Makieta XVIII-Xw.

Okres VIII-X w. - Makieta nr 1
Mieszkańcy dawnego Lublina kilkakrotnie zmieniali swoje centrum osadnicze. Używając dziś nazwy Stare Miasto i pokonując trasę między Rynkiem z Zamkiem (współczesnym Traktem Królewskim), trudno uwierzyć że najstarszą osadą dzisiejszego Lublina było wzgórze czwartkowe. Osada ta istniała już w wieku VI. W VI-VII w. zajęte zostały przez pierwszych jego mieszkańców wzniesienia i cyple wierzchowiny lessowej, rozmieszczone po obu stronach ujścia Czechówki do Bystrzycy. W zasięgu pierwszego osadnictwa znajdowały się wzgórza: czwartkowskie, staromiejskie, kirkuckie i zamkowe. Wyjątkowo korzystne warunki naturalne i komunikacyjne sprzyjały rozwojowi osadnictwa na tym samym miejscu poprzez kolejne stulecia okresu plemiennego.

Od VIII do X wieku istniał już prawdopodobnie gród i podgrodzie usytuowane na północnej części wzgórza staromiejskiego. Gród lubelski stanowił ośrodek terytorium plemiennego Słowian Zachodnich. W pobliżu grodu, na sąsiednich wzgórzach istniały osady otwarte -  na czele z czwartkowską, które można nazwać wiejskimi osadami podgrodowymi. Gród został zlokalizowany w bardzo korzystnych warunkach środowiskowych, osadniczych i komunikacyjnych. Obszar między Wisłą a Wieprzem wyróżnia się występowaniem na rozległej przestrzeni gleb wytworzonych na lessach i utworach lessopodobnych. Szczególną rolę komunikacyjną w jego obrębie odgrywał system hydrograficzny Bystrzycy, powiązanej dopływami z Wisłą i Wieprzem. Była to główna arteria komunikacyjna w obrębie terytorium plemiennego.
 
Gród położony był na cyplu lessowej wysoczyzny, wchodzącym w dolinę rzek Bystrzycy i Czechówki. Warunki naturalne utworzyły tu miejsce sprzyjające obronie. Od zachodu, północy i wschodu niedostępność zapewniały strome skarpy opadające ku zabagnionym w średniowieczu dolinom. Od południa, od strony wysoczyzny, wystarczył przekop, by spowodować całkowitą izolację wzgórza staromiejskiego. Gród ów był kolistego kształtu, średnicy 150 m, co oznacza, że jego całkowita powierzchnia wynosiła ok. 1,8 ha. Od pozostałej części wzgórza gród oddzielony był obniżeniem utworzonym przez naturalny wąwóz i sztuczny przekop biegnący pod obecnym Rynkiem oraz ulicami: Rybną i Złotą. Szerokość fosy wynosiła ok. 12 m, co pokrywa się z szerokością powstałej na tym odcinku ulicy Złotej, głębokość zaś ok. 5 m licząc od poziomu podstawy wału. Wał ziemny był wysoki co najmniej na 4-5 m i szeroki na ok. 10 m. prawdopodobnie był to wał o najprostszej konstrukcji w postaci nasypu ziemnego, w którego trzonie osadzona była palisada. W bezpośrednim sąsiedztwie grodu, od strony wysoczyzny, usytuowane było podgrodzie.

Jak się przypuszcza ośrodek lubelski był w tamtym okresie ważnym etapem na odnodze znanego szlaku Kijów - Kraków - Praga. Odnoga ta powstała na obszarze Grodów Czerwieńskich biegła przez Lublin ku bursztynowym złożom w Sambii. Podstawę do takich przypuszczań dają znaleziska monet arabskich z terenu Lublina, a szczególnie skarbu z dzielnicy Czechów. Skarb miał charakter depozytu kupieckiego, a dotarł do Lublina prawdopodobnie z kupcem bagdadzkim szlakiem przez Azję centralną, dorzecze Wołgi i Ruś.

Ok. X wieku gród plemienny na wzgórzu staromiejskim został spalony a życie przeniosło się na Grodzisko usytuowane na wzniesieniu współczesnego kirkutu, którego podgrodziem była Białkowska Góra (teraz są to okolice dworku Wincentego Pola). Grodzisko na kirkucie, było obwałowane, a od strony ul. Kalinowszczyzna miało wieżę lub bramę. Niewykluczone, że stała tu kaplica i mieszkał kasztelan. Powstanie na wzgórzu Kirkut grodu wiąże się z tworzeniem centrum administracyjnego i gospodarczego nowego porządku. Cechą charakterystyczną rozszerzania się państwowości piastowskiej było tworzenie nowej sieci grodowej. Stare ośrodki znalazły się w większości poza strefą nowych skupisk. Zjawisku regresu osadniczego na wzgórzu staromiejskim, odpowiada natomiast znaczne ożywienie osadnicze na północ od Czechówki, głównie w oparciu o dawną osadę wiejską na wzgórzu czwartkowskim, gdzie powstała pierwsza parafia z kościołem pw. św. Mikołaja. Rozwinęła się tu osada targowa skupiająca rolników i rzemieślników. Jej mieszkańcy w zamian za żywność i surowce, wymieniali własne produkty z okoliczną ludnością. Osada ta nazywała się Czwartek -  jest to nazwa miejscowa utworzona od dnia tygodnia, w którym odbywał się targ - i nie była obwarowana, czym różniła się od obronnych podgrodzi. Masowe zjazdy ludzi w dni targowe wymagały otwartej przestrzeni, której nie sposób było obwarować a następnie skutecznie bronić.
Wraz ze wzrostem zainteresowania ziemiami wschodnimi za czasów Kazimierza Sprawiedliwego (1138-1194). Lublin stał się ważnym punktem zarówno na mapie administracji państwowej (siedziba kasztelana), jak i kościelnej (powstaje archidiakonat). Jednak konsekwencją polityki wschodniej był również wzrost militarnego zagrożenia miasta - wtedy właśnie nastąpił ostatnie przeniesienie centrum grodowego na wyspowo położone wzgórze zamkowe.
Z powstaniem nowego grodu na wzgórzu zamkowym wiązało się ponowne ożywienie osadnictwa na wzgórzu staromiejskim. W obrębie przestrzeni dawnego grodu powstało nowe osiedle z siedzibą archidiakona i kościołem parafialnym pod wezwaniem św. Michała, z któego narodziło się przedlokacyjne miasto.
Istnieje hipoteza, iż w XIII w., za czasów Bolesława Wstydliwego (1226-1279), miała miejsce prawdopodobnie pierwsza lokacja Lublina. Miasto powstało w północnej części wzgórza staromiejskiego. Z Czwartku na (współczesną) ulicę Grodzką  zostało przeniesione targowisko. Na Wzgórzu zamkowym znalazła się siedziba kasztelana. Nastąpił upadek osadnictwa za Czechówką - na Grodzisku i Białkowskiej Górze.