Muzeum na Majdanku. Lublin.

 

dr Jakub Kuna
Katedra Geomatyki i Kartografii
Instytut Geografii Społeczno-Ekonomicznej i Gospodarki Przestrzennej
Wydział Nauk o Ziemi i Gospodarki Przestrzennej
UMCS w Lublinie

Słowa kluczowe