Celem projektu Akcja „Reinhardt” – w kręgu Zagłady jest zaprezentowanie wojennej historii wszystkich społeczności żydowskich zgładzonych w ramach akcji „Reinhardt”.

Projekt zrealizowano w ramach ogólnopolskich obchodów 75. rocznicy akcji „Reinhardt”.

Celem projektu Akcja „Reinhardt” – w kręgu Zagłady jest zaprezentowanie wojennej historii wszystkich społeczności żydowskich zgładzonych w ramach akcji „Reinhardt”.

Projekt zrealizowano w ramach ogólnopolskich obchodów 75. rocznicy akcji „Reinhardt”.

Łomazy – akcja „Reinhardt”

Generalne Gubernatorstwo: dystrykt Lublin, powiat Biała Podlaska, gmina Łomazy.

Łomazy – akcja „Reinhardt”
Łomazy. Mapa wykonana na podkładzie: Mapa taktyczna Wojskowego Instytutu Geograficznego w skali 1:100 000. Archiwum Map Wojskowego Instytutu Geograficznego 1919–1939 (http://igrek.amzp.pl/mapindex.php?cat=WIG100)

Spis treści

[RozwińZwiń]

Łomazy – kalendariumBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

  • sierpień 1939 – społeczność żydowska liczy 1152 osób.
  • koniec 1939 – kwiecień 1940 – transport 404 osób z miejscowości: Jeleniewo, Serock, Suwałki, Wiśniowa Góra.
  • wiosna 1940 – transport 112 osób do obóz pracy w pobliżu Białej Podlaskiej (prawdopodobnie przy lotnisku).
  • lipiec 1940 – transport około 107 osób do obozu pracy w Szenejkach.
  • maj 1942 – transport 12 rodzin rzemieślników do Wiszniców; społeczność żydowska liczy 1461 osób.
  • maj–czerwiec 1942 – transport osób z miejscowości: Warszawa, Suwałki, Serock, Mława i Międzyrzec Podlaski.
  • 13 czerwca 1942 – transport około 200 osób z miejscowości: Rossosz; transport około 250 osób z miejscowości: Opole, Podedwórze; transport od 200 do 1300 osób z miejscowości: Sławatycze.
  • 23 lipca 1942 – egzekucja w Szenejkach, 30 ofiar.
  • 8 sierpnia 1942 – egzekucja koło kapliczki przy drodze do Białej Podlaskiej.
  • 13 sierpnia 1942 – egzekucja na cmentarzu żydowskim, około 30 ofiar.
  • 17 lub 18 sierpnia 1942 – egzekucja w lesie Hały, do 1700 do 2200 ofiar, likwidacja getta.
  • 18 lub 19 sierpnia 1942 – egzekucja w lesie Hały, od  20 do 130 ofiar.
  • jesień 1942 – egzekucja w lesie Hały, około 32 ofiar.

Społeczność żydowska w czasie II wojny światowejBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Utworzenie getta: 19 maja 1942.

Liczba żydowskich mieszkańców: ok. 1152 (sierpień 1939); 1461 (maj 1942).

Przesiedlenia do Łomaz: Jeleniewo, Serock, Suwałki, Wiśniowa Góra (404 osoby, koniec 1939 – kwiecień 1940); Warszawa, Suwałki, Serock, Mława i Międzyrzec Podlaski (maj – czerwiec 1942); Rossosz (ok. 200 osób, 13 czerwca 1942); Opole – Podedwórze (ok. 250 osób, 13 czerwca 1942); Sławatycze (200–1300 osób, 13 czerwca 1942).

Likwidacja getta: 17 lub 18–19 sierpnia 1942.

Kierunek deportacji: obóz pracy w pobliżu Białej Podlaskiej, prawdopodobnie przy lotnisku (112 osób, wiosna 1940); obóz pracy w Szenejkach (107 osób, lipiec 1940); Wisznice (12 rodzin rzemieślników, maj 1942).

Masowe egzekucje: 23 lipca 1942 (30 osób, Szenejki); 8 sierpnia 1942 (kapliczka przy drodze do Białej Podlaskiej); 13 sierpnia 1942 (30 osób, cmentarz żydowski); 17 lub 18 sierpnia 1942 (1700–2187 osób, las Hały); 18 lub 19 sierpnia 1942 (20–130 osób, las Hały); jesień 1942 (32 osoby).

Przebieg akcji „Reinhardt”Bezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

2 maja 1942 r. polska administracja w Łomazach otrzymała tajny rozkaz przygotowania „przesiedlenia” żydowskich mieszkańców, którzy jednak szybko dowiedzieli się o tych planach. Klemmer, pracownik administracji niemieckiej z Wisznic, wyłączył spod planowanej akcji 12 rzemieślników wraz z rodzinami. Zostali oni przeniesieni do Wisznic.

Wkrótce policja bezpieczeństwa wycofała rozkaz o wysiedleniu Żydów z Łomaz. Następnie wójt wsi Bronisław Zdancewicz wydał rozporządzenie o utworzeniu getta (wcześniej formalnie getto jeszcze nie istniało). Żeby odłożyć realizację rozporządzenia na rok, Żydzi zebrali dla Zdancewicza 12 000 złotych. Samowola ze strony wójta oburzyła Klemmera, który zażądał przekazania tej kwoty administracji niemieckiej.

W maju lub czerwcu do miejscowości sprowadzono Żydów z Warszawy, Suwałk, Serocka, Mławy i Międzyrzeca Podlaskiego. 13 czerwca żandarmi z Wisznic i Sławatycz przypędzili do Łomaz ok. 200 Żydów z Rossosza, ok. 250 z Opola – Podedworza i 200–1300 ze Sławatycz (w tej ostatniej grupie znaleźli się również Żydzi z Dolhobrodów, Holeszowa i Hanny, przebywający w Sławatyczach od początku roku).

23 lipca w ramach odwetu za atak oddziału Batalionów Chłopskich na Łomazy (celem ataku był posterunek policji granatowej, siedziba gminy, mieszkanie wójta i mleczarnia) w obozie w Szenejkach żandarmi zamordowali 30 Żydów. 8 sierpnia SS-man z Białej Podlaskiej oskarżył grupę Żydów o sympatie komunistyczne; zamordowano ich w pobliżu kapliczki przy drodze do Białej Podlaskiej. 13 sierpnia przybyła do Łomaz grupa funkcjonariuszy 2. kompanii 101. Batalionu Policji Rezerwy, która 14 sierpnia, po kilkugodzinnych szykanach, zamordowała 30 Żydów na cmentarzu żydowskim.

Likwidacja getta nastąpiła 17 lub 18 sierpnia. Przeprowadzili ją żandarmi z Wisznic i Sławatycz, 2. kompania 101. Batalionu Policji Rezerwy, nieduża grupa SS-manów z Białej Podlaskiej, formacje Hiwis i być może również policjanci granatowi. 1700–2187 Żydów zgromadzono na placu przed szkołą, skąd małymi grupami prowadzono ich do lasu Hały i tam mordowano. Rozstrzelano w tym samym miejscu i ok. 100 więźniów obozu w Szenejkach (być może miało to miejsce dzień później). Po przeszukaniu terenu getta znaleziono jeszcze od 20 do 30 ukrywających się osób. Wszystkich zamordowano w lesie następnego dnia. Jesienią rozstrzelano 32 ostatnich więźniów obozu w Szenejkach.

Okupację przeżyli nieliczni Żydzi z Łomaz. Około 100 osób przeżyło wojnę w Związku Radzieckim.

RelacjeBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Z zasobów Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN”:

  • Jan Mironiuk, ur. 1934

 

Wszyscy Żydzi przed nim się chowali  - fragment relacji świadka historii [WIDEO]

Jeden Żyd przechował się w Wohyniu, ochrzcił się i zmienił nazwisko na Wohyński - fragment relacji świadka historii [WIDEO]

Z dzieciństwa najbardziej w pamięci utkwił mi 1939 rok - fragment relacji świadka historii [WIDEO]

  • Feliksa Puchacz, ur. 1924

Zagłada Żydów z Łomaz - fragment relacji świadka historii [WIDEO]

PamięćBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

Cmentarz żydowski przy ul. Brzeskiej został zniszczony w czasie wojny. Na ogrodzonym terenie znajdują się dwie zbiorowe mogiły i pomnik.

Synagoga została zniszczona przez Niemców w czasie II wojny światowej. Brak informacji o dalszych losach innych obiektów żydowskich – łaźni i rzeźni.

Zachował się drewniany dom rabina przy drodze w kierunku cmentarza żydowskiego.

DziałaniaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

  • 1949 – ekshumacja i przeniesienie na cmentarz żydowski szczątków ludności żydowskiej Łomaz, zamordowanych w lesie Hały.
  • 1988 – odsłonięcie pomnika w miejscu ekshumacji zwłok ludności żydowskiej miejscowości. Treść inskrypcji:

Tu spoczywają prochy dwóch tysięcy Żydów z Łomaz i okolic zamordowanych przez hitlerowców w w dniach 18 i 19 sierpnia 1942 roku. Cześć ich pamięci. Światowe Ziomkostwo Żydów z Łomaz i społeczeństwo Łomaz.

  • 2005.09.15 – marsz pamięci z udziałem lokalnej młodzieży ku pamięci Żydów zamordowanych przez Niemców w 1942 roku.
  • 2017.10.19 – uroczystości z okazji 75. rocznicy Akcji Reinhardt z udziałem mieszkańców, gości z kraju i zagranicy oraz uczniów lokalnego Zespołu Szkół i 80-osobowej delegacji młodzieży z Izraela.

Łomazy, cmentarz, pomnik
Łomazy, cmentarz, pomnik

LiteraturaBezpośredni odnośnik do tego akapituWróć do spisu treściWróć do spisu treści

  • Kubiszyn M., Łomazy, [w:] Śladami Żydów. Lubelszczyzna, Lublin 2012.
  • L. Crago, Łomazy, [w:] The United States Holocaust Memorial Museum Encyclopedia of Camps and Ghettos, 1933–1945, Megargee G.P., Dean M. [red.], t. II, cz. A, Bloomington–Indianapolis 2012.
  • Łomazy, [w:] The Yad Vashem Encyclopedia of the Ghettos During the Holocaust, Miron G., Shulhani S. [red.], tom I, A–M, Jerusalem 2009.
  • Silberklang D., Gates of Tears. The Holocaust in the Lublin District, Jerusalem 2013. 

*Autorzy treści zamieszczonych na stronie dołożyli wszelkich starań, aby dotrzeć do aktualnego stanu badań nad przebiegiem akcji „Reinhardt” w danej miejscowości oraz informacji o inicjatywach upamiętniających lokalną społeczność żydowską. Prosimy o kontakt wszystkie osoby, które mogą przyczynić się do aktualizacji tych treści. Kontakt: [email protected]