Wystawa "Pamięć Sprawiedliwych - Pamięć Światła"

Trwałym śladem projektu „Światła w Ciemności - Sprawiedliwi wśród Narodów Świata" jest wystawa „Pamięć Sprawiedliwych - Pamięć Światła", zbudowana w przestrzeni siedziby Ośrodka „Brama Grodzka - Teatr NN".
Po przejściu wystawy opowiadającej o codziennym życiu przedwojennego lubelskiego żydowskiego miasta, dochodzimy do punktu, w którym rozpoczyna się opowieść o Zagładzie tego miejsca.

Część I - Dwa zdjęcia

Symbolicznym rozdzieleniem tych dwóch, diametralnie różnych przestrzeni wystawy jest drewniana framuga bez drzwi, z pustym otworem po mezuzie. Została ona wyjęta podczas remontu jednego z pożydowskich domów nieopodal Bramy Grodzkiej. To przez tą pozbawioną drzwi framugę wchodzimy w radykalnie inną przestrzeń. Podkreśla to czarny kolor ścian. Ta framuga stała się granicą między dwoma przestrzeniami wystawy: jedną opowiadającą o życiu, a drugą o śmierci.

Po obu jej stronach zostały umieszczone naprzeciwko siebie dwa zdjęcia. W przestrzeni opowiadającej o mieście przed Zagładą widać zdjęcie Henia Żytomirskiego, żydowskiego chłopca, któremu w maju roku 1939, na schodach jednego z lubelskich budynków, ojciec zrobił zdjęcie. Było to ostatnie zdjęcie Henia, który nie przeżył wojny - zginał na Majdanku.

W przestrzeni, która opowiada o Zagładzie widzimy, zrobione w 2008 roku, zdjęcie miejsca, gdzie stał Henio w 1939 roku.

Te dwa zdjęcia, ustawione naprzeciwko siebie, są oddalone o kilka metrów. Przedziela je framuga z pustym miejscem po mezuzie, przez którą Henio - ze zdjęcia z roku 1939 - patrzy w głąb czarnego korytarza, na którego końcu jest umieszczone zdjęcie miejsca, gdzie stał dokładnie w maju roku 1939.

Cześć II - Martwy las

Idąc dalej w głąb wystawy - instalacji, wchodzimy do całkowicie czarnej i pozbawionej okien sali, wypełnionej stojącymi, uschniętymi pniami drzew, które tworzą martwy las. Przechodząc przez to miejsce, musimy przeciskać się pomiędzy martwymi pniami. W przestrzeni tej słyszymy głośny dźwięk wiatru, nagranego na Majdanku, w miejscu, gdzie znajdują się prochy spalonych ofiar z tego obozu. Na środku pomieszczenia, wśród martwych drzew, stoi wielka, drewniana framuga - również wyjęta podczas remontu z bramy pożydowskiego domu. Ta stojąca framuga bramy jest jakby częścią martwego lasu. We framudze widoczny jest, oświetlony płonącą świecą, pusty otwór po mezuzie. Za bramą stoi czarna ściana, w której już z daleka widać kilkadziesiąt jasnych, okrągłych szczelin. W każdej z nich umieszczone są kolorowe slajdy ze zdjęć żydowskiej dzielnicy, zrobionych przez niemieckiego żołnierza w roku 1941. Na zdjęciach widać mieszkańców dzielnicy żydowskiej z opaskami na rękach.

Część III - Wiersz

Przechodzimy do następnego, również całkowicie wyciemnionego pomieszczenia. Tutaj słyszymy mówiony w języku jidysz wiersz Jakuba Glatsztejna Umarli nie chwalą Boga. Wiersz ten czyta w języku jidysz jeden z ostatnich lubelskich Żydów, znających ten język. Wiersz napisany jest na jednej ze ścian w języku jidysz, na drugiej w języku polskim. Autor wiersza urodził się w Lublinie przy ul. Krawieckiej. Po Zagładzie poeta świadomie dokonuje wyboru pisania tylko w języku jidysz - w języku zamordowanego narodu. Wiersz Umarli... zaczyna się znaczącymi słowami:

Na górze Synaj przyjęliśmy Torę,
A oddaliśmy ją w Lublinie.
Umarli nie chwalą Boga,
Torę ma służyć żywym.
I tak jak wszyscy razem
Staliśmy przy nadaniu Tory,
Tak samo umarliśmy wszyscy w Lublinie

Część IV - „Światła w Ciemności - Sprawiedliwi wśród Narodów Świata"

Z czarnej, ściśniętej i klaustrofobicznej przestrzeni przechodzimy nagle w otwartą, białą przestrzeń olbrzymiego strychu. Na białej ścianie, znajdującej się naprzeciwko wejścia w tę przestrzeń, umieszczono tabliczki z wypalonej gliny z nazwiskami Sprawiedliwych. W samym centrum tej białej przestrzeni znajduje się olbrzymi regał w całości wypełniony segregatorami, z których każdy przypisany jest konkretnemu Sprawiedliwemu. W segregatorach umieszczone są dokumenty związane z historiami ratowania Żydów.

Wśród ok. 500 segregatorów jest 60 specjalnie oznakowanych - są to historie, do których udało nam się dotrzeć i zdokumentować. O pozostałych historiach wiemy z innych źródeł.

Przy regale została umieszczona instalacja dźwiękowa tak, że zbliżając się do niego, słyszymy „chór" nałożonych na siebie głosów Sprawiedliwych, opowiadających swoje historie. Co pewien czas z tego chóru wyłania się rozpoznawalny dla słuchacza fragment którejś historii.

W tej przestrzeni są również zainstalowane skrzyneczki, z których po otwarciu słyszymy fragmenty poszczególnych relacji Sprawiedliwych. W każdej skrzyneczce można też przeczytać dokładną informację o Sprawiedliwym i jego historii.

W przestrzeni strychu zostało wydzielone miejsce, gdzie jest „opowiedziane" Misterium „Jedna Ziemia - Dwie Świątynie". W przestrzeni strychu cześć artystyczna wystawy przenika się z częścią użytkową, która tworzą materiały archiwalne, zgromadzone w setkach segregatorów. Dostępne są one również w formie elektronicznej.

Za: Tomasz Pietrasiewicz, Kręgi Pamięci. Circles of Memory, red. Aleksandra Zińczuk, Lublin 2008.

 

wsparcie finansowe
partnerzy
patroni medialni