Chcemy w tej gazecie wskrzesić i pokazać „ducha wolności”, jaki panował w Lublinie przez ostatnich 100 lat. To dzięki niemu wielu młodych ludzi tu mieszkających „miało parę” i „ciśnienie” do angażowania się w ważne sprawy, ale też realizowania swoich marzeń i zmieniania świata.

 

Chcemy w tej gazecie wskrzesić i pokazać „ducha wolności”, jaki panował w Lublinie przez ostatnich 100 lat. To dzięki niemu wielu młodych ludzi tu mieszkających „miało parę” i „ciśnienie” do angażowania się w ważne sprawy, ale też realizowania swoich marzeń i zmieniania świata.

 

Teatr NN

Plac Litewski

W 1569 roku, w tym miejscu, szlachta litewska miała swój obóz podczas obrad poprzedzających podpisanie Unii Lubelskiej, którą powołano Rzeczpospolitą Obojga Narodów. Później działał tu skład słomy.

Łukasz Kijek

Plac Litewski
Plac Litewski z widocznym w tle Pałacem Gubernialnym i soborem prawosławnym (po prawej), okres I wojny światowej [pocztówka ze zbiorów Zbigniewa Lemiecha]

Plac wytyczono w latach 30. XIX w. Ćwiczyło na nim wojsko Królestwa Polskiego, stąd nazwa plac Musztry (miejsce nazywano też Polem Marsowym). Równocześnie przywrócono pamięć o Unii Lubelskiej za sprawą Stanisława Staszica, który w 1826 roku wystarał się o fundusze z kasy Królestwa Polskiego na pomnik. W okresie manifestacji patriotycznych, poprzedzających Powstanie Styczniowe, plac Litewski był miejscem śmiałego czynu Henryki Pustowójtówny. Gdy 12 sierpnia 1861 roku trwała wielotysięczna demonstracja z okazji rocznicy zawarcia Unii Lubelskiej, wojsko carskie zagrodziło drogę manifestantom, nie pozwalając na złożenie kwiatów pod pomnikiem. Mimo groźby użycia broni przez żołnierzy i obecności samego generała Chruszczowa, Henryka Pustowójtówna na czele grupy kobiet przedarła się przez kordon. Czyn ten zjednał jej powszechny podziw, ale naraził na represje ze strony władz carskich. Jako córka rosyjskiego oficera mogła liczyć na pobłażliwość władz, dzięki czemu uniknęła zesłania. Musiała jednak opuścić miasto. Gdy wyjeżdżała z Lublina, towarzyszył jej tłum mieszkańców, rzucających kwiaty w powóz, w którym jechała, eskortowana przez żandarmów.

Centralny plac miasta nieraz stawał się przestrzenią konfliktu symboli. Symbolem władz carskich był zbudowany na Litewskim sobór Podwyższenia Krzyża Pańskiego. W 1915 roku przekształcono go w rzymskokatolicki kościół polowy wojsk austro-węgierskich. Tradycję Rzeczypospolitej Obojga Narodów przywołano na Litewskim w 1916 roku przy okazji obchodów 125 rocznicy uchwalenia Konstytucji 3 maja – z tej okazji odsłonięto pomnik Konstytucji 3 Maja. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, na fali nastrojów antyrosyjskich, Rada Miejska w Lublinie w 1923 roku, po wielu dyskusjach, podjęła decyzję o zniszczeniu soboru. Materiały przeznaczono na budowę Domu Żołnierza imienia Marszałka Józefa Piłsudskiego (ul. Żwirki i Wigury 6). W odrodzonej Polsce na placu Litewskim stanął też pomnik Nieznanego Żołnierza (odsłonięty 8 sierpnia 1925 roku).

W czasie II wojny światowej Litewski stracił swoją polską nazwę. Z okazji pierwszej rocznicy rozpoczęcia wojny z Polską, Niemcy przemianowali go na Adolf Hitler-Platz. W ramach obchodów, przed trybuną ustawioną przy Poczcie Głównej, odbyła się wielka defilada oddziałów Wehrmachtu, SS i policji oraz innych formacji paramilitarnych. Po rozpoczęciu wojny z ZSRR władze okupacyjne na Adolf Hitler-Platz ustawiły ogromną mapę z oznaczeniem postępów wojsk niemieckich na froncie wschodnim. Po wojnie wrócono do polskiej nazwy, ale po śmierci Józefa Stalina miejsce otrzymało jego imię (powrót do wcześniejszej nazwy nastąpił po odwilży 1956 r.). W końcu 1945 roku najważniejszym obiektem na placu stał się pomnik Wdzięczności. Rzeźba, przedstawiająca żołnierza radzieckiego ze sztandarem, wyniesiona na wysokim cokole z piaskowca i granitu, którego boki pokrywały płasko rzeźbione, brązowe płyty ze scenami batalistycznymi, miała podkreślać wagę i znaczenie zasług zaprzyjaźnionego narodu w walce o niepodległość. Po wyborach 4 czerwca 1989 roku jednym z pierwszych działań było usuwanie obiektów, wskazujących na podporządkowanie Polski ZSRR. 10 listopada 1990 roku rozebrano pomnik Wdzięczności. Płyty pomnika posłużyły do budowy pomnika Więźniów Zamku Lubelskiego na lubelskim cmentarzu przy ul. Lipowej (elementy metalowe sprzedano). Historię pomników na placu Litewskim dopełniają kontrowersje wokół wzniesienia monumentu, upamiętniającego Józefa Piłsudskiego. Po sporze fundatorów z konserwatorem zabytków, postawiono go na folii – jako konstrukcję nieprzytwierdzoną na stałe do gruntu.

Pomnik Piłsudskiego, w miejscu „bolszewika”, odsłonięto 10 listopada 2001 roku.

Słowa kluczowe