Celem projektu Akcja "Reinhardt” - w kręgu Zagłady jest zaprezentowanie wojennej historii wszystkich społeczności żydowskich zgładzonych w ramach akcji „Reinhardt”. Projekt jest elementem ogólnopolskich obchodów 75. rocznicy akcji „Reinhardt”.

Celem projektu Akcja "Reinhardt” - w kręgu Zagłady jest zaprezentowanie wojennej historii wszystkich społeczności żydowskich zgładzonych w ramach akcji „Reinhardt”. Projekt jest elementem ogólnopolskich obchodów 75. rocznicy akcji „Reinhardt”.

Idea projektu: Akcja „Reinhardt" - w kręgu Zagłady

W ciągu 20 miesięcy trwania, od marca 1942 r. do listopada 1943 r. akcji „Reinhardt” dokonana została na terenach utworzonego przez Niemców Generalnego Gubernatorstwa zagłada żyjącej tu przez setki lat społeczności polskich Żydów.

Idea projektu: Akcja „Reinhardt" - w kręgu Zagłady
fot. Marcin Fedorowicz

Początek akcji nastąpił w nocy z 16 na 17 marca 1942 r. w Lublinie, skąd do obozu zagłady w Bełżcu wyjechał pierwszy transport Żydów z likwidowanego przez Niemców lubelskiego getta. Sztab całej operacji znajdował się w Lublinie. Tu też w dniach 3 i 4 listopada 1943 r. została ona zakończona w ramach akcji „Erntefest” („Dożynki”). W ciągu dwóch dni w obozie koncentracyjnym na Majdanku oraz w obozach pracy w Trawnikach i Poniatowej zostało rozstrzelanych ponad 42 tys. Żydów. Fala zbrodni, która ruszyła z Lublina, przeszła przez cały obszar Generalnego Gubernatorstwa i wróciła znów do Lublina, gdzie dokonał się ostatni akt Zagłady Żydów w ramach tej akcji. W ciągu 20 miesięcy praktycznie dzień po dniu likwidowane były duże i małe skupiska społeczności polskich Żydów, zostało zamordowanych wtedy około 2 milionów Żydów głównie z Polski, ale również z innych krajów europejskich. To na potrzeby tej akcji wybudowano specjalnie trzy obozy zagłady: w Bełżcu, Sobiborze, Treblince. Również Majdanek przez pewien czas pełnił taką funkcję.

Jest coś symbolicznego, że w tym planie zagłady Żydów tak ważną rolę pełni Lublin. To tu przecież – zgodnie z legendą, setki lat temu uciekający przed prześladowaniami Żydzi spotkali na swojej drodze dębowy las. Na korze drzew rosnących w tym lesie ujrzeli napisy: po-lin, „tu zostaniesz”.

Również w Lublinie już kilka tygodni po jego wyzwoleniu z okupacji niemieckiej powstała 29 sierpnia 1944 r. Żydowska Komisja Historyczna (wkrótce przemianowana na Centralną Żydowską Komisję Historyczną). Jednym z jej głównych celów było zbieranie relacji ocalonych z zagłady Żydów. Jak pisano: „Przesłuchać każdego Żyda w mieście, spisać dzieje jego przeżyć i przejść jego rodziny, najbliższych”. Komisja działała w Lublinie do marca 1945 r. kiedy to przeniosła się do Łodzi. W tym czasie pozyskała kilkadziesiąt relacji.

Tak więc w mieście, w którym rozpoczęła się i zakończyła akcja „Reinhardt”, mająca na celu wymordowanie wszystkich Żydów z terenu Generalnego Gubernatorstwa rozpoczął się również proces zbierania relacji ocalonych z Zagłady. To tu po raz pierwszy na świecie rozpoczęto spisywać w formie instytucjonalnej i według pewnych założeń świadectwa ocalonych z Zagłady.

Widzimy, że w tej opowieści o historii polskich Żydów, o ich osiedleniu się w Polsce, życiu i zagładzie, szczególną rolę pełni Lublin.

W rocznicę 75-lecia przeprowadzenia akcji „Reinhardt” będziemy w Lublinie w Ośrodku „Brama Grodzka – Teatr NN” tworzyć przez okres 20 miesięcy symboliczną „Księgę Zagłady”. Złożą się na nią uzupełniane każdego kolejnego dnia kartki z informacjami o zagładzie w ramach akcji „Reinhardt” kolejnych społeczności żydowskich. Na poszczególnych kartkach wypisane będą nazwy likwidowanych gett czy też miejsc zbrodni oraz daty kiedy to się zdarzyło. „Księdze Zagłady” towarzyszyć będzie rodzaj „Archiwum”, w którym każde z tych miejsc będzie miało swoją teczkę, a w niej podstawowe informacje o historii tej społeczności oraz wybrane relacje (jeżeli są) ocalonych uczestników tych wydarzeń. „Księga” i jej „Archiwum” będą tworzyć rodzaj instalacji umieszczonej w siedzibie Ośrodka w Bramie Grodzkiej.

fot. Marcin Fedorowicz
fot. Marcin Fedorowicz

W czasie tworzenia „Księgi” w rocznicę każdego dnia, w którym dochodziło do deportacji kolejnej społeczności żydowskiej z konkretnej miejscowości planujemy wysyłanie listu do kogoś kto tam mieszkał i zginął.

Planujemy też budowę portalu «Akcja „Reinhardt”», który w formie kalendarium będzie umożliwiał przeglądanie zawartych w nim treści. Będą to podstawowe informacje o historii zgładzonych społeczności oraz dokumenty z tym związane: zdjęcia, relacje świadków. Portal powstanie we współpracy z lokalnymi społecznościami, przy wykorzystaniu istniejących w różnych archiwach zasobów. W dużej mierze zgromadzone są one w ŻIH-u.

W portalu pokażemy istniejące formy upamiętnienia tych zgładzonych społeczności. W miejscach, w których te zdarzenia wciąż jeszcze nie zostały upamiętnione będziemy starali się zainicjować podjęcie działań na rzecz przypomnienia tych, których zamordowano.
Pierwsze działanie związane z tym projektem odbędzie się 16 marca 2017 r. w Lublinie. Będzie to m. in. otwarcie Szlaku Pamięci związanego z zagładą lubelskich Żydów, Misterium „Światła i Ciemności” oraz umieszczenie w „Księdze Zagłady” nazwy pierwszej miejscowości (Lublin), z której żydowscy mieszkańcy zostali wysłani pierwszym transportem do obozu zagłady w Bełżcu.

Projekt „Akcja Reinhardt – w kręgu Zagłady” zakończymy 4 listopada 2018 r.. Wtedy też zaprezentujemy w pełni gotowy portal internetowy «Akcja „Reinhardt”». W tym dniu rozpoczniemy również interdyscyplinarną sesję poświęconą akcji „Reinhardt”. 

 

Tomasz Pietrasiewicz