Artykuł: Sprawiedliwi wśród Narodów Świata - historia i idea >>

Termin „Sprawiedliwy wśród Narodów Świata" oznaczał pierwotnie, w tradycji żydowskiej, Nie-Żyda, który był dobrym i bogobojnym człowiekiem. Według tej tradycji wielki zestaw praw i nakazów zawartych w Torze odnosi się tylko do Żydów, którzy odziedziczyli powinności po swoich przodkach. W przeciwieństwie do nich Nie - Żydzi powinni przestrzegać jedynie prostych i oczywistych, niemal powszechnie przyjętych praw Noego, ustanowionych po wielkim Potopie.

Ci, którym udało się przeżyć Zagładę pragnęli upamiętnić tych, którzy w tym strasznym czasie przyszli im z pomocą. W 1953 r. w Izraelu została uchwalona ustawa o pamięci zagłady i bohaterstwa, powstał Instytut Pamięci Narodowej - Yad Vashem. Jednym z jego podstawowych zadań jest uwiecznienie pamięci ludzi, którzy narażając siebie i swoje rodziny ocalili wielu Żydów od zagłady podczas II wojny światowej. Yad Vashem czyni to przyznając im tytuł „Sprawiedliwy wśród Narodów Świata". W ramach Instytutu powołana została specjalna komisja - pod przewodnictwem Sędziego Sądu Najwyższego Izraela - składająca się z działaczy społecznych, badająca materiały dotyczące ratowania Żydów i podejmująca decyzję o przyznaniu medalu i dyplomu honorowego tym, którzy ukrywali lub w jakikolwiek sposób chronili Żydów. Kapituła Instytutu Pamięci Yad Vashem przyznaje tytuł „Sprawiedliwego.." pojedynczym osobom oraz rodzinom spełniającym ścisłe kryteria:

  • uratowany musi być Żydem, a tym, który ocalił mu życie, musi być „Nie-Żyd",

  • z uratowaniem życia i pomocą nie mogła się wiązać jakakolwiek rekompensata dla wybawcy,

  • pośpieszenie na ratunek musiało wiązać się z jakimś ryzykiem dla życia lub wolności wybawcy.

Uprawnieni do składania wniosków o przyznanie tytułu i medalu „Sprawiedliwy wśród Narodów Świata" są tylko uratowani lub ich najbliżsi. Polityką Yad Vashem jest kontynuowanie odznaczeń tak długo, jak długo wnoszone są prośby o przyznanie tego tytułu wsparte dowodami spełniającymi wyznaczone kryteria. Odznaczeni otrzymują honorowe obywatelstwo Państwa Izrael oraz dyplom wraz z medalem, na którym widnieje imię i nazwisko osoby odznaczonej oraz wspomniana sentencja z Talmudu „Kto ratuje jedno życie ratuje cały świat"1.

Warto zaznaczyć, że honorowanie Polaków za pomoc Żydom ma swoja długą historię i sięga jeszcze czasów wojennych. Już od 1944 r. uhonorowaniem Polaków niosących pomoc Żydom podczas II wojny światowej zajmował się Centralny Komitet Żydów w Polsce (CKŻP). Na podstawie relacji uratowanego wysyłano list dziękczynny, zazwyczaj także niewielką nagrodę pieniężną. W przypadku trudnej sytuacji materialnej osobie takiej przyznawano zapomogę, czasem obejmowano inną pomocą np. szukano dla niej miejsca zatrudnienia, oferowano pomoc prawną. Do końca 1946 r. wydatkowano na ten cel w sumie 166,5 tys. zł. W 1947 r. wstrzymano działalność z powodu braku funduszy.

W 1948 r. powołano do życia Komisję Pomocy Polakom przy Wydziale Prawnym CKŻP. Istniała ona do czasu przekształcenia CKŻP w Towarzystwo Społeczno - Kulturalne Żydów w Polsce (1950 r.). Ideę uhonorowania Polaków, którzy ratowali Żydów, przejął wówczas Żydowski Instytut Historyczny, który kompletował relację świadków. Wskutek uchwały Knessetu w Izraelu i ustanowienia tytułu i medalu „Sprawiedliwych wśród Narodów Świata", ŻIH zaczął współpracować z Yad Vashem przekazując mu całą zebraną dokumentację.

Wobec zerwania przez Polaków stosunków z Izraelem w 1967 r., do połowy lat osiemdziesiątych przyznawanie medali było utrudnione. Począwszy od 1990 r. uroczystość nadania medali odbywa się przynajmniej dwa razy w roku, a w 1999 r. na mocy uchwały sejmowej przyznano „Sprawiedliwym..." prawa kombatanckie.

Aktualnie medal „Sprawiedliwego..." otrzymało przeszło 22 tysiące osób na całym świecie. Najliczniejsi wśród nich są Polacy - 6135 uhonorowanych osób, na drugim miejscu Holendrzy - 4947 przyznanych medali, następnie Francuzi - 2991 osób oraz Ukraińcy - 2246 osób2.

Oczywiście liczba uhonorowanych tym tytułem Polaków czy osób innych narodów nie oznacza bynajmniej, iż jedynie tylu udzielało Żydom pomocy w czasie II wojny światowej. Zdarzały się bowiem przypadki gdzie na temat udzielonej pomocy nie zachował się żaden dokument ani ślad w źródłach, a zginęli zarówno Ci, którzy pomoc nieśli, jak też i Ci, którzy ją otrzymali.

Warto podkreślić, że historie „Sprawiedliwych" oraz problematyka pomocy udzielanej Żydom ze strony polskiego społeczeństwa są wciąż badane i analizowane. Dopiero w ostatnich latach zaczęła pojawiać się na ten temat rzetelna i krytyczna literatura3. Znane są także wypadki, iż historie te są ukrywane przez samych „Sprawiedliwych" bądź ich rodziny. Nie wszyscy, którzy byli zaangażowani w akcję pomocy, ujawnili po wojnie informacje na ten temat. Wiele osób, zwłaszcza z małych miast, miasteczek i wsi, przemilczało swój udział w akcji pomocy, gdyż opinia otoczenia często była nieprzychylna takim postawom. Czasem pomoc ta uznawana jest za coś wstydliwego, a nie za powód do dumy.

„Sprawiedliwi wśród Narodów Świata" odegrali istotną rolę w historii narodu żydowskiego i równie ważną rolę powinni odegrać dla nas, Polaków. Stanowią oni ważną część stosunków polsko - żydowskich. Każde świadectwo ich postawy i czynów służy utrwaleniu tych stosunków. Warto przytoczyć tutaj wypowiedź przewodniczącego Zarządu Yad Vashem w Jerozolimie, Icchaka Arada: ...Żyd aby ocaleć zdany był najczęściej na pomoc innych w znalezieniu kryjówki, pożywienia, „aryjskich papierów" itd. Źródeł braku dostatecznej powszechnej pomocy należy szukać w tradycyjnym antysemityzmie, w obawie przed terrorem niemieckim i strachu przed karą za jej udzielenie. Niemało było również kolaborantów, którzy bezpośrednio i pośrednio pomagali w realizowaniu planu „ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej." Na tle tej ponurej rzeczywistości szczególny szacunek budzi humanitarna, pełna odwagi i męstwa postawa tych nielicznych, którzy odważyli się ratować Żydów. (...) Warstwy społeczne, z których pochodzili, intencje i powody, którymi się kierowali nie zostały dotychczas wystarczająco zbadane. Jednak postawa ich i czyny są dowodem, że istniała możliwość interwencji i pomocy. Dla nas Żydów, stanowili oni promień światła w ogólnej ciemności, przywracali wiarę w człowieka stworzonego na podobieństwo Boga. Pamięć o nich pozostanie po wsze czasy w sercu i historii narodu żydowskiego...".

Przypisy:

1 Do niedawna ceremonii wręczenia medalu towarzyszyło zasadzenie w Alei Sprawiedliwych na Wzgórzu Pamięci w Jerozolimie drzewka oliwnego oznaczonego tabliczką z imieniem i nazwiskiem Sprawiedliwego. Aktualnie nazwisko osoby odznaczonej jest wypisywane na Murze Honorowym w Ogrodzie Sprawiedliwych w Yad Vashem. Odznaczenia nadawane są w Izraelu bądź w kraju zamieszkania osoby uhonorowanej, gdzie działają dyplomatyczni przedstawiciele Izraela.

2 Dane Instytutu Yad Vashem z 1 stycznia 2009 r.

3 Zob. D. Libionka, Polskie piśmiennictwo na temat zorganizowanej i indywidualnej pomocy Żydom (1945 - 2008) "Zagłada Żydów. Studia i Materiały. Pismo Centrum Badań nad Zagładą Żydów IFIS PAN" 4: 2008, s. 17-80.

Marzena Baum - Gruszowska

Tekst pochodzi z publikacji "Światła w Ciemności - Sprawiedliwi wśró Narodów Świata. Relacje hitsorii mówionej w działaniach edukacyjnych", Ośrodek "Brama Grodzka - Tetar NN", Lublin 2009.

wsparcie finansowe
partnerzy
patroni medialni