Archanioł

Archaniele pancerzem jasny - o czym w promieniu śnisz?

 

To pytanie postawione jednemu z archaniołów przedstawionych na XIV wiecznych freskach kaplicy na zamku w Lublinie kaplicy zamkowej przez poetę pewnie nigdy nie uzyska odpowiedzi, nie dowiemy się co śni się tak potężnej istocie, o ile aniołowie w ogóle, mają sny. Trudno. Pozostańmy jednak przy tematyce snu. Ze snem bowiem, co prawda nie archanioła, wiąże się początek powiązań archanioła w puklerzu - świętego Michała z Lublinem. Wg jednej z najważniejszych lubelskich legend pod rozłożystym dębem rosnącym niegdyś w przestrzeni obecnego starego miasta, księciu krakowskiemu Leszkowi Czarnemu objawia się święty Michał i zwiastuje zwycięstwo w prowadzonej przez niego batalii. Po spełnionej przepowiedni wdzięczny książę, funduje w miejscu objawienia kościół poświęcony Archaniołowi. Staje się on najważniejszą świątynia miasta.

 

Przyjrzyjmy się patronowi lubelskiej fary. Zastanówmy się kim był święty któremu pod opiekę opiekę mieszczanie lubelscy oddali w dawnych wiekach swoje miasto nim oficjalnym jego patronem stał się św. Antoni. Okazuje się że wybrali oni jednego z najpotężniejszych obrońców. W tradycji judeochrześcijańskiej św. Michał uważany jest bowiem za tego który, jako pierwszy z okrzykiem któż jak Bóg wystąpił przeciwko Lucyferowi i jego zbuntowanym przeciw Bogu aniołom.1 I właśnie na to zawołanie można przetłumaczyć hebrajskie imię Mi-ka'el. (Jest to imię biblijne, sztucznie utworzone na wzór innych imion semickich).

Już w Starym testamencie Michał uważany jest za jednego z najpotężniejszych duchów. Księga Daniela określa go „jednym z przedniejszych książąt nieba” (Dn 13,21) i obrońcą ludu izraelskiego. Jeszcze bardziej powagę archanioła podkreślają starotestamentowe pisma niekanoniczne, stawiając Michała Archanioła w gronie czterech najpotężniejszych duchów, tytułując go księciem aniołów, obdarzonym specjalnym zaufaniem Boga. Dzierżąc klucze do nieba jest aniołem sprawiedliwości i sądu ale też aniołem miłosierdzia.

W Pismach Nowego Testamentu pojawia się w liście św. Judy gdzie walczy z szatanem o ciało Mojżesza, zaś w Apokalipsie św. Jana św. Michał prowadzi Aniołów do zwycięskiej walki z szatanem.

Wczesnochrześcijańscy pisarze postrzegają go jako księcia aniołów, podobnie jak w Starym Testamencie jest on opiekunem ludu izraelskiego tak teraz pojmowany jest (tez przez pewną kontynuację) jako anioł chrześcijan któremu Bóg powierzył zadania wymagające niezwykłej mocy.

Jest orędownikiem u Boga, czuwa przy umierających a potem wiedzie ich dusze do raju. Od wieku VI powszechnie staje się postrzeganie św. Michała jako pogromcy zbuntowanych aniołów.2

Kult św. Michała jest starodawny i często jego osoba zastępuje bóstwa pogańskie, zatrzymując przy tym często pewne ich atrybuty.3

W chrześcijaństwie początki kultu świętego Michała zaczynają się na Wschodzie. Już w trzecim wieku na terenie Frygii w Chonai (Chone) i Ceretapie (identyfikowanej jako Karyadibi w dzisiejszej Turcji)4 istniały sanktuaria jemu poświęcone.5 W obu znajdowały się źródła ( w Chonai zwane Michelion) legendą związane z cudowną interwencja świętego. Miejsca te były celem pielgrzymek.

Trudno jednoznacznie określić początki kultu św. Michała na terenie Konstantynopola. Przypuszczalnie pierwszy kościół pod wezwaniem świętego Michała ufundował tam już w IV w. sam Konstantyn. Podejrzewać tez można, że kult musiał dynamicznie się rozwijać skoro wiadomo, że w VI wieku w mieście było już 12 kościołów poświęconych świętemu. Do XVI w. powstało ich 19 oraz dodatkowe 15 w okolicy miasta. Wiele z nich było jak np. kościół w dzielnicy Constantynopola Eusebiu czy klasztory Sostenion nad Bosforen czy Michelion w Anapulus miejscem pielgrzymek. 6 Co ciekawe biografowie greccy tacy jak Sozomen czy Nicefor upatrują początków tego ostatniego położonego na przylądku Hestia nad Bosforem jeszcze w okresie konstantyńskim. Opisują oni też wizję, która wpłynęła na powstanie tejże fundacji. Ponieważ praktykowana była tam inkubacja można przypuszczać ze w miejscu tym św. Michał zastąpił pogańskie bóstwo medycyny prawdopodobnie Eskulapa.7 W VII w św. Michał uznany został za obrońcę Konstantynopola przed Awarami w 626 r i Arabami w 676 r. W IX w obrany został też patronem armii cesarskiej. W tym okresie pojawiły się też opisy cudów świętego, a w sztukach plastycznych zaczęto przedstawić go w stroju żołnierza. Od IV wielu Kult św. Michała był tez obecny w Azji Mniejszej, Syrii i Egipcie - gdzie nosił tytuł pogromcy żywiołów, zwłaszcza wody, jak też prowadzącego dusze do nieba.8

 

W Kościele zachodnim pierwsze światynie noszące wezwanie św. Michała pojawiają się w V w. Rzymska bazylika przy Via Salaria miała powstać za pontyfikatu papieża Gelazego. Dzień jej konsekracji 29 września - przez papieża Bonifacego I (+422) został w liturgii poświęcony Michałowi Archaniołowi. Jedno z dwu najważniejszych sanktuariów św. Michała Archanioła w Kościele Zachodnim – Monte Gargano powstało również w wieku V. Z jego powstaniem, podobnie jak z powstaniem lubelskiej fary :)) wiąże się legenda.

 

 

MONTE GARGANO

Objawienia św. Michała na górze Gargano miały miejsce kilkukrotnie. Ich przebieg został opisany w Liber de apparitione Sancti Michaelis in Monte Gargano9 z VIII wieku.

Pierwsze objawienie wg tradycji miało miejsce w 490 r. Według legendy: Żył w tym mieście bardzo bogaty człowiek o imieniu Gargano, którym to imieniem, na skutek zaistniałych wydarzeń nazwano górę. Pewnego dnia, kiedy jego stada pasły się tu i tam, na stokach kamienistej góry, jeden z byków, który zwykł był gardzić towarzystwem innych zwierząt, także i tym razem oddalił się od nich i nie wrócił na noc do ogrodzenia. Gargano, zgromadziwszy swoich poddanych, wyruszył na poszukiwania ulubionego byka, i po długich wspinaczkach w najodleglejsze zakamarki góry, znalazł go w końcu na szczycie, u wejścia do groty. Powodowany wielkim gniewem, ponieważ byk pasł się sam, chwycił za łuk i postanowił go zabić przy pomocy zatrutej strzały. Ta jednak, jakby pod wpływem podmuchu wiatru zawróciła ze swojego toru i uderzyła w łucznika.” Ten przejęty wydarzeniem opowiedział całą historię miejscowemu biskupowi św. Wawrzyńcowi . Ten zarządził trzy dni modlitw i pokuty. Pod koniec dnia trzeciego biskupowi objawił się Michał Archanioł mówiąc: Dobrze zrobiłeś, zwracając się do Boga z prośbą o wyjaśnienie tego co przed ludźmi jest zakryte. Zdarzył się cud: strzała ugodziła człowieka, który ją wypuścił, aby jasnym było, że wszystko to dzieje się z mojej woli. Ja jestem Archanioł Michał, stojący zawsze przed obliczem Boga. Grota jest mnie poświęcona. Ja jestem jej strażnikiem. A ponieważ zadecydowałem, że będę bronił tego miejsca i jego mieszkańców, chciałem zaświadczyć w ten właśnie sposób, że jestem patronem tego miejsca i stróżem wszystkiego co się wydarza. Tam, gdzie się otwiera skała, będą przebaczone grzechy ludzkie. Modlitwy, które będziecie tu zanosić do Boga, zostaną wysłuchane. Idź w góry i przeznacz tę grotę dla kultu chrześcijańskiego. Biskup długo wahał się biorąc pod uwagę fakt dzikości i niedostępności góry oraz to iż była ona przez wieki była miejscem kultu pogańskiego. W końcu jednak, według legendy w trzy lata później, wykonał polecenie przywódcy wojsk niebieskich.

Kolejne objawienie św. Michała na górze Gargano według tradycji ( z czym nie do końca zgadzają się historycy) miało miejsce w 492. Współcześni naukowcy uważają że wydarzenia do których nawiązuje to objawienie rozegrały się prawie 200 lat później w latach 662-663, w czasie wojny między księciem Longobardzkim Grimoaldo I a Bizantyjczykami. Wtedy to Grecy zaatakowali sanktuarium na Górze Gargano, któremu na odsiecz wyruszył wspomniany książę. Inna wersja podaje, że to Sipont oblegany przez Gotów pod wodzą Odoakra był już bliski poddania się wojskom nieprzyjacielskim. W krytycznej sytuacji biskupowi Wawrzyńcowi udało się wynegocjować trzy dni zawieszenia broni. W tym czasie wraz z mieszkańcami miasta zaczął zanosić modlitwy do przywódcy wojsk niebiańskich. I znów, podobnie jak w pierwszym epizodzie po trzech dniach modlitw ukazał się biskupowi św. Michał przepowiadając pewne zwycięstwo wojskom longobardzkim. „ [...] W noc poprzedzającą dzień bitwy, objawił się biskupowi święty Michał zapewniając, że modlitwy zostały wysłuchane. Zapewni też o swojej obecności w czasie bitwy, która ma nastąpić następnego dnia o godzinie czwartej.” Obrońcy miasta pokrzepieni obietnicę wyszli w pole i w zaciętej bitwie przy wtórze niecodziennych błysków i grzmotów oraz trzęsienia ziemi pokonali wojska nieprzyjaciela które uciekło w popłochu. Stało się to dnia 8 maja. Który to dzień został ogłoszony świętem św. Michała z Góry Gargano.

Trzecie (wg tradycji) objawienie miało miejsce roku 493. „Tymczasem Sipontyjczycy ciągle mieli wątpliwości co do groty i nie wiedzieli czy powinni wejść do kościoła i konsekrować to miejsce.” Jednak po cudownym zwycięstwie biskup Sipontu wsparty przez pozytywną opinia papieża Gelazego I (492-496) zdecydował się wreszcie poświecić grotę na górze Gargano. Ale w nocy, anioł Pański, Michał, objawił się biskupowi Sipontu i powiedział: “Poświecenie bazyliki przeze mnie zbudowanej nie jest waszym zadaniem. Ja ją założyłem i ja ją poświeciłem. Wy natomiast przychodźcie do tego miejsca, które przeze mnie jest chronione. “. Usłyszawszy to biskup wraz z innymi 7 biskupami Apulii oraz ludem wiernym udali się procesja do groty. W czasie wędrówki nad głowami biskupów unosiły się orły osłaniając ich przed palącym słońcem. Gdy dotarli na miejsce oczom ich ukazał się usytuowany w grocie kamienny ołtarz zwieńczony krzyżem i przykryty szkarłatnym paliuszem. Widząc to biskup odprawił w grocie dziękczynną msze święta. Działo się to 29 września 493 roku. Od tamtego czasu według tradycji grota cieszy się mianem Niebiańskiej bazyliki jako ze jako jedyna świątynia nie została poświęcona ręką ludzka. Tradycja mówi też, ze św. Michał dał wyraz swej obecności podczas tych wydarzeń, odciskając na skale ślad własnych stóp.

Czwarte objawienie miało miejsce wiele lat później. W roku 1656 mieszkańcy Włoch kolejny raz zwrócili się o pomoc do św. Michała. W kraju panował epidemia dżumy. Miejscowy biskup Alfonso Puccinelli zwrócił się z błaganiem do świętego wkładając w dłoń jego figury tekst modlitwy ułożonej w imieniu mieszkańców miasta. Michał archanioł wysłuchał modlitwy wiernych. 22 września ukazał się biskupowi w jego pałacu w Monte Sant' Angelo. Nakazał mu poświecenie kamyków pochodzących z groty na których wyryty winien być znak krzyża i monogram M(ichał) A(rchanioł). Zapowiedział też, że każdy wierny posiadacz takiego kamyka zostanie zachowany od zarazy. Tak tez się stało. W podzięce za te cudowna interwencje biskup postanowił wznieść na placu przed pałacem biskupom w którym miało miejsce objawienie figurę św. Michała. Do dziś na jej postumencie widnieje inskrypcja fundacyjna w języku łaciński,, którą można przetłumaczyć: KSIĘCIU ANIOŁÓW, ZWYCIĘZCY ZARAZY PATRONOWI I OPIEKUNOWI POMNIK NA WIECZNĄ WDZIĘCZNOŚĆ ALFONSO PUCCINELLI 1656.

 

Oczywiście nie tylko w Gargano św. Michał okazywał swoją moc. W wieku VI jego interwencji przypisuje się ocalenie Rzymu w czasie wielkiej zarazy dżumy z roku 590r. Po wyborze na papieża Grzegorzowi I Wielkiemu nad Mauzoleum Hadriana ukazał się Michał Archanioł, chowający do pochwy swój miecz na znak zakończenia epidemia. Po tym wydarzeniu papież przemianował miejsce objawienia na Zamek Świętego Anioła, zaś jeden z jego następców Bonifacy IV, w 608 ufundował na szczycie zamku kaplicę poświęcona św. Michałowi.10

Do X w. na terenie Italii powstały jeszcze inne sanktuaria św. Michała, podobnie jak w przypadku Monte Gargano usytuowane na wzgórzach.. W VI w S. Michele al Faito na górze Gauro koło Sorrento, w VII w. San Michele al Monte Tancia czy Sacra di san Michele na górze Pirchiriano w Piemoncie. Tworzą one uczęszczana droge pielgrzymkowa zwaną via michaelica.11 Na terenie Galii kościoły św. Michałowi dedykowano od VI w. Jednak rozkwit kultu nastąpił później za panowania Merowingów i Karolingów, którzy św. Michała wybrali na opiekuna dynastii. Wtedy to powstało drugie z najsłynniejszych sanktuariów swietomichalskich - Mont Saint Michele czy usytuowane na skalnej iglicy koło Le Puy XI wieczne Saint Michael d'Aiguille.

 

 

MONT-SAINT-MICHELE

Początki kultu św. Michała na Górze zwanej obecnie Mont Saint Michel sięgają roku 709. W okresie starożytnym była ona miejscem kultu bóstw solarnych: galijskiego Belena a potem Mitry. W IV wieku w połowie wzgórza została wzniesiona kaplica poświęcona pierwszemu męczennikowi chrześcijaństwa Szczepanowi, następną była usytuowana u stóp skały dedykowana św. Synforianowi, pierwszemu męczennikowi Galów.12 Wg legendy zapisanej w rękopisie z IX wieku Revelatio ecclesiae sancti Michaelis in monte Tumba biskupowi pobliskiej miejscowości Avranches, świętemu Aubertowi objawił się święty Michał nakazując zbudowanie na pobliskiej skale świątyni mu dedykowanej. Biskup dwukrotnie opierał się woli archanioła . Podczas trzeciego objawienia św. Michał nakazując budowę kościoła dotknął palcem głowy świętego zostawiając w niej jednocześnie trwałe zagłębienie, które jednak nie uczyniło krzywdy biskupowi. Po tym incydencie biskup zdecydował się na budowę świątyni. Jej wznoszeniu towarzyszyły różne cudowne wydarzenia. Podobno zarys fundamentów świątyni został wyznaczony kroplami rosy, skradziona krowa ukazała się nagle tam gdzie powinien lec pierwszy złom granitu, trzymane na rękach niemowlę odsunęło stopami głaz zagradzający drogę na koniec objawił się sam Michał Archanioł który wskazał źródło słodkiej wody. Wtedy też górę zwaną wcześniej Mont Tombe (Góra Cmentarna) zaczęto określać Mons Sancti Michaeli in periculo mari czyli Górą św. Michała w niebezpiecznym morzu.13 Morze bowiem zaczęło wdzierać się na pobliskie tereny czyniąc wyspę prawdziwą twierdzą. Do dzisiaj przypływy powtarzają się dwa razy w ciągu doby.14

 

W późniejszym okresie kult świętego Michała szerzony był między innymi przez św. Franciszka. Miał on jeszcze przed stygmatyzacją wizuję świętego. Odbyło on też 40 dniowy dla jego uczczenia i na pamiątkę wprowadzenia Maryi do raju przez św. Michała co opisane jest w apokryfie De Transitu Mariae. W XIII w., między innymi dzięki Złotej Legendzie popularny stał się też motyw zwycięstwa św. Michała nad siłami zła.

W 1886 roku do odnowienia kultu św. Michała przyczynił się papież Leon XIII który zalecił odmawianie modlitwy o wstawiennictwo świętego w intencji zagrożonego Kościoła.

 

Najwcześniejszym znanym przedstawieniem św. Michała jest jego wyobrażenie na pochodzącym z V w. dyptyku z kości słoniowej przechowywanym obecnie w British Museum. Kolejne pochodzące już z następnego stulecia wizerunki świętego odnajdujemy na mozaikach w Rawennie w kościele San Apolinare in Classe i S. Michele in Affricisco (ob. Staatliche Museen). Święty Michał Archanioł najczęściej ukazany jest jako uskrzydlona postać. Początkowo przedstawiany jest w długiej tunice, lecz z czasem jako wódz wojska anielskiego, w pancerzu i hełmie. Orężem jego jest najczęściej lanca lub miecz (ew. miecz płomienisty) Do częstych motywów ikonograficznych należy ukazanie walki Archanioła z szatanem najczęściej przedstawionym pod postacią smoka. Święty walczy pieszo lub na koniu. Po Soborze Trydenckim często ukazywany jest też już jako zwycięzca. Natomiast w sztuce średniowiecznej do popularnych motywów należało przedstawienie Świętego ważącego dusze w scenie Sadu Ostatecznego. Znacznie rzadziej spotykane są przedstawienia ukazujące objawienia św. Michała.15

Świętemu w przedstawieniach plastycznych przysługuje kilka atrybutów wszystkie one odnoszą się do zadań lub funkcji przezeń pełnionych. Miecz, zbroja i tarcza (niekiedy z napisem Quis ut Deus) jak tez krzyż to oręż w walce z siłami zła. Szatan wyobrażany jest w tych przedstawieniach antropomorficznie lub pod postacią smoka. Często spętany, w kajdanach, pod stopami świętego. Ujęcie takie nawiązuje do walki która wg Listu św. Judy (Jud 9) święty stoczył o ciało Mojżesza. Jest to również nawiązanie do słów Apokalipsy (Ap 12,7-9) Tekst apokalipsy jest też podstawa do przedstawienia św Michała z trąba której dźwiękiem ma on ogłosić koniec świata. Waga w rekach archanioła służy oceny dobrych uczynków w czasie Sadu Ostatecznego. Diadem na jego głowie podkreśla jego uprzywilejowane miejsce w gronie aniołów, jego książęcą rangę. Natomiast zarówno laska jak i globus symbolizują posłannictwo boże.16

1Wincenty Zaleski, Świeci na każdy dzień, warszawa 2002, s.581.

2Henryk Fross, Franciszek Sowa, Księga imion i świętych, t.4, Kraków 2000, s.280-281.

3Bibliotheca Sanctorum t XI, k. 416.

5 Choć Św. Szymon Metafrasta ( jeden z bardziej znanych hagiografów bizantyjskich żyjący w X w.) obecność Michała Archanioła w Cheretopie sytuuje nawet w I w. Legenda starożytna, zachowana w trzech greckich redakcjach mówi o tym ze w miejscu w którym apostołowie Filip i Jan chcieli by św. Michał był czczony wytrysnęło cudowne źródełko. W późniejszym czasie poganie przekierowali bieg dwu rzek by zniszczyć źródło i pochłonęła obie rzeki i zmienił pogan w posagi.

6Modzelewska, Straszewicz 2008, k. 806.

7Bibliotheca Sanctorum t XI, k. 417.

8Modzelewska, Straszewicz 2008, k. 806.

10Jan Gordziałkowski: Historia Państwa Kościelnego. Kraków: WAM, 2007, s. 9

11Modzelewska Straszewicz 2008, k.807.

15Reau II z1 ss.44-51.

16Marecki Józef, Rotter Lucyna, Jak czytać wizerunki świętych, Kraków, ss.